महाभारत · अध्याय 5.32
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.32.1
अनुज्ञातः पाण्डवेन प्रययौ सञ्जयस्तदा ।
शासनं धृतराष्ट्रस्य सर्वं कृत्वा महात्मनः ॥ ५.३२.१ ॥
पांडवाची अनुमती मिळाल्यावर संजय तेव्हा निघाला; महात्मा धृतराष्ट्राचा सर्व निरोप पूर्ण करून.
5.32.2
सम्प्राप्य हास्तिनपुरं शीघ्रं च प्रविवेश ह ।
अन्तःपुरमुपस्थाय द्वाःस्थं वचनमब्रवीत् ॥ ५.३२.२ ॥
हस्तिनापुरात पोहोचून तो लगेच आत शिरला; अंतःपुराजवळ जाऊन द्वारपालाला म्हणाला.
5.32.3
आचक्ष्व मां धृतराष्ट्राय द्वाःस्थ उपागतं पाण्डवानां सकाशात् ।
जागर्ति चेदभिवदेस्त्वं हि क्षत्तः प्रविशेयं विदितो भूमिपस्य ॥ ५.३२.३ ॥
द्वारपाला, पांडवांकडून आलेल्या मला धृतराष्ट्राला सांग. तो जागा असल्यास, हे क्षत्ता, राजाला कळवून मी आत येऊ शकतो का ते विचार.
5.32.4
सञ्जयोऽयं भूमिपते नमस्ते दिदृक्षया द्वारमुपागतस्ते ।
प्राप्तो दूतः पाण्डवानां सकाशा त्प्रशाधि राजन्किमयं करोतु ॥ ५.३२.४ ॥
हा संजय आहे, हे भूपती, आपणास नमस्कार. पाहण्याच्या इच्छेने तो आपल्या दारी आला आहे. पांडवांकडून दूत आला आहे; हे राजा, आज्ञा करा, याने काय करावे.
5.32.5
आचक्ष्व मां सुखिनं काल्यमस्मै प्रवेश्यतां स्वागतं सञ्जयाय ।
न चाहमेतस्य भवाम्यकाल्यः स मे कस्माद्द्वारि तिष्ठेत क्षत्तः ॥ ५.३२.५ ॥
मी सुखरूप आहे असे त्याला सांग; सकाळी मी त्याला भेटेन. संजयाचे स्वागत आहे; त्याला आत येऊ दे. मी त्याच्यासाठी अवेळी नाही. हे क्षत्ता, तो माझ्या दारी का उभा राहावा?
5.32.6
ततः प्रविश्यानुमते नृपस्य महद्वेश्म प्राज्ञशूरार्यगुप्तम् ।
सिंहासनस्थं पार्थिवमाससाद वैचित्रवीर्यं प्राञ्जलिः सूतपुत्रः ॥ ५.३२.६ ॥
राजाच्या अनुमतीने त्या विशाल महालात प्रवेश करून, जो प्राज्ञ, शूर आणि आर्यांनी संरक्षित होता, हात जोडलेला सूतपुत्र सिंहासनावर बसलेल्या विचित्रवीर्याच्या पुत्राजवळ पोहोचला.
5.32.7
सञ्जयोऽहं भूमिपते नमस्ते प्राप्तोऽस्मि गत्वा नरदेव पाण्डवान् ।
अभिवाद्य त्वां पाण्डुपुत्रो मनस्वी युधिष्ठिरः कुशलं चान्वपृच्छत् ॥ ५.३२.७ ॥
संजय: हे भूमिपती, आपणास नमस्कार. पांडवांकडे जाऊन मी परत आलो आहे. आपणास वंदन करून मनस्वी पांडुपुत्र युधिष्ठिराने आपली कुशल विचारपूस केली.
5.32.8
स ते पुत्रान्पृच्छति प्रीयमाणः कच्चित्पुत्रैः प्रीयसे नप्तृभिश्च ।
तथा सुहृद्भिः सचिवैश्च राज न्ये चापि त्वामुपजीवन्ति तैश्च ॥ ५.३२.८ ॥
ते आनंदाने आपल्या पुत्रांची चौकशी करतात: पुत्र आणि नातवंडांमुळे आपण समाधानी आहात का? हे राजा, मित्र, मंत्री आणि आपल्यावर अवलंबून असलेल्या इतरांमुळेही आपण समाधानी आहात का?
