મહાભારત · અધ્યાય 5.36
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.36.1
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
आत्रेयस्य च संवादं साध्यानां चेति नः श्रुतम् ॥ ५.३६.१ ॥
અહીં જ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે — આત્રેય અને સાધ્યોનો સંવાદ, એવું આપણે સાંભળ્યું છે.
5.36.2
चरन्तं हंसरूपेण महर्षिं संशितव्रतम् ।
साध्या देवा महाप्राज्ञं पर्यपृच्छन्त वै पुरा ॥ ५.३६.२ ॥
હંસરૂપે વિચરતા, કઠોર વ્રતવાળા તે મહર્ષિને, મહાપ્રાજ્ઞને, સાધ્ય દેવોએ પૂર્વે પ્રશ્નો પૂછ્યા.
5.36.3
साध्या देवा वयमेते महर्षे ।
दृष्ट्वा भवन्तं न शक्नुमोऽनुमातुम्।
श्रुतेन धीरो बुद्धिमांस्त्वं मतो नः ।
काव्यां वाचं वक्तुमर्हस्युदाराम् ॥ ५.३६.३ ॥
હે મહર્ષિ, અમે સાધ્ય દેવો છીએ; તમને જોઈને અનુમાન કરી શકતા નથી. શાસ્ત્રથી તમે ધીર અને બુદ્ધિમાન ગણાયા છો; તેથી ઉદાર કાવ્યવાણી કહેવા તમે યોગ્ય છો.
5.36.4
एतत्कार्यममराः संश्रुतं मे ।
धृतिः शमः सत्यधर्मानुवृत्तिः।
ग्रन्थिं विनीय हृदयस्य सर्वं ।
प्रियाप्रिये चात्मसमं नयीत ॥ ५.३६.४ ॥
હે અમરો, આ જ કર્તવ્ય મેં સાંભળ્યું છે: ધૃતિ, શમ, સત્યધર્મનું અનુસરણ. હૃદયની બધી ગાંઠો ખોલીને પ્રિય અને અપ્રિયને પોતાના સમાન ગણવા જોઈએ.
5.36.5
आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युरेव तितिक्षतः ।
आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति ॥ ५.३६.५ ॥
નિંદા થાય ત્યારે સામે નિંદા ન કરવી; સહનશીલનો ક્રોધ જ નિંદકને બાળી નાખે છે અને તેનું પુણ્ય પણ મેળવે છે.
5.36.6
नाक्रोशी स्यान्नावमानी परस्य ।
मित्रद्रोही नोत नीचोपसेवी।
न चाभिमानी न च हीनवृत्तो ।
रूक्षां वाचं रुशतीं वर्जयीत ॥ ५.३६.६ ॥
બીજાની નિંદા કરનાર કે અપમાન કરનાર ન બનવું; મિત્રદ્રોહી કે નીચોની સેવા કરનાર ન બનવું. અભિમાની કે હીન આચરણવાળો ન બનવું; કઠોર અને દુઃખદાયી વાણી ત્યજવી.
5.36.7
मर्माण्यस्थीनि हृदयं तथासू-
न्रूक्षा वाचो निर्दहन्तीह पुंसाम्।
तस्माद्वाचमुशतीं रूक्षरूपां ।
धर्मारामो नित्यशो वर्जयीत ॥ ५.३६.७ ॥
કઠોર વાણી આ સંસારમાં માણસોના મર્મસ્થાન, હાડકાં, હૃદય અને પ્રાણને પણ બાળે છે. તેથી ધર્મમાં રમતો માણસ હંમેશાં કઠોર, દુઃખદાયી વાણી ત્યજે.
5.36.8
अरुन्तुदं परुषं रूक्षवाचं ।
वाक्कण्टकैर्वितुदन्तं मनुष्यान्।
विद्यादलक्ष्मीकतमं जननां ।
मुखे निबद्धां निर्ऋतिं वै वहन्तम् ॥ ५.३६.८ ॥
કઠોર, કટુ અને રૂક્ષ વાણીના કાંટાથી માણસોને વીંધી ઘાયલ કરનારને લોકોમાં સૌથી અમંગળ જાણવો; તે મોંમાં બાંધેલી વિપત્તિ જ વહન કરે છે.
5.36.9
परश्चेदेनमभिविद्ध्येत बाणै-
र्भृशं सुतीक्ष्णैरनलार्कदीप्तैः ।
विरिच्यमानोऽप्यतिरिच्यमानो ।
विद्यात्कविः सुकृतं मे दधाति ॥ ५.३६.९ ॥
કોઈ તેને અગ્નિ અને સૂર્ય સમાન દીપતા અતિ તીક્ષ્ણ બાણોથી ભારે વીંધે, છતાં વીંધાયા પછી પણ જે અધિક અડગ રહે, તેને વિદ્વાને મારું પુણ્ય ધારણ કરનાર જાણવો.
5.36.10
यदि सन्तं सेवति यद्यसन्तं ।
तपस्विनं यदि वा स्तेनमेव।
वासो यथा रङ्गवशं प्रयाति ।
तथा स तेषां वशमभ्युपैति ॥ ५.३६.१० ॥
કોઈ સજ્જનની સેવા કરે, અસજ્જનની કરે, તપસ્વીની કે ચોરની કરે, તો જેમ વસ્ત્ર રંગને વશ થાય છે તેમ તે તેમને વશ થાય છે.
5.36.11
अतिवादं न प्रवदेन्न वादये-
द्यो नाहतः प्रतिहन्यान्न घातयेत् ।
हन्तुं च यो नेच्छति पापकं वै ।
तस्मै देवाः स्पृहयन्त्यागताय ॥ ५.३६.११ ॥
જે અપશબ્દ બોલતો નથી, ઉશ્કેરતો નથી; પ્રહાર થાય તો પણ પ્રતિપ્રહાર કરતો નથી, કરાવતો નથી, અને પાપ કરવાની ઇચ્છા રાખતો નથી, તેને દેવતાઓ ઇચ્છે છે.
5.36.12
अव्याहृतं व्याहृताच्छ्रेय आहुः ।
सत्यं वदेद्व्याहृतं तद्द्वितीयम्।
प्रियं वदेद्व्याहृतं तत्तृतीयं ।
धर्म्यं वदेद्व्याहृतं तच्चतुर्थम् ॥ ५.३६.१२ ॥
ન બોલવું એ બોલવા કરતાં શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે. બોલવું જ હોય તો સત્ય બોલવું — આ બીજું; પ્રિય બોલવું — આ ત્રીજું; ધર્મ્ય બોલવું — આ ચોથું.
5.36.13
यादृशैः सन्निविशते यादृशांश्चोपसेवते ।
यादृगिच्छेच्च भवितुं तादृग्भवति पूरुषः ॥ ५.३६.१३ ॥
માણસ જેવા લોકો સાથે રહે છે, જેમની સેવા કરે છે, જેવા બનવા ઇચ્છે છે, તેવો જ તે થાય છે.
5.36.14
यतो यतो निवर्तते ततस्ततो विमुच्यते ।
निवर्तनाद्धि सर्वतो न वेत्ति दुःखमण्वपि
न जीयते चानुजिगीषतेऽन्या-
न्न वैरकृच्चाप्रतिघातकश्च। ॥ ५.३६.१४ ॥
જ્યાંથી તે પાછો ફરે છે, ત્યાંથી જ તે મુક્ત થાય છે. સર્વ બાજુથી પાછા ફરવાને કારણે તે અણુ જેટલું પણ દુઃખ જાણતો નથી. તે જીતાતો નથી, બીજાને જીતવા ઇચ્છતો નથી, વૈર ઉત્પન્ન કરતો નથી અને પ્રતિઘાત પણ કરતો નથી.
5.36.15
निन्दाप्रशंसासु समस्वभावो ।
न शोचते हृष्यति नैव चायम् ॥ ५.३६.१५ ॥
નિંદા અને પ્રશંસામાં સમાન સ્વભાવવાળો આ પુરુષ શોક કરતો નથી અને હર્ષિત પણ થતો નથી.
5.36.16
भावमिच्छति सर्वस्य नाभावे कुरुते मनः ।
सत्यवादी मृदुर्दान्तो यः स उत्तमपूरुषः ॥ ५.३६.१६ ॥
જે સૌનું કલ્યાણ ઇચ્છે છે, અહિતમાં મન લગાવતો નથી, સત્યવાદી, કોમળ અને સંયમી છે — તે જ ઉત્તમ પુરુષ છે.
5.36.17
नानर्थकं सान्त्वयति प्रतिज्ञाय ददाति च ।
रन्ध्रं परस्य जानाति यः स मध्यमपूरुषः ॥ ५.३६.१७ ॥
નિરર્