महाभारत · अध्याय 5.29
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.29.1
अविनाशं सञ्जय पाण्डवाना-
मिच्छाम्यहं भूतिमेषां प्रियं च।
तथा राज्ञो धृतराष्ट्रस्य सूत ।
समाशंसे बहुपुत्रस्य वृद्धिम् ॥ ५.२९.१ ॥
हे सञ्जया, पाण्डवांचा अविनाश आणि त्यांची समृद्धी व कल्याण मी इच्छितो. तसेच बहुपुत्र राजा धृतराष्ट्राची वृद्धीही मी आशा करतो.
5.29.2
कामो हि मे सञ्जय नित्यमेव ।
नान्यद्ब्रूयां तान्प्रति शाम्यतेति।
राज्ञश्च हि प्रियमेतच्छृणोमि ।
मन्ये चैतत्पाण्डवानां समक्षम् ॥ ५.२९.२ ॥
हे सञ्जया, हीच माझी नेहमीची इच्छा आहे; 'शांती होवो' याशिवाय मी त्यांना दुसरे काही सांगणार नाही. राजालाही हेच प्रिय आहे असे मी ऐकतो, आणि पाण्डवांसमोरही हेच योग्य आहे असे मला वाटते.
5.29.3
सुदुष्करस्तत्र शमो हि नूनं ।
प्रदर्शितः सञ्जय पाण्डवेन।
यस्मिन्गृद्धो धृतराष्ट्रः सपुत्रः ।
कस्मादेषां कलहो नावमूर्च्छेत् ॥ ५.२९.३ ॥
हे सञ्जया, तेथे शांती अत्यंत कठीण आहे; पाण्डवाने खरोखर ती दाखवली आहे. पुत्रांसह धृतराष्ट्र लोभाने व्यापलेला असताना यांचा हा कलह का शमत नाही?
5.29.4
न त्वं धर्मं विचरं सञ्जयेह ।
मत्तश्च जानामि युधिष्ठिराच्च
अथो कस्मात्सज्जय पाण्डवस्य ।
उत्साहिनः पूरयतः स्वकर्म ॥ ५.२९.४ ॥
हे सञ्जया, तू येथे धर्माचा विचार करीत नाहीस; हे मला तुझ्याकडूनही आणि युधिष्ठिराकडूनही ठाऊक आहे. मग, हे सञ्जया, उत्साहाने आपले कर्म पार पाडणाऱ्या पाण्डवाबद्दल तू असे का म्हणतोस?
5.29.5
यथाख्यातमावमतः कुटुम्बे ।
पुरा कस्मान्साधुविलोपमात्थ।
अस्मिन्विधौ वर्तमाने यथाव-
दुच्चावचा मतयो ब्राह्मणानाम् ॥ ५.२९.५ ॥
सांगितल्याप्रमाणे, कुटुंबात अपमानित होऊन, पूर्वी तू सज्जनांच्या नाशाची गोष्ट का सांगतोस? ही व्यवस्था अस्तित्वात असताना ब्राह्मणांची मते यथायोग्य उच्च-नीच प्रकारची असतात.
5.29.6
कर्मणाऽऽहुः सिद्धिमेके परत्र ।
हिन्वा कर्म विद्यया सिद्धिमेके।
नाभुञ्जानो भक्ष्यभोज्यस्य तृप्ये-
द्विद्वानपीह विहितं ब्राह्मणानाम् ॥ ५.२९.६ ॥
काही लोक म्हणतात की कर्माने परलोकात सिद्धी मिळते; काही कर्म सोडून विद्येने सिद्धी मिळवतात. परंतु विद्वानसुद्धा येथे भक्ष्य-भोज्य खाल्ल्याशिवाय तृप्त होत नाही; हे ब्राह्मणांसाठी विहित आहे.
5.29.7
या वै विद्याः साधयन्तीह कर्म ।
तासां फलं विद्यते नेतरासाम्।
तत्रेह वै दृष्टफलं तु कर्म ।
पीत्वोदकं शाम्यति तृष्णयाऽऽर्तः ॥ ५.२९.७ ॥
येथे कर्माने साध्य होणाऱ्या विद्यांनाच फळ असते; इतरांना नाही. येथे कर्माचे फळ प्रत्यक्ष दिसते; तहानेने व्याकुळ माणूस पाणी पिऊन शांत होतो तसे.
5.29.8
सोऽयं विधिर्विहितः कर्मणैव ।
संवर्तते सञ्जय तत्र कर्म।
तत्र योऽन्यत्कर्मणः साधु मन्ये-
न्मोघं तस्यालपितं दुर्बलस्य ॥ ५.२९.८ ॥
हे विधान कर्मानेच विहित आहे, हे संजया; तेथे कर्मच चालते. कर्मापेक्षा दुसरे काही चांगले मानणाऱ्या त्या दुर्बलाचे बोलणे व्यर्थ आहे.
5.29.9
कर्मणाऽमी भान्ति देवाः परत्र ।
कर्मणैवेह प्लवते मातरिश्वा।
अहोरात्रे विदधत्कर्मणैव ।
अतन्द्रितो नित्यमुदेति सूर्यः ॥ ५.२९.९ ॥
कर्मानेच ही देवता परलोकात तेजाने चमकतात; कर्मानेच येथे वारा वाहतो. दिवस आणि रात्र कर्मानेच निर्माण करत अथक सूर्य नित्य उगवतो.
5.29.10
मासार्धमासानथ नक्षत्रयोगा-
नतन्द्रितश्चन्द्रमाश्चाभ्युपैति।
अतन्द्रितो दहते जातवेदाः ।
समिद्ध्यमानः कर्म कुर्वन्प्रजाभ्यः ॥ ५.२९.१० ॥
महिने, पक्ष आणि नक्षत्रयोग यांकडे अथक चंद्र जातो. अथक जातवेदा अग्नी जाळतो; प्रजांसाठी कर्म करत प्रज्वलित होऊन.
5.29.11
अतन्द्रिता भारमिमं महान्तं ।
बिभर्ति देवी पृथिवी वलेन।
अतन्द्रिताः शीघ्रसपो वहन्ति ।
सन्तर्पयन्त्यः सर्वभूतानि नद्यः ॥ ५.२९.११ ॥
अथकपणे हा महान भार देवी पृथ्वी आपल्या बळाने वाहते. अथक, वेगवान नद्या सर्व प्राण्यांना तृप्त करीत वाहतात.
5.29.12
अतन्द्रितो वर्षति भूरितेजाः ।
सन्नादयन्नन्तरिक्षं दिशश्च।
अतन्द्रितो ब्रह्मचर्यं चचार ।
श्रेष्ठत्वमिच्छन्बलभिद्देवतानाम् ॥ ५.२९.१२ ॥
अथकपणे, अत्यंत तेजस्वी तो पाऊस पाडतो; आकाश व दिशा गर्जनेने भरून टाकतो. अथकपणे त्याने ब्रह्मचर्य पाळले; देवांमध्ये श्रेष्ठत्वाची इच्छा धरणारा बलभित् (इंद्र).
5.29.13
हित्वा सुखं मनसश्च प्रियाणि ।
तेन शक्रः कर्मणा श्रैष्ठ्यमाप।
सत्यं धर्मं पालयन्नप्रमत्तो ।
दमं तितिक्षां समतां प्रियं च ॥ ५.२९.१३ ॥
मनाचे सुख आणि प्रिय गोष्टी सोडून, त्या कर्माने शक्र (इंद्र) श्रेष्ठत्व मिळवले. सत्य व धर्म पाळत, सावधपणे, दम, सहनशीलता, समता आणि प्रियता (जपत).
5.29.14
एतानि सर्वाण्युपसेवमानो ।
यो देवराज्यं मघवान्प्राप मुख्यम्।
बृहस्पतिर्ब्रह्मचर्यं चचार ।
समीहितः संशिमात्मा यथावत् ॥ ५.२९.१४ ॥
या सर्वांचे पालन करून ज्या मघवानाने (इंद्राने) देवराज्याचे मुख्य पद मिळवले; बृहस्पतीने ब्रह्मचर्य पाळले; दृढ निश्चयाने, संयमित आत्म्याने, यथाविधी.
5.29.15
हित्वा सुख प्रतिरुध्येन्द्रियाणि ।
तेन देवानामगमद्गौरवं सः।
तथा नक्षत्राणि कर्मणाऽमुत्र भान्ति ।
रुद्रादित्या वसवोऽथापि विश्वे ॥ ५.२९.१५ ॥
सुख सोडून, इंद्रिये रोखून, त्या कर्माने तो देवांचे गौरव पावला. तसेच नक्षत्रे आपल्या कर्मांनी परलोकात चमकतात; रुद्र, आदित्य, वसू आणि विश्वेदेवसुद्धा.
5.29.16
यमो राजा वैश्रवणः कुबेरो ।
गन्धर्वयक्षाप्सरसश्च सूत।
ब्रह्मविद्यां ब्रह्मचर्यं क्रियां च ।
निपेवमाणा ऋषयोऽमुत्र भान्ति ॥ ५.२९.१६ ॥
यम राजा, वैश्रवण कुबेर, गंधर्व, यक्ष आणि अप्सरा, हे सूता, ब्रह्मविद्या, ब्रह्मचर्य व क्रिया यांचे सेवन करणारे ऋषी परलोकात प्रकाशतात.
5.29.17
जानन्निमं सर्वलोकस्य धर्मं ।
विप्रेन्द्राणां क्षत्रियाणां विशां च।
स कस्मात्त्वं जानतां ज्ञानवान्सन् ।
व्यायच्छसेक सञ्जय कौरवार्थे ॥ ५.२९.१७ ॥
सर्व लोकांचा हा धर्म जाणूनही, श्रेष्ठ ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्यांचा धर्म जाणूनही, ज्ञानी असूनही, हे संजया, कौरवांसाठी तू का प्रयत्न करतोस?
5.29.18
आम्नायेषु नित्यसंयोगमस्य ।
तथाऽश्वमेधे राजसूये च विद्धि।
संयुज्यते धनुपा वर्मणा च ।
हस्त्यश्वाद्यै रथशस्त्रैश्च भूयः ॥ ५.२९.१८ ॥
वेदांमध्ये याचा नित्य संबंध आहे; अश्वमेध आणि राजसूयातही तसेच जाण. धनुष्य, कवच, हत्ती, घोडे इत्यादी आणि रथ व शस्त्रे यांच्याशी ते पुन्हा जोडले जाते.
5.29.19
ते चेदिमे कौरवाणाम्रुपाय-
मवगच्छेयुवधेनैव पार्थाः।
धर्मत्राणं पुण्यमेषां कृतं स्या-
दार्ये वृत्ते भीमसेनं निगृह्य ॥ ५.२९.१९ ॥
हे पार्थ कौरवांचा उपाय वधाने जाणतील, तर ते त्यांच्यासाठी धर्मरक्षणाचे पुण्यकर्म ठरेल; आर्य वर्तनात भीमसेनाला रोखून.
5.29.20
ते चेत्पित्र्ये कर्मणि वर्तमाना ।
आपद्येरन्दिष्टवशेन मृत्युम्।
यथाशक्त्यापूरयन्तः स्वकर्म ।
तदप्येषां निधनं स्यात्प्रशस्तम् ॥ ५.२९.२० ॥
ते पितृकर्मात गुंतलेले असता दैववशाने मृत्यूला सामोरे गेले, आणि आपल्या शक्तीनुसार स्वकर्म पूर्ण करत राहिले, तर त्यांचे ते मरणही प्रशंसनीय ठरेल.
5.29.21
उताहो त्वं मन्यसे शाम्यमेव ।
राज्ञां युद्धे वर्तते धर्मतन्त्रम्।
अयुद्धे वा वर्तते धर्मतन्त्रं ।
तथैव ते वाचमिमां श्रृणोमि ॥ ५.२९.२१ ॥
किंवा तू शांततेलाच योग्य मानतोस का? राजांच्या युद्धातही धर्मतंत्र असते, आणि युद्ध नसतानाही धर्मतंत्र असते. त्याप्रमाणेच मी तुझे हे वचन ऐकत आहे.
5.29.22
चातुर्वर्ण्यस्य प्रथमं संविभाग-
मवेक्ष्य त्वं सञ्जय स्वं च कर्म।
निशम्याथो पाण्डवानां च कर्म ।
प्रशंस वा निन्द वा या मतिस्ते ॥ ५.२९.२२ ॥
हे संजया, चार वर्णांचे प्रारंभिक विभाजन आणि तुझे स्वतःचे कर्म पाहून, आणि पांडवांची कर्मे ऐकून, तुझे जे मत असेल त्याप्रमाणे प्रशंसा कर किंवा निंदा कर.
5.29.23
अधीयीत ब्राह्मणो वै यजेत ।
दद्यादीयात्तीर्थमुख्यानि चैव।
अध्याप्रयेद्याजयेच्चापि याज्यान् ।
प्रतिग्रहान्वा विहितान्प्रतीच्छेत् ॥ ५.२९.२३ ॥
ब्राह्मणाने अध्ययन करावे, यज्ञ करावा; दान द्यावे आणि प्रमुख तीर्थांना जावे. त्याने शिकवावे, इतरांकडून यज्ञ करवावा, आणि विहित दान स्वीकारावे.
5.29.24
अधीयीत क्षत्रियोऽथो यजेत ।
दद्याद्धनं न तु याचेत किंचित्।
न याजयेन्न तु चाध्यापयीत ।
एवं स्मृतः क्षत्रधर्मः पुराणः ॥ ५.२९.२४ ॥
क्षत्रियाने अध्ययन करावे, यज्ञ करावा; धन द्यावे, पण काहीही याचू नये. त्याने इतरांकडून यज्ञ करवू नये, शिकवूही नये. असा प्राचीन क्षत्रधर्म सांगितला आहे.
5.29.25
तथा राजन्यो रक्षणं वै प्रजानां ।
कृत्वा धर्मेणाप्रमत्तोऽथ दत्त्वा।
यज्ञैदिष्ट्वा सर्ववेदानधीत्य ।
दारान्कृवा पुण्यकृदावसेद्गृहान् ॥ ५.२९.२५ ॥
त्याचप्रमाणे राजाने प्रजेचे रक्षण करावे, धर्माने सावध राहावे, दान द्यावे, यज्ञांनी पूजन करावे, सर्व वेद अध्ययन करावे, पत्नी स्वीकाराव्यात आणि पुण्यकर्मी होऊन गृहात वास करावा.
5.29.26
स धर्मात्मा धर्ममधीत्य पुण्यं ।
यदृच्छया व्रजति ब्रह्मलोकम्।
वैश्योऽधीत्य कृषिगोरक्षपण्यै-
र्वित्तं चिन्वन्पालयन्नप्रमत्तः ॥ ५.२९.२६ ॥
तो धर्मात्मा धर्म अध्ययन करून पुण्याने इच्छेनुसार ब्रह्मलोकाला जातो. वैश्याने अध्ययन करून शेती, गोरक्षण आणि व्यापार यांद्वारे धन मिळवावे आणि सावधपणे त्याचे रक्षण करावे.
5.29.27
देवं स्मृतः शूद्रधर्मः पुराणः ॥ ५.२९.२७ ॥
देवांची सेवा हाच शूद्राचा पुरातन धर्म असे स्मृतीत सांगितले आहे.
5.29.28
एतान्राजा पालयन्नप्रमत्तो ।
नियोजयन्सर्ववर्णान्स्वधर्मे।
अकामात्मा समवृत्तिः प्रजासु ।
नाधार्मिकाननुरुध्येत कामात् ॥ ५.२९.२८ ॥
राजाने या सर्व वर्णांचे सावधपणे रक्षण करावे, सर्वांना आपापल्या धर्मात नियुक्त करावे, निष्काम मनाने प्रजेशी समभावाने वागावे; कामामुळे अधार्मिकांचे अनुकरण करू नये.
5.29.29
श्रेयांस्तस्माद्यदि विद्येत कश्चि-
दभिज्ञातः सर्वधर्मोपपन्नः ।
स तं द्रष्टुमनुशिष्यन्प्रजानां ।
न चैतद्बुध्येदिति तस्मिन्नसाधुः ॥ ५.२९.२९ ॥
म्हणून सर्व धर्मांनी संपन्न, प्रसिद्ध असा कोणी असेल तर तो श्रेष्ठ आहे. राजाने त्याला पाहून प्रजेला उपदेश करावा; तसे तो जाणत नसेल तर ते त्याच्या ठायी अयोग्यच ठरेल.
5.29.30
उत्पादितं वर्म शस्त्रं धनुश्च ॥ ५.२९.३० ॥
कवच, शस्त्र आणि धनुष्य तयार केले गेले.
5.29.31
तत्र पुण्यं दस्युवधेन लभ्यते ।
सोऽयं दोषः कुरुभिस्तीव्ररूपः ।
अधर्मज्ञैर्धर्ममबुध्यमानैः ।
प्रादुर्भूतः सञ्जय साधु तन्न ॥ ५.२९.३१ ॥
तेथे दस्युवधाने पुण्य लाभते. धर्म न जाणणाऱ्या, अधर्मज्ञ कौरवांपासून हा भीषण दोष उत्पन्न झाला आहे. हे सञ्जया, ते बरे नाही.
5.29.32
तत्र राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रो ।
धर्म्यं हरेत्पाण्डवानामकस्मात्।
नावेक्षन्ते राजधर्मं पुराणं ।
तदन्वयाः कुरवः सर्व एव ॥ ५.२९.३२ ॥
तेथे राजा धृतराष्ट्र आपल्या पुत्रांसह पाण्डवांचा न्याय्य भाग अचानक हिरावून घेईल. त्या वंशातील सर्व कौरव प्राचीन राजधर्माकडे लक्ष देत नाहीत.
5.29.33
स्तेनो हरेद्यत्र धनं ह्यदृष्टः ।
प्रसह्य वा यत्र हरेत दृष्टः ।
उभौ गर्ह्यौ भवतः सञ्जयैतौ ।
किं वै पृथत्कं धृतराष्ट्रस्य पुत्रे ॥ ५.२९.३३ ॥
चोर अदृश्य राहून धन हरण करतो किंवा बलपूर्वक उघडपणे हरण करतो, हे सञ्जया, ही दोन्ही निंद्य आहेत. धृतराष्ट्राच्या पुत्रामध्ये यातील कोणता भेद आहे?
5.29.34
सोऽयं लोभान्मन्यते धर्ममेतं ।
यमिच्छति क्रोधवशानुगामी।
भागः पुनः पाण्डवानां निविष्ट-
स्तं नः कस्मादाददीरन्परे वै ॥ ५.२९.३४ ॥
तो लोभामुळे आपल्या इच्छेलाच धर्म मानतो; क्रोधाच्या वशात चालतो. पाण्डवांचा भाग पुन्हा निश्चित झाला आहे. तो भाग आपल्यापासून इतरांनी का घ्यावा?
5.29.35
अस्मिन्पदे युध्यतां नो वधोऽपि ।
श्लाघ्यः पित्र्यं पपराज्याद्विशिष्टम्।
एतान्धर्मान्कौरवाणां पुराणा-
नाचक्षीथाः सञ्जय राजमध्ये ॥ ५.२९.३५ ॥
या स्थितीत युद्ध करणाऱ्यांसाठी मृत्यूही प्रशंसनीय आहे; पूर्वजांच्या पराजयापेक्षा तो श्रेष्ठ आहे. हे सञ्जया, राजसभेत कौरवांचे हे प्राचीन धर्म सांग.
5.29.36
एते मदान्मृत्युवशाभिपन्नाः ।
समानीता धार्तराष्ट्रेण मूढाः।
इदं पुनः कर्म पापीय एव ।
सभामध्ये पश्य वत्तं कुरूणाम् ॥ ५.२९.३६ ॥
मदाने मृत्यूच्या वशात सापडलेल्या या मूढांना धृतराष्ट्राच्या पुत्राने येथे आणले आहे. हे कृत्य अत्यंत पापमय आहे. सभेच्या मध्यभागी कुरूंचे वर्तन पाहा.
5.29.37
प्रियं भार्यां द्रौपदीं पाण्डवानां ।
यशस्विनीं शीलवृत्तोपपन्नाम्।
यदुपैक्षन्त कुरवो भीष्ममुख्याः ।
कामानिगेनोपरुद्धां व्रजन्तीम् ॥ ५.२९.३७ ॥
पांडवांची प्रिय पत्नी, यशस्विनी, शील-आचारयुक्त द्रौपदीला कामाने प्रेरित झालेला माणूस ओढून नेत असताना, भीष्मप्रमुख कुरूंनी उदासीनतेने पाहिले.
5.29.38
तां चेत्तदा ते सकुमारवृद्धा ।
अवारयिष्यन्कुरवः समेताः ।
मम प्रियं धृतराष्ट्रोऽकरिष्यत् ।
पुत्राणां च कृतमस्याभविष्यत् ॥ ५.२९.३८ ॥
तेव्हा ते कुरू, तरुण आणि वृद्ध एकत्र येऊन जर तिला अडवते, तर धृतराष्ट्राने माझे प्रिय केले असते; आणि त्यामुळे पुत्रांचेही कल्याण झाले असते.
5.29.39
दुःशासनः प्रतिलोम्यान्निनाय ।
सभामध्ये श्वशुराणां च कृष्णाम्।
सा तत्र नीता करुणं व्यपेक्ष्य ।
नान्यं क्षत्तुर्नाथमवाप किंचित् ॥ ५.२९.३९ ॥
दुःशासनाने अनुचितपणे तिला सभेच्या मध्यभागी, सासऱ्यांसमोर कृष्णेला आणले. तेथे कारुण्याने चहूकडे पाहिले असता क्षत्त्यावाचून (विदुरावाचून) तिला दुसरा रक्षक मिळाला नाही.
5.29.40
कार्पण्यादेव सहितास्तत्र भूपा ।
नाशक्नुवन्प्रतिवक्तुं सभायाम्।
एकः क्षत्ता धर्म्यमर्थं ब्रुवाणो ।
धर्मबुद्ध्या प्रत्युवाचाल्पबुद्धिम् ॥ ५.२९.४० ॥
भ्याडपणामुळेच तेथे जमलेले राजे सभेत प्रत्युत्तर देऊ शकले नाहीत. धर्म्य गोष्ट सांगणारा एकटा क्षत्ता (विदुर) धर्मबुद्धीने त्या अल्पबुद्धीला उत्तर देत होता.
5.29.41
अबुद्ध्वा त्वं धर्ममेतं सभाया-
अथेच्छसे पाण्डवस्योपदेष्टुम् ।
कृष्णा त्वेतत्कर्म चकार शुद्धं ।
सुदुष्करं तत्र सभां समेत्य ॥ ५.२९.४१ ॥
तू या सभेचा धर्म न जाणता पांडवाला उपदेश करू इच्छितोस. परंतु कृष्णेने सभेत प्रवेश करून हे शुद्ध आणि अत्यंत दुष्कर कर्म केले.
5.29.42
येन कृच्छ्रात्पाण्डवानुज्जहार ।
तथाऽऽत्मानं नौरिव सागरौघात्।
यत्राब्रवीत्सूतपुत्रः सभायां ।
कृष्णां स्थितां श्वशुराणां समीपे ॥ ५.२९.४२ ॥
त्या कर्माने तिने पांडवांना संकटातून सोडवले; समुद्राच्या लाटांच्या प्रवाहातून नौका जशी स्वतःला वाचवते तसे तिने स्वतःलाही वाचवले. सभेत सासर्‍यांच्या समीप उभ्या असलेल्या कृष्णेशी सूतपुत्र जेथे बोलला.
5.29.43
न ते गतिर्विद्यते याज्ञसेनि ।
प्रपद्येथा धार्तराष्ट्रस्य वेश्म।
पराजितास्ते पतयो न सन्ति ।
पतिं चान्यं भामिनि त्वं वृणीष्व ॥ ५.२९.४३ ॥
तुला कोणताही आश्रय नाही, हे याज्ञसेनी! धृतराष्ट्राच्या पुत्राच्या घरी जा. तुझे पती पराजित झाले आहेत; ते आता उरलेले नाहीत. हे भामिनी, दुसरा पती निवड.
5.29.44
यो बीभत्सोर्हृदये प्रोत आसी-
दस्थि छिन्दन्मर्मघाती सुघोरः ।
कर्णाच्छरो वाङ्भयस्तिग्मतेजाः ।
प्रतिष्ठितो हृदये फाल्गुनस्य ॥ ५.२९.४४ ॥
बीभत्सूच्या हृदयात रुतलेला, हाडे छेदणारा, मर्मावर घाव करणारा, अत्यंत भयंकर होता; कानातून आलेला वाणीचा तीक्ष्ण तेजस्वी बाण फाल्गुनाच्या हृदयात स्थिर झाला.
5.29.45
कृष्णाजिनानि परिधित्समानान् ।
दुःशासनः कटुकान्यभ्यभाषत्।
एते सर्वे षण्डतिला विनष्टाः ।
क्षयं गता नरकं दीर्घकालम् ॥ ५.२९.४५ ॥
काळ्या हरिणाचे कातडे परिधान केलेल्या त्यांना दुःशासनाने कटू शब्द सुनावले. हे सर्व षंडतिल (नपुंसक तिळासारखे) नष्ट झाले, क्षयाला गेले, दीर्घकाळ नरकात गेले.
5.29.46
द्यूते वाक्यं गर्ह्यमेवं यथोक्तम् ॥ ५.२९.४६ ॥
द्यूतात असे, जसे सांगितले तसे, निंदनीय शब्द बोलले गेले.
5.29.47
स्वयं त्वहं प्रार्थये तत्र गन्तुं ।
समाधातुं कार्यमेतद्विपन्नम् ।
जानासि त्वं धार्तराष्ट्रस्य मोहं ।
दुरात्मनः पापवशानुगस्य ॥ ५.२९.४७ ॥
मीच स्वतः तिथे जाण्याची इच्छा करतो, या बिघडलेल्या कार्याची घडी बसवण्यासाठी. धृतराष्ट्रपुत्राचा मोह तू जाणतेस, त्या दुरात्म्याचा, पापाच्या वशात चालणाऱ्याचा मोह.
5.29.48
अहापयित्वा यदि पाण्डवार्थं ।
शमं कुरूणामपि चेच्छकेयम्।
पुण्यं च मे स्याच्चरितं महोदयं ।
मुच्येरंश्च कुरवो मृत्युपाशात् ॥ ५.२९.४८ ॥
पांडवांचे हित न सोडता, कुरूंमध्येही शांती स्थापू शकलो, तर ते माझे पुण्यकर्म होऊन महान फल देईल; कुरू मृत्यूच्या पाशातून मुक्त होतील.
5.29.49
अपि मे वाचं भाषमाणस्य काव्यां ।
धर्मारामामर्थवतीमहिंस्राम् ।
अवेक्षेरन्धार्तराष्ट्राः समक्षं ।
मां च प्राप्तं कुरवः पूजयेयुः ॥ ५.२९.४९ ॥
मी धर्माच्या उद्यानासारखी, अर्थपूर्ण, अहिंसक अशी ही वाणी बोललो, तर धृतराष्ट्राचे पुत्र माझ्यासमोर ती लक्षपूर्वक ऐकतील का? मी आल्यावर कौरव माझा सन्मान करतील का?
5.29.50
अतोऽन्यथा रथिना फाल्गुनेन ।
भीमेन चैवाहवदंशितेन।
बलोत्सिक्तान्धार्तराष्ट्रांश्च विद्धि ।
प्रदह्यमानान्कर्मणा स्वेन पापान् ॥ ५.२९.५० ॥
अन्यथा जाणा की, रथी फाल्गुन आणि युद्धसज्ज भीम यांच्याकडून, बलमदाने उन्मत्त झालेले धृतराष्ट्राचे पापी पुत्र स्वतःच्या कर्मांनीच जळत आहेत.
5.29.51
पराजितान्पाण्डवेयांस्तु वाचो ।
रौद्रा रूक्षा भाषते धार्तराष्ट्रः ।
गदाहस्तो भीमसेनोऽप्रमत्तो ।
दुर्योधनं स्मारयिता हि काले ॥ ५.२९.५१ ॥
पराजित पांडवांविषयी धृतराष्ट्राचा पुत्र क्रूर आणि कठोर शब्द बोलतो; पण गदा हाती घेतलेला सावध भीमसेन योग्य वेळी दुर्योधनाला ते स्मरण करून देईल.
5.29.52
सुयोधनो मन्युमयो महाद्रुमः ।
स्कन्धः कर्णः शकुनिस्तस्य शाखाः ।
दुःशासनः पुष्कफले समृद्धे ।
मूलं राजा धृतराष्ट्रोऽमनीषी ॥ ५.२९.५२ ॥
दुर्योधन हा क्रोधाने बनलेला एक महान वृक्ष आहे; कर्ण त्याचा खोड, शकुनी त्याच्या फांद्या, दुःशासन समृद्ध फुलाफळांचा, आणि अविवेकी राजा धृतराष्ट्र त्याचे मूळ आहे.
5.29.53
युधिष्ठिरो धर्ममयो महाद्रुमः ।
स्कन्धोऽर्जुनो भीमसेनोऽस्य शाखाः ।
माद्रीपुत्रौ पुष्पफले समृद्धे ।
मूलं त्वहं ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च ॥ ५.२९.५३ ॥
युधिष्ठिर हा धर्ममय महावृक्ष आहे. अर्जुन त्याचा स्कंध आहे आणि भीमसेन त्याच्या फांद्या आहेत. माद्रीचे दोन पुत्र फुलाफळांनी समृद्ध आहेत. पण त्याचे मूळ मी, ब्रह्म आणि ब्राह्मण आहेत.
5.29.54
वनं राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रः ।
सिंहा वने सञ्जय पाण्डवेयाः।
सिंहाभिगुप्तं न वनं विनश्येत् ।
सिंहो न नश्येत वनाभिगुप्तः ॥ ५.२९.५४ ॥
राजा धृतराष्ट्र हे पुत्रांसह एक वन आहे. संजया, पांडव त्या वनातील सिंह आहेत. सिंहांनी रक्षिलेले वन नष्ट होत नाही, आणि वनाने रक्षिलेला सिंहही नष्ट होत नाही.
5.29.55
निर्वनो वध्यते सिंहो निःसिंहं वध्यते वनम् ।
तस्मात्सिंहो वनं रक्षेद्वनं सिंहं च पालयेत् ॥ ५.२९.५५ ॥
वनाशिवाय सिंह मारला जातो, आणि सिंहांशिवाय वन नष्ट होते. म्हणून सिंहाने वनाचे रक्षण करावे आणि वनाने सिंहाचे पालन करावे.
5.29.56
वनं राजा धृतराष्ट्रः वने व्याघ्राश्च पाण्डवाः ।
मा वनं छिन्धि सव्याघ्रं व्याघ्रा नेशुर्वनं विना ॥ ५.२९.५६ ॥
राजा धृतराष्ट्र हे वन आहे, आणि त्या वनात पांडव हे वाघ आहेत. वाघांसह वन तोडू नकोस. वनाशिवाय वाघ नष्ट होतील.
5.29.57
निर्वनो वध्यते व्याघ्रो निर्व्याघ्रं छिद्यते वनम् ।
तस्माद्व्याघ्रो वनं रक्षेद्वयं व्याघ्रं च पालयेत् ॥ ५.२९.५७ ॥
वनाशिवाय वाघ मारला जातो, आणि वाघांशिवाय वन तोडले जाते. म्हणून वाघाने वनाचे रक्षण करावे, आम्ही वाघाचे पालन करावे.
5.29.58
लताधर्मा धार्तराष्ट्राः सालाः सञ्जय पाण्डवाः ।
न लता वर्धते जातु महाद्रुममनाश्रिता ॥ ५.२९.५८ ॥
हे सञ्जया, धृतराष्ट्राचे पुत्र वेलींसारखे आहेत; पाण्डव हे साल वृक्षांसारखे आहेत. मोठ्या वृक्षाचा आधार न घेता वेल कधीही वाढत नाही.
5.29.59
स्थिताः शुश्रूषितुं पार्थाः स्थिता योद्धुमरिन्दमाः ।
यत्कृत्यं धृतराष्ट्रस्य तत्करोतु नराधिपः ॥ ५.२९.५९ ॥
शत्रूंचे दमन करणारे पार्थ सेवेसाठी आणि युद्धासाठीही सिद्ध उभे आहेत. धृतराष्ट्राचे जे कर्तव्य असेल, ते त्या राजाने करावे.
5.29.60
स्थिताः शमे महात्मानः पाण्डवा धर्मचारिणः ।
योधाः समर्थास्तद्विद्वन्नाचक्षीथा यथातथम् ॥ ५.२९.६० ॥
महात्मे आणि धर्माचरण करणारे पाण्डव शांतीमध्ये स्थिर आहेत; ते योद्धे म्हणूनही समर्थ आहेत. हे विद्वाना, हे जसेच्या तसे सांगू नकोस.