5.32.9
अभ्येत्य त्वां तात वदामि सञ्जय अजातशत्रुं च सुखेन पार्थम् ।
कच्चित्स राजा कुशली सपुत्रः सहामात्यः सानुजः कौरवाणाम् ॥ ५.३२.९ ॥
धृतराष्ट्र: हे प्रिय संजया, जवळ ये, मी सांगतो. पृथेचा पुत्र अजातशत्रू युधिष्ठिर सुखी आहे काय? तो राजा पुत्र, अमात्य आणि लहान भावांसह कुशल आहे काय? कौरवांचा तो राजा?
5.32.10
सहामात्यः कुशली पाण्डुपुत्रो भूयश्चातो यच्च तेऽग्रे मनोऽभूत् ।
निर्णिक्तधर्मार्थकरो मनस्वी बहुश्रुतो दृष्टिमाञ्शीलवांश्च ॥ ५.३२.१० ॥
मंत्र्यांसह पाण्डुपुत्र कुशल आहे. आणि पूर्वी तुमच्या मनात जे होते—धर्म व अर्थ शुद्ध करणारा, मनस्वी, बहुश्रुत, दूरदर्शी आणि शीलवान (युधिष्ठिर कुशल आहे).
5.32.11
परं धर्मात्पाण्डवस्यानृशंस्यं धर्मः परो वित्तचयान्मतोऽस्य ।
सुखप्रिये धर्महीने न पार्थो ऽनुरुध्यते भारत तस्य विद्धि ॥ ५.३२.११ ॥
पाण्डवांसाठी अनृशंसता (दया) धर्मापेक्षाही श्रेष्ठ आहे; आणि धर्म हा वित्तसंचयापेक्षाही श्रेष्ठ मानला जातो. हे भारता, सुखप्रिय आणि धर्महीन माणसाच्या मागे पार्थ लागत नाही, हे जाण.
5.32.12
परप्रयुक्तः पुरुषो विचेष्टते सूत्रप्रोता दारुमयीव योषा ।
इमं दृष्ट्वा नियमं पाण्डवस्य मन्ये परं कर्म दैवं मनुष्यात् ॥ ५.३२.१२ ॥
दुसऱ्याने प्रेरित झालेला माणूस दोऱ्यात ओवलेल्या लाकडी बाहुलीसारखा हालचाल करतो. पाण्डवांचा हा संयम पाहून मला वाटते की मानवी कर्मापेक्षा दैवी कर्म श्रेष्ठ आहे.
5.32.13
इमं च दृष्ट्वा तव कर्मदोषं पादोदर्कं घोरमवर्णरूपम् ।
यावन्नरः कामयतेऽतिकाल्यं तावन्नरोऽयं लभते प्रशंसाम् ॥ ५.३२.१३ ॥
आणि तुमचा कर्मदोष पाहून—जो पायाखालच्या पतनात परिणत होतो, भयंकर आणि विद्रूप रूपाचा—जोपर्यंत माणूस (इतरांपेक्षा) आधी उठू इच्छितो, तोपर्यंत हा माणूस प्रशंसा मिळवतो.
5.32.14
अजातशत्रुस्तु विहाय पापं जीर्णां त्वचं सर्प इवासमर्थाम् ।
विरोचतेऽहार्यवृत्तेन धीरो युधिष्ठिरस्त्वयि पापं विसृज्य ॥ ५.३२.१४ ॥
परंतु अजातशत्रू युधिष्ठिर, साप जसा आपली जीर्ण व दुबळी कात सोडतो तसे पाप सोडून, अचल आचरणाने तेजस्वी दिसतो; तुमच्यातील पाप सोडून धीर युधिष्ठिर प्रकाशतो.
5.32.15
अङ्गात्मनः कर्म निबोध राज न्धर्मार्थयुक्तादार्यवृत्तादपेतम् ।
उपक्रोशं चेह गतोऽसि राज न्नोहेश्च पापं प्रसजेदमुत्र ॥ ५.३२.१५ ॥
हे राजा, धर्म आणि अर्थाने युक्त आर्य आचरणापासून दूर गेलेले तुझे स्वतःचे कर्म ऐक. हे राजा, तू येथे निंदेस पात्र झाला आहेस; पाप परलोकातही चिकटते.
5.32.16
स त्वमर्थं संशयितं विना तै राशंससे पुत्रवशानुगोऽद्य ।
अधर्मशब्दश्च महान्पृथिव्यां नेदं कर्म त्वत्समं भारताग्र्य ॥ ५.३२.१६ ॥
तो अर्थ संशयास्पद आहे; त्यांच्याशिवाय आज पुत्राच्या इच्छेच्या अधीन होऊन तू आशा करतोस. पृथ्वीवर अधर्माचा मोठा अपवाद आहे; हे भरतश्रेष्ठा, हे कर्म तुला शोभणारे नाही.
5.32.17
हीनप्रज्ञो दौष्कुलेयो नृशंसो दीर्घवैरी क्षत्रविद्यास्वधीरः ।
एवन्धर्मा नापदः सन्तितीर्षे द्धीनवीर्यो यश्च भवेदशिष्टः ॥ ५.३२.१७ ॥
बुद्धिहीन, नीच कुलात जन्मलेला, क्रूर, दीर्घकाळाचा वैरी, क्षात्रविद्येत अस्थिर; असा स्वभाव असलेला माणूस संकटे पार करू इच्छित नाही; आणि बुद्धी व पराक्रम कमी होऊन जो अशिष्ट होतो.
5.32.18
कुले जातो धर्मवान्यो यशस्वी बहुश्रुतः सुखजीवी यतात्मा ।
धर्मार्थयोर्ग्रथितयोर्बिभर्ति नान्यत्र दिष्टस्य वशादुपैति ॥ ५.३२.१८ ॥
चांगल्या कुलात जन्मलेला धर्मवान, यशस्वी, बहुश्रुत, सुखाने जगणारा, आत्मसंयमी असा जो, तो परस्पर गुंफलेले धर्म आणि अर्थ धारण करतो; नाहीतर दैवाच्या वशाने तो ते मिळवत नाही.
5.32.19
कथं हि मन्त्राग्र्यधरो मनीषी धर्मार्थयोरापदि सम्प्रणेता ।
एवंयुक्तः सर्वमन्त्रैरहीनो अनानृशंस्यं कर्म कुर्यादमूढः ॥ ५.३२.१९ ॥
मंत्रांमध्ये श्रेष्ठ सल्ला धारण करणारा बुद्धिमान, संकटात धर्म आणि अर्थाचा मार्गदर्शक, असा सर्व मंत्रांनी युक्त व उणीव नसलेला, क्रूरतारहित कर्म कसे करणार नाही? मोह नसलेल्या माणसाने तसेच करावे.
5.32.20
तवापीमे मन्त्रविदः समेत्य समासते कर्मसु नित्ययुक्ताः ।
तेषामयं बलवान्निश्चयश्च कुरुक्षयार्थे निरयो व्यपादि ॥ ५.३२.२० ॥
तुमचे हे मंत्रज्ञही एकत्र येऊन सदैव कर्मांमध्ये गुंतून बसले आहेत. त्यांचा हा बलवान निश्चय कुरूंच्या नाशासाठी नरकासारखा विनाश घडवून बसला आहे.
5.32.21
अकालिकं कुरवो नाभविष्य न्पापेन चेत्पापमजातशत्रुः ।
इच्छेज्जातु त्वयि पापं विसृज्य निन्दा चेयं तव लोकेऽभविष्यत् ॥ ५.३२.२१ ॥
अजातशत्रू पापाने पाप इच्छिला असता तर कुरूंवर अकाली विनाश आला नसता. तुम्हीही पाप सोडून इच्छिले असते तर जगात ही निंदा तुमच्या वाट्याला आली नसती.
5.32.22
किमन्यत्र विषयादीश्वराणां यत्र पार्थः परलोकं ददर्श ।
अत्यक्रामत्स तथा संमतः स्या न्न संशयो नास्ति मनुष्यकारः ॥ ५.३२.२२ ॥
विषयांपलीकडे ईश्वरांना आणखी काय आहे? तिथेच पार्थाने परलोक पाहिला. तो असा ओलांडून सन्मानित झाला असता — यात संशय नाही, हा मानवी प्रयत्नच आहे.
5.32.23
एतान्गुणान्कर्मकृतानवेक्ष्य भावाभावौ वर्तमानावनित्यौ ।
बलिर्हि राजा पारमविन्दमानो नान्यत्कालात्कारणं तत्र मेने ॥ ५.३२.२३ ॥
कर्मांपासून उत्पन्न झालेले हे गुण आणि अनित्यपणे असलेले भाव-अभाव पाहून, बली राजाने तो पैलतीर न सापडल्याने तेथे कालाशिवाय दुसरे कारण नाही असे मानले.
5.32.24
चक्षुः श्रोत्रे नासिका त्वक्च जिह्वा ज्ञानस्यैतान्यायतनानि जन्तोः ।
तानि प्रीतान्येव तृष्णाक्षयान्ते तान्यव्यथो दुःखहीनः प्रणुद्यात् ॥ ५.३२.२४ ॥
डोळे, कान, नाक, त्वचा आणि जीभ—ही प्राण्याच्या ज्ञानाची आयतने आहेत. तृष्णेच्या क्षयाच्या अंती ती आनंदितच असतात; त्यांच्यामुळे व्यथित न होता, दुःखरहित माणसाने त्यांना दूर सारावे.
5.32.25
न त्वेव मन्ये पुरुषस्य कर्म संवर्तते सुप्रयुक्तं यथावत् ।
मातुः पितुः कर्मणाभिप्रसूतः संवर्धते विधिवद्भोजनेन ॥ ५.३२.२५ ॥
मला वाटत नाही की पुरुषाचे कर्म यथावत् चांगले केले असेल तर ते वाया जाते. मातापित्यांच्या कर्मातून जन्मलेला मनुष्य विधिपूर्वक भोजनाने वाढतो.
5.32.26
प्रियाप्रिये सुखदुःखे च राज न्निन्दाप्रशंसे च भजेत एनम् ।
परस्त्वेनं गर्हयतेऽपराधे प्रशंसते साधुवृत्तं तमेव ॥ ५.३२.२६ ॥
हे राजा, प्रिय-अप्रिय, सुख-दुःख आणि निंदा-प्रशंसा हे यालाच प्राप्त होतात. दुसरा अपराधात याला निंदतो आणि सदाचारी याची प्रशंसा करतो.
5.32.27
स त्वा गर्हे भारतानां विरोधा दन्तो नूनं भवितायं प्रजानाम् ।
नो चेदिदं तव कर्मापराधा त्कुरून्दहेत्कृष्णवर्त्मेव कक्षम् ॥ ५.३२.२७ ॥
भरतवंशीयांच्या विरोधामुळे हा निश्चितच प्रजांचे दमन करणारा होईल म्हणून मी तुला दोष देतो. नाहीतर तुझ्या या कर्माच्या अपराधाने तो कुरूंना, काळ्या ज्वाळेने कोरडे गवत जाळावे तसे जाळून टाकला असता.
5.32.28
त्वमेवैको जातपुत्रेषु राज न्वशं गन्ता सर्वलोके नरेन्द्र ।
कामात्मनां श्लाघसे द्यूतकाले नान्यच्छमात्पश्य विपाकमस्य ॥ ५.३२.२८ ॥
हे राजा, पुत्र जन्मलेल्यांमध्ये तूच एकटा सर्व जगात वश होशील. हे नरेंद्रा, द्यूतकाळी तू कामाधीन लोकांची प्रशंसा करतोस. याचे फळ शांतीशिवाय दुसरे काही नाही असे पाहा.
5.32.29
अनाप्तानां प्रग्रहात्त्वं नरेन्द्र तथाप्तानां निग्रहाच्चैव राजन् ।
भूमिं स्फीतां दुर्बलत्वादनन्तां न शक्तस्त्वं रक्षितुं कौरवेय ॥ ५.३२.२९ ॥
हे नरेंद्रा, अविश्वसनीय लोकांचे ऐकल्याने आणि विश्वासू लोकांना अडवल्याने, हे राजा, दुर्बलतेमुळे तू या समृद्ध, अनंत पृथ्वीचे रक्षण करण्यास समर्थ नाहीस, हे कौरवेया.
5.32.30
अनुज्ञातो रथवेगावधूतः श्रान्तो निपद्ये शयनं नृसिंह ।
प्रातः श्रोतारः कुरवः सभाया मजातशत्रोर्वचनं समेताः ॥ ५.३२.३० ॥
हे नृसिंहा, अनुज्ञा घेऊन, रथाच्या वेगाने थकलेला मी आता विश्रांतीसाठी निजतो. सकाळी कौरव सभेत एकत्र येऊन अजातशत्रूचे वचन ऐकतील.