મહાભારત · અધ્યાય 5.29
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.29.1
अविनाशं सञ्जय पाण्डवाना-
मिच्छाम्यहं भूतिमेषां प्रियं च।
तथा राज्ञो धृतराष्ट्रस्य सूत ।
समाशंसे बहुपुत्रस्य वृद्धिम् ॥ ५.२९.१ ॥
હે સંજય, હું પાંડવોનો અવિનાશ અને તેમની સમૃદ્ધિ તથા કલ્યાણ ઇચ્છું છું. એ જ રીતે બહુપુત્ર રાજા ધૃતરાષ્ટ્રની વૃદ્ધિની પણ હું આશા રાખું છું.
5.29.2
कामो हि मे सञ्जय नित्यमेव ।
नान्यद्ब्रूयां तान्प्रति शाम्यतेति।
राज्ञश्च हि प्रियमेतच्छृणोमि ।
मन्ये चैतत्पाण्डवानां समक्षम् ॥ ५.२९.२ ॥
હે સંજય, આ જ મારી સદાની ઇચ્છા છે; 'શાંતિ થાઓ' સિવાય હું તેમને બીજું કંઈ નહીં કહું. રાજાને પણ આ જ પ્રિય છે એવું હું સાંભળું છું, અને પાંડવોની સામે પણ આ જ યોગ્ય છે એમ હું માનું છું.
5.29.3
सुदुष्करस्तत्र शमो हि नूनं ।
प्रदर्शितः सञ्जय पाण्डवेन।
यस्मिन्गृद्धो धृतराष्ट्रः सपुत्रः ।
कस्मादेषां कलहो नावमूर्च्छेत् ॥ ५.२९.३ ॥
હે સંજય, ત્યાં શાંતિ અત્યંત દુષ્કર છે; પાંડવે ખરેખર એ બતાવ્યું છે. પુત્રો સહિત ધૃતરાષ્ટ્ર લોભી છે ત્યારે તેમનો આ કલહ કેમ શાંત નથી થતો?
5.29.4
न त्वं धर्मं विचरं सञ्जयेह ।
मत्तश्च जानामि युधिष्ठिराच्च
अथो कस्मात्सज्जय पाण्डवस्य ।
उत्साहिनः पूरयतः स्वकर्म ॥ ५.२९.४ ॥
હે સંજય, તું અહીં ધર્મનો વિચાર નથી કરતો; આ હું તારી પાસેથી અને યુધિષ્ઠિર પાસેથી પણ જાણું છું. હવે, હે સંજય, ઉત્સાહથી પોતાનું કર્મ પૂર્ણ કરતા પાંડવ વિશે તું કેમ (એવું) કહે છે?
5.29.5
यथाख्यातमावमतः कुटुम्बे ।
पुरा कस्मान्साधुविलोपमात्थ।
अस्मिन्विधौ वर्तमाने यथाव-
दुच्चावचा मतयो ब्राह्मणानाम् ॥ ५.२९.५ ॥
કહ્યા પ્રમાણે, કુટુંબમાં અપમાનિત થઈને, પૂર્વે તું સજ્જનોના વિનાશની વાત કેમ કરે છે? આ વિધાન અમલમાં હોય ત્યારે, બ્રાહ્મણોના મત યથાયોગ્ય રીતે ઊંચા-નીચા પ્રકારના હોય છે.
5.29.6
कर्मणाऽऽहुः सिद्धिमेके परत्र ।
हिन्वा कर्म विद्यया सिद्धिमेके।
नाभुञ्जानो भक्ष्यभोज्यस्य तृप्ये-
द्विद्वानपीह विहितं ब्राह्मणानाम् ॥ ५.२९.६ ॥
કેટલાક કહે છે કે કર્મથી પરલોકમાં સિદ્ધિ મળે છે; કેટલાક કર્મ છોડીને વિદ્યાથી સિદ્ધિ મેળવે છે. પરંતુ વિદ્વાન પણ અહીં ભક્ષ્ય-ભોજ્ય ખાધા વિના તૃપ્ત થતો નથી; આ બ્રાહ્મણો માટે વિહિત છે.
5.29.7
या वै विद्याः साधयन्तीह कर्म ।
तासां फलं विद्यते नेतरासाम्।
तत्रेह वै दृष्टफलं तु कर्म ।
पीत्वोदकं शाम्यति तृष्णयाऽऽर्तः ॥ ५.२९.७ ॥
અહીં કર્મ દ્વારા સાધ્ય થતી વિદ્યાઓનું જ ફળ હોય છે; બીજાનું નહીં. અહીં કર્મનું ફળ પ્રત્યક્ષ દેખાય છે; તરસથી પીડિત વ્યક્તિ પાણી પીને શાંત થાય તેમ.
5.29.8
सोऽयं विधिर्विहितः कर्मणैव ।
संवर्तते सञ्जय तत्र कर्म।
तत्र योऽन्यत्कर्मणः साधु मन्ये-
न्मोघं तस्यालपितं दुर्बलस्य ॥ ५.२९.८ ॥
આ વિધિ કર્મ દ્વારા જ વિહિત છે, હે સંજય; ત્યાં કર્મ જ ચાલે છે. કર્મથી બીજું કંઈ સારું માને છે તે દુર્બળનું કથન વ્યર્થ છે.
5.29.9
कर्मणाऽमी भान्ति देवाः परत्र ।
कर्मणैवेह प्लवते मातरिश्वा।
अहोरात्रे विदधत्कर्मणैव ।
अतन्द्रितो नित्यमुदेति सूर्यः ॥ ५.२९.९ ॥
કર્મ દ્વારા જ આ દેવતાઓ પરલોકમાં પ્રકાશે છે; કર્મ દ્વારા જ અહીં પવન વાય છે. દિવસ-રાત કર્મ દ્વારા જ બનાવતો, થાક્યા વિના સૂર્ય નિત્ય ઉદય પામે છે.
5.29.10
मासार्धमासानथ नक्षत्रयोगा-
नतन्द्रितश्चन्द्रमाश्चाभ्युपैति।
अतन्द्रितो दहते जातवेदाः ।
समिद्ध्यमानः कर्म कुर्वन्प्रजाभ्यः ॥ ५.२९.१० ॥
મહિના, પખવાડિયાં અને નક્ષત્રયોગો પાસે થાક્યા વિના ચંદ્ર પહોંચે છે. થાક્યા વિના જાતવેદ અગ્નિ બાળે છે; પ્રજાઓ માટે કર્મ કરતો, પ્રજ્વલિત થઈને.
5.29.11
अतन्द्रिता भारमिमं महान्तं ।
बिभर्ति देवी पृथिवी वलेन।
अतन्द्रिताः शीघ्रसपो वहन्ति ।
सन्तर्पयन्त्यः सर्वभूतानि नद्यः ॥ ५.२९.११ ॥
અથાક રીતે આ મહાન ભારને દેવી પૃથ્વી પોતાના બળથી ધારણ કરે છે. અથાક, વેગવાન નદીઓ સર્વ જીવોને તૃપ્ત કરતી વહે છે.
5.29.12
अतन्द्रितो वर्षति भूरितेजाः ।
सन्नादयन्नन्तरिक्षं दिशश्च।
अतन्द्रितो ब्रह्मचर्यं चचार ।
श्रेष्ठत्वमिच्छन्बलभिद्देवतानाम् ॥ ५.२९.१२ ॥
અથાક, અત્યંત તેજસ્વી તે વર્ષા વરસાવે છે; આકાશ અને દિશાઓને ગર્જનાથી ભરી દે છે. અથાક તેણે બ્રહ્મચર્ય પાળ્યું; દેવોમાં શ્રેષ્ઠતા ઇચ્છતા બલભિત્ (ઇન્દ્ર).
5.29.13
हित्वा सुखं मनसश्च प्रियाणि ।
तेन शक्रः कर्मणा श्रैष्ठ्यमाप।
सत्यं धर्मं पालयन्नप्रमत्तो ।
दमं तितिक्षां समतां प्रियं च ॥ ५.२९.१३ ॥
મનના સુખ અને પ્રિય વસ્તુઓ છોડીને, તે કર્મથી શક્ર (ઇન્દ્ર) શ્રેષ્ઠતા પામ્યો. સત્ય અને ધર્મનું પાલન કરતાં, અપ્રમત્ત રહીને, દમ, તિતિક્ષા, સમતા અને પ્રિયતા (ધારણ કરતાં).
5.29.14
एतानि सर्वाण्युपसेवमानो ।
यो देवराज्यं मघवान्प्राप मुख्यम्।
बृहस्पतिर्ब्रह्मचर्यं चचार ।
समीहितः संशिमात्मा यथावत् ॥ ५.२९.१४ ॥
આ બધાનું સેવન કરીને મઘવાન (ઇન્દ્ર)એ દેવરાજ્યનું મુખ્ય પદ પ્રાપ્ત કર્યું; બૃહસ્પતિએ બ્રહ્મચર્ય પાળ્યું; દૃઢ સંકલ્પથી, સંયમિત આત્માથી, યથાવિધિ.
5.29.15
हित्वा सुख प्रतिरुध्येन्द्रियाणि ।
तेन देवानामगमद्गौरवं सः।
तथा नक्षत्राणि कर्मणाऽमुत्र भान्ति ।
रुद्रादित्या वसवोऽथापि विश्वे ॥ ५.२९.१५ ॥
સુખ છોડીને, ઇન્દ્રિયોને રોકીને, તે કર્મથી તેણે દેવોનું સન્માન મેળવ્યું. તેમ જ નક્ષત્રો પોતાના કર્મોથી પરલોકમાં પ્રકાશે છે; રુદ્રો, આદિત્યો, વસુઓ અને વિશ્વદેવો પણ.
5.29.16
यमो राजा वैश्रवणः कुबेरो ।
गन्धर्वयक्षाप्सरसश्च सूत।
ब्रह्मविद्यां ब्रह्मचर्यं क्रियां च ।
निपेवमाणा ऋषयोऽमुत्र भान्ति ॥ ५.२९.१६ ॥
યમ રાજા, વૈશ્રવણ કુબેર, ગંધર્વો, યક્ષો અને અપ્સરાઓ, હે સૂત, બ્રહ્મવિદ્યા, બ્રહ્મચર્ય અને ક્રિયાનું સેવન કરતા ઋષિઓ પરલોકમાં પ્રકાશે છે.
5.29.17
जानन्निमं सर्वलोकस्य धर्मं ।
विप्रेन्द्राणां क्षत्रियाणां विशां च।
स कस्मात्त्वं जानतां ज्ञानवान्सन् ।
व्यायच्छसेक सञ्जय कौरवार्थे ॥ ५.२९.१७ ॥
સર્વલોકનો આ ધર્મ જાણતાં, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, ક્ષત્રિયો અને વૈશ્યોનો ધર્મ જાણતાં, જ્ઞાની હોવા છતાં, હે સંજય, કૌરવો માટે તું શા માટે પ્રયત્ન કરે છે?
5.29.18
आम्नायेषु नित्यसंयोगमस्य ।
तथाऽश्वमेधे राजसूये च विद्धि।
संयुज्यते धनुपा वर्मणा च ।
हस्त्यश्वाद्यै रथशस्त्रैश्च भूयः ॥ ५.२९.१८ ॥
વેદોમાં આનો નિત્ય સંબંધ છે; અશ્વમેધ અને રાજસૂયમાં પણ એ જ રીતે જાણ. ધનુષ, કવચ, હાથી, ઘોડા વગેરે તથા રથ અને શસ્ત્રો સાથે તે ફરી જોડાય છે.
5.29.19
ते चेदिमे कौरवाणाम्रुपाय-
मवगच्छेयुवधेनैव पार्थाः।
धर्मत्राणं पुण्यमेषां कृतं स्या-
दार्ये वृत्ते भीमसेनं निगृह्य ॥ ५.२९.१९ ॥
આ પાર્થો કૌરવોના ઉપાયને વધ દ્વારા જ સમજે, તો તે તેમના માટે ધર્મરક્ષણનું પુણ્યકર્મ થશે; આર્ય આચરણમાં ભીમસેનને રોકીને.
5.29.20
ते चेत्पित्र्ये कर्मणि वर्तमाना ।
आपद्येरन्दिष्टवशेन मृत्युम्।
यथाशक्त्यापूरयन्तः स्वकर्म ।
तदप्येषां निधनं स्यात्प्रशस्तम् ॥ ५.२९.२० ॥
તેઓ પિતૃકર્મમાં લાગેલા હોય અને દૈવવશ મૃત્યુ પામે, અને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે સ્વકર્મ પૂરું કરતા હોય, તો તેમનું તે મૃત્યુ પણ પ્રશંસનીય થશે.
5.29.21
उताहो त्वं मन्यसे शाम्यमेव ।
राज्ञां युद्धे वर्तते धर्मतन्त्रम्।
अयुद्धे वा वर्तते धर्मतन्त्रं ।
तथैव ते वाचमिमां श्रृणोमि ॥ ५.२९.२१ ॥
અથવા તું શાંતિને જ યોગ્ય માને છે? રાજાઓના યુદ્ધમાં પણ ધર્મતંત્ર રહે છે, અને યુદ્ધ ન હોય ત્યારે પણ ધર્મતંત્ર રહે છે. એ જ રીતે હું તારી આ વાણી સાંભળું છું.
5.29.22
चातुर्वर्ण्यस्य प्रथमं संविभाग-
मवेक्ष्य त्वं सञ्जय स्वं च कर्म।
निशम्याथो पाण्डवानां च कर्म ।
प्रशंस वा निन्द वा या मतिस्ते ॥ ५.२९.२२ ॥
હે સંજય, ચાર વર્ણોના પ્રથમ વિભાગ અને તારા પોતાના કર્મને વિચારીને, અને પાંડવોનાં કર્મ સાંભળીને, તારો જે મત હોય તે અનુસાર પ્રશંસા કર અથવા નિંદા કર.
5.29.23
अधीयीत ब्राह्मणो वै यजेत ।
दद्यादीयात्तीर्थमुख्यानि चैव।
अध्याप्रयेद्याजयेच्चापि याज्यान् ।
प्रतिग्रहान्वा विहितान्प्रतीच्छेत् ॥ ५.२९.२३ ॥
બ્રાહ્મણે અધ્યયન કરવું, યજ્ઞ કરવો; દાન આપવું અને મુખ્ય તીર્થોમાં જવું. તેણે શિખવવું, બીજાઓ પાસે યજ્ઞ કરાવવો, અને વિહિત દાન સ્વીકારવું.
5.29.24
अधीयीत क्षत्रियोऽथो यजेत ।
दद्याद्धनं न तु याचेत किंचित्।
न याजयेन्न तु चाध्यापयीत ।
एवं स्मृतः क्षत्रधर्मः पुराणः ॥ ५.२९.२४ ॥
ક્ષત્રિયે અધ્યયન કરવું, યજ્ઞ કરવો; ધન આપવું, પણ કંઈ પણ માંગવું નહીં. તેણે બીજાઓ પાસે યજ્ઞ કરાવવો નહીં, ન શિખવવું. આ રીતે પ્રાચીન ક્ષત્રધર્મ કહેવાયો છે.
5.29.25
तथा राजन्यो रक्षणं वै प्रजानां ।
कृत्वा धर्मेणाप्रमत्तोऽथ दत्त्वा।
यज्ञैदिष्ट्वा सर्ववेदानधीत्य ।
दारान्कृवा पुण्यकृदावसेद्गृहान् ॥ ५.२९.२५ ॥
એ જ રીતે રાજાએ પ્રજાનું રક્ષણ કરીને, ધર્મમાં સાવધ રહીને, દાન આપીને, યજ્ઞો વડે પૂજા કરીને, સર્વ વેદોનો અભ્યાસ કરીને, પત્નીઓ સ્વીકારીને, પુણ્યકર્મી થઈ ઘરમાં વસવું.
5.29.26
स धर्मात्मा धर्ममधीत्य पुण्यं ।
यदृच्छया व्रजति ब्रह्मलोकम्।
वैश्योऽधीत्य कृषिगोरक्षपण्यै-
र्वित्तं चिन्वन्पालयन्नप्रमत्तः ॥ ५.२९.२६ ॥
તે ધર્માત્મા ધર્મનો અભ્યાસ કરીને પુણ્યથી ઇચ્છા મુજબ બ્રહ્મલોકમાં જાય છે. વૈશ્યે અભ્યાસ કરીને ખેતી, ગોરક્ષા અને વેપારથી ધન એકઠું કરીને સાવધાનીથી તેનું રક્ષણ કરવું.
5.29.27
देवं स्मृतः शूद्रधर्मः पुराणः ॥ ५.२९.२७ ॥
દેવોની સેવા એ શૂદ્રનો પ્રાચીન ધર્મ કહેવાયો છે.
5.29.28
एतान्राजा पालयन्नप्रमत्तो ।
नियोजयन्सर्ववर्णान्स्वधर्मे।
अकामात्मा समवृत्तिः प्रजासु ।
नाधार्मिकाननुरुध्येत कामात् ॥ ५.२९.२८ ॥
રાજાએ આ સર્વ વર્ણોનું સાવધાનીથી રક્ષણ કરવું, સૌને તેમના સ્વધર્મમાં નિયુક્ત કરવા, નિષ્કામ મનથી પ્રજા પ્રત્યે સમભાવ રાખવો; કામને વશ થઈ અધાર્મિકોને અનુસરવું નહીં.
5.29.29
श्रेयांस्तस्माद्यदि विद्येत कश्चि-
दभिज्ञातः सर्वधर्मोपपन्नः ।
स तं द्रष्टुमनुशिष्यन्प्रजानां ।
न चैतद्बुध्येदिति तस्मिन्नसाधुः ॥ ५.२९.२९ ॥
તેથી સર્વધર્મસંપન્ન, પ્રસિદ્ધ એવો કોઈ હોય તો તે શ્રેષ્ઠ છે. રાજાએ તેને જોઈને પ્રજાને ઉપદેશ આપવો; એ રીતે જો તે સમજે નહીં તો તે તેના માટે અયોગ્ય થાય.
5.29.30
उत्पादितं वर्म शस्त्रं धनुश्च ॥ ५.२९.३० ॥
બખ્તર, શસ્ત્ર અને ધનુષ્ય બનાવવામાં આવ્યાં.
5.29.31
तत्र पुण्यं दस्युवधेन लभ्यते ।
सोऽयं दोषः कुरुभिस्तीव्ररूपः ।
अधर्मज्ञैर्धर्ममबुध्यमानैः ।
प्रादुर्भूतः सञ्जय साधु तन्न ॥ ५.२९.३१ ॥
ત્યાં દસ્યુવધથી પુણ્ય મળે છે. ધર્મને ન સમજનારા, અધર્મજ્ઞ કૌરવોથી આ તીવ્ર દોષ પ્રગટ થયો છે. હે સંજય, તે સારું નથી.
5.29.32
तत्र राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रो ।
धर्म्यं हरेत्पाण्डवानामकस्मात्।
नावेक्षन्ते राजधर्मं पुराणं ।
तदन्वयाः कुरवः सर्व एव ॥ ५.२९.३२ ॥
ત્યાં રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર પોતાના પુત્રો સહિત પાંડવોનો ધર્મ્ય ભાગ અચાનક હરી લેશે. તે વંશના બધા કૌરવો પ્રાચીન રાજધર્મનું ધ્યાન રાખતા નથી.
5.29.33
स्तेनो हरेद्यत्र धनं ह्यदृष्टः ।
प्रसह्य वा यत्र हरेत दृष्टः ।
उभौ गर्ह्यौ भवतः सञ्जयैतौ ।
किं वै पृथत्कं धृतराष्ट्रस्य पुत्रे ॥ ५.२९.३३ ॥
ચોર અદૃશ્ય રહીને ધન હરે, અથવા બળપૂર્વક દેખાતાં હરે, હે સંજય, એ બંને નિંદનીય છે. ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રમાં તેમાં શું જુદું છે?
5.29.34
सोऽयं लोभान्मन्यते धर्ममेतं ।
यमिच्छति क्रोधवशानुगामी।
भागः पुनः पाण्डवानां निविष्ट-
स्तं नः कस्मादाददीरन्परे वै ॥ ५.२९.३४ ॥
તે લોભથી જે ઇચ્છે તેને જ ધર્મ માને છે; ક્રોધના વશમાં ચાલે છે. પાંડવોનો ભાગ ફરી નક્કી થયો છે. તે ભાગ આપણા પાસેથી બીજા શા માટે લે?
5.29.35
अस्मिन्पदे युध्यतां नो वधोऽपि ।
श्लाघ्यः पित्र्यं पपराज्याद्विशिष्टम्।
एतान्धर्मान्कौरवाणां पुराणा-
नाचक्षीथाः सञ्जय राजमध्ये ॥ ५.२९.३५ ॥
આ સ્થિતિમાં યુદ્ધ કરનારાઓનું મૃત્યુ પણ પ્રશંસનીય છે; પૂર્વજોની હારથી તે શ્રેષ્ઠ છે. હે સંજય, રાજસભામાં કૌરવોના આ પ્રાચીન ધર્મો વર્ણવ.
5.29.36
एते मदान्मृत्युवशाभिपन्नाः ।
समानीता धार्तराष्ट्रेण मूढाः।
इदं पुनः कर्म पापीय एव ।
सभामध्ये पश्य वत्तं कुरूणाम् ॥ ५.२९.३६ ॥
મદથી મૃત્યુના વશમાં પડેલા આ મૂઢોને ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રે અહીં લાવ્યા છે. આ કર્મ અતિ પાપમય છે. સભાની વચ્ચે કુરુઓનું આચરણ જુઓ.
5.29.37
प्रियं भार्यां द्रौपदीं पाण्डवानां ।
यशस्विनीं शीलवृत्तोपपन्नाम्।
यदुपैक्षन्त कुरवो भीष्ममुख्याः ।
कामानिगेनोपरुद्धां व्रजन्तीम् ॥ ५.२९.३७ ॥
પાંડવોની પ્રિય પત્ની, યશસ્વિની, શીલ અને આચારથી યુક્ત દ્રૌપદીને કામથી પ્રેરિત થયેલો માણસ ખેંચી જતો હતો, ત્યારે ભીષ્મ મુખ્ય કુરુઓએ ઉપેક્ષાથી જોયું.
5.29.38
तां चेत्तदा ते सकुमारवृद्धा ।
अवारयिष्यन्कुरवः समेताः ।
मम प्रियं धृतराष्ट्रोऽकरिष्यत् ।
पुत्राणां च कृतमस्याभविष्यत् ॥ ५.२९.३८ ॥
ત્યારે તે કુરુઓ, યુવાનો અને વૃદ્ધો સાથે મળીને જો તેને રોકત, તો ધૃતરાષ્ટ્રે મારું પ્રિય કર્યું હોત; અને પુત્રોનું પણ કલ્યાણ થાત.
5.29.39
दुःशासनः प्रतिलोम्यान्निनाय ।
सभामध्ये श्वशुराणां च कृष्णाम्।
सा तत्र नीता करुणं व्यपेक्ष्य ।
नान्यं क्षत्तुर्नाथमवाप किंचित् ॥ ५.२९.३९ ॥
દુઃશાસને અનુચિત રીતે તેને સભાની વચ્ચે, સસરાઓની સામે કૃષ્ણાને લાવ્યો. ત્યાં કરુણાથી ચારે તરફ જોતાં તેને ક્ષત્તા (વિદુર) સિવાય બીજો કોઈ રક્ષક મળ્યો નહીં.
5.29.40
कार्पण्यादेव सहितास्तत्र भूपा ।
नाशक्नुवन्प्रतिवक्तुं सभायाम्।
एकः क्षत्ता धर्म्यमर्थं ब्रुवाणो ।
धर्मबुद्ध्या प्रत्युवाचाल्पबुद्धिम् ॥ ५.२९.४० ॥
કાયરતાને કારણે જ ત્યાં એકઠા થયેલા રાજાઓ સભામાં જવાબ આપી શક્યા નહીં. ધર્મ્ય વાત કહેનાર એકલા ક્ષત્તા (વિદુર) ધર્મબુદ્ધિથી તે અલ્પબુદ્ધિને ઉત્તર આપી રહ્યા હતા.
5.29.41
अबुद्ध्वा त्वं धर्ममेतं सभाया-
अथेच्छसे पाण्डवस्योपदेष्टुम् ।
कृष्णा त्वेतत्कर्म चकार शुद्धं ।
सुदुष्करं तत्र सभां समेत्य ॥ ५.२९.४१ ॥
તું આ સભાના ધર્મને સમજ્યા વિના પાંડવને ઉપદેશ આપવા ઇચ્છે છે. પરંતુ કૃષ્ણાએ સભામાં પ્રવેશીને આ શુદ્ધ અને અત્યંત દુષ્કર કર્મ કર્યું.
5.29.42
येन कृच्छ्रात्पाण्डवानुज्जहार ।
तथाऽऽत्मानं नौरिव सागरौघात्।
यत्राब्रवीत्सूतपुत्रः सभायां ।
कृष्णां स्थितां श्वशुराणां समीपे ॥ ५.२९.४२ ॥
તે કર્મથી તેણે પાંડવોને સંકટમાંથી ઉગાર્યા; સાગરના પ્રવાહમાંથી નૌકા જેમ પોતાને બચાવે તેમ તેણે પોતાને પણ બચાવ્યા. સભામાં સસરાઓની સમીપે ઊભેલી કૃષ્ણાને સૂતપુત્રે જ્યાં વાત કહી.
5.29.43
न ते गतिर्विद्यते याज्ञसेनि ।
प्रपद्येथा धार्तराष्ट्रस्य वेश्म।
पराजितास्ते पतयो न सन्ति ।
पतिं चान्यं भामिनि त्वं वृणीष्व ॥ ५.२९.४३ ॥
તારું કોઈ શરણ નથી, હે યાજ્ઞસેની! ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રના ઘરે જા. તારા પતિઓ પરાજિત થયા છે; હવે તેઓ નથી. હે ભામિની, બીજા પતિને વરી લે.
5.29.44
यो बीभत्सोर्हृदये प्रोत आसी-
दस्थि छिन्दन्मर्मघाती सुघोरः ।
कर्णाच्छरो वाङ्भयस्तिग्मतेजाः ।
प्रतिष्ठितो हृदये फाल्गुनस्य ॥ ५.२९.४४ ॥
બીભત્સુના હૃદયમાં જે વીંધાયેલો હતો, હાડકાં કાપતો, મર્મ પર પ્રહાર કરતો, અતિ ભયંકર હતો; કાનમાંથી આવેલ વાણીનો તીક્ષ્ણ તેજસ્વી બાણ ફાલ્ગુનના હૃદયમાં સ્થિર થયો.
5.29.45
कृष्णाजिनानि परिधित्समानान् ।
दुःशासनः कटुकान्यभ्यभाषत्।
एते सर्वे षण्डतिला विनष्टाः ।
क्षयं गता नरकं दीर्घकालम् ॥ ५.२९.४५ ॥
કાળા મૃગચર્મ પહેરેલા તેમને દુઃશાસને કટુ વચનો કહ્યાં. આ બધા ષંડતિલ (નપુંસક તલ) નાશ પામ્યા, ક્ષય પામ્યા, લાંબા સમય સુધી નરકમાં ગયા.
5.29.46
द्यूते वाक्यं गर्ह्यमेवं यथोक्तम् ॥ ५.२९.४६ ॥
જુગારમાં આ રીતે, જેમ કહેવાયું હતું તેમ, નિંદનીય વચનો કહેવાયાં.
5.29.47
स्वयं त्वहं प्रार्थये तत्र गन्तुं ।
समाधातुं कार्यमेतद्विपन्नम् ।
जानासि त्वं धार्तराष्ट्रस्य मोहं ।
दुरात्मनः पापवशानुगस्य ॥ ५.२९.४७ ॥
હું પોતે ત્યાં જવા ઇચ્છું છું, આ બગડેલું કાર્ય ઠીક કરવા. તું ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રનો મોહ જાણે છે, તે દુરાત્મા અને પાપને વશ ચાલનારનો મોહ.
5.29.48
अहापयित्वा यदि पाण्डवार्थं ।
शमं कुरूणामपि चेच्छकेयम्।
पुण्यं च मे स्याच्चरितं महोदयं ।
मुच्येरंश्च कुरवो मृत्युपाशात् ॥ ५.२९.४८ ॥
પાંડવોનું હિત છોડ્યા વિના, કુરુઓ વચ્ચે પણ શાંતિ સ્થાપી શકું, તો તે મારું પુણ્યકર્મ બનીને મહાફળ આપશે; કુરુઓ મૃત્યુપાશથી મુક્ત થશે.
5.29.49
अपि मे वाचं भाषमाणस्य काव्यां ।
धर्मारामामर्थवतीमहिंस्राम् ।
अवेक्षेरन्धार्तराष्ट्राः समक्षं ।
मां च प्राप्तं कुरवः पूजयेयुः ॥ ५.२९.४९ ॥
હું ધર્મના ઉદ્યાન જેવી, અર્થસભર, અહિંસક આ વાણી બોલું, તો ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો મારી સામે તેને ધ્યાનથી સાંભળશે? હું આવું ત્યારે કુરુઓ મારું સન્માન કરશે?
5.29.50
अतोऽन्यथा रथिना फाल्गुनेन ।
भीमेन चैवाहवदंशितेन।
बलोत्सिक्तान्धार्तराष्ट्रांश्च विद्धि ।
प्रदह्यमानान्कर्मणा स्वेन पापान् ॥ ५.२९.५० ॥
નહીંતર જાણી લો કે, રથી ફાલ્ગુન અને યુદ્ધ માટે સજ્જ ભીમ વડે, બળના મદમાં ફુલેલા ધૃતરાષ્ટ્રના પાપી પુત્રો પોતાનાં જ કર્મોથી બળી રહ્યા છે.
5.29.51
पराजितान्पाण्डवेयांस्तु वाचो ।
रौद्रा रूक्षा भाषते धार्तराष्ट्रः ।
गदाहस्तो भीमसेनोऽप्रमत्तो ।
दुर्योधनं स्मारयिता हि काले ॥ ५.२९.५१ ॥
પરાજિત પાંડવો વિશે ધૃતરાષ્ટ્રનો પુત્ર ક્રૂર અને કઠોર વચનો બોલે છે; પણ ગદા હાથમાં ધરીને સાવધ ભીમસેન યોગ્ય સમયે દુર્યોધનને તે યાદ કરાવશે.
5.29.52
सुयोधनो मन्युमयो महाद्रुमः ।
स्कन्धः कर्णः शकुनिस्तस्य शाखाः ।
दुःशासनः पुष्कफले समृद्धे ।
मूलं राजा धृतराष्ट्रोऽमनीषी ॥ ५.२९.५२ ॥
દુર્યોધન ક્રોધથી બનેલું એક મહાન વૃક્ષ છે; કર્ણ તેનો થડ, શકુનિ તેની ડાળીઓ, દુઃશાસન સમૃદ્ધ ફૂલ-ફળવાળો, અને અવિવેકી રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર તેનું મૂળ છે.
5.29.53
युधिष्ठिरो धर्ममयो महाद्रुमः ।
स्कन्धोऽर्जुनो भीमसेनोऽस्य शाखाः ।
माद्रीपुत्रौ पुष्पफले समृद्धे ।
मूलं त्वहं ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च ॥ ५.२९.५३ ॥
યુધિષ્ઠિર ધર્મમય મહાવૃક્ષ છે. અર્જુન તેનો સ્કંધ છે અને ભીમસેન તેની શાખાઓ છે. માદ્રીના બે પુત્રો ફૂલ અને ફળથી સમૃદ્ધ છે. પરંતુ તેનું મૂળ હું, બ્રહ્મ અને બ્રાહ્મણો છે.
5.29.54
वनं राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रः ।
सिंहा वने सञ्जय पाण्डवेयाः।
सिंहाभिगुप्तं न वनं विनश्येत् ।
सिंहो न नश्येत वनाभिगुप्तः ॥ ५.२९.५४ ॥
રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર પુત્રો સહિત એક વન છે. હે સંજય, પાંડવો એ વનના સિંહો છે. સિંહોથી રક્ષિત વન નાશ પામતું નથી, અને વનથી રક્ષિત સિંહ પણ નાશ પામતો નથી.
5.29.55
निर्वनो वध्यते सिंहो निःसिंहं वध्यते वनम् ।
तस्मात्सिंहो वनं रक्षेद्वनं सिंहं च पालयेत् ॥ ५.२९.५५ ॥
વન વિનાનો સિંહ માર્યો જાય છે, સિંહો વિનાનું વન નાશ પામે છે. તેથી સિંહે વનની રક્ષા કરવી અને વને સિંહનું પાલન કરવું.
5.29.56
वनं राजा धृतराष्ट्रः वने व्याघ्राश्च पाण्डवाः ।
मा वनं छिन्धि सव्याघ्रं व्याघ्रा नेशुर्वनं विना ॥ ५.२९.५६ ॥
રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર વન છે, અને તે વનમાં પાંડવો વાઘ છે. વાઘો સહિત વનને કાપશો નહીં. વન વિના વાઘો નાશ પામશે.
5.29.57
निर्वनो वध्यते व्याघ्रो निर्व्याघ्रं छिद्यते वनम् ।
तस्माद्व्याघ्रो वनं रक्षेद्वयं व्याघ्रं च पालयेत् ॥ ५.२९.५७ ॥
વન વિનાનો વાઘ માર્યો જાય છે, વાઘો વિનાનું વન કાપવામાં આવે છે. તેથી વાઘે વનની રક્ષા કરવી, અને અમે વાઘનું પાલન કરીએ.
5.29.58
लताधर्मा धार्तराष्ट्राः सालाः सञ्जय पाण्डवाः ।
न लता वर्धते जातु महाद्रुममनाश्रिता ॥ ५.२९.५८ ॥
હે સંજય, ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો વેલ જેવા છે; પાંડવો સાલ વૃક્ષો જેવા છે. મોટા વૃક્ષનો આશ્રય લીધા વિના વેલ ક્યારેય વધતી નથી.
5.29.59
स्थिताः शुश्रूषितुं पार्थाः स्थिता योद्धुमरिन्दमाः ।
यत्कृत्यं धृतराष्ट्रस्य तत्करोतु नराधिपः ॥ ५.२९.५९ ॥
શત્રુઓનું દમન કરનારા પાર્થો સેવા માટે અને યુદ્ધ માટે પણ તૈયાર ઊભા છે. ધૃતરાષ્ટ્રનું જે કર્તવ્ય હોય, તે તે રાજા કરે.
5.29.60
स्थिताः शमे महात्मानः पाण्डवा धर्मचारिणः ।
योधाः समर्थास्तद्विद्वन्नाचक्षीथा यथातथम् ॥ ५.२९.६० ॥
મહાત્મા અને ધર્મનું આચરણ કરનારા પાંડવો શાંતિમાં સ્થિર છે; તેઓ યોદ્ધા તરીકે પણ સમર્થ છે. હે વિદ્વાન, આ યથાતથ ન કહેજે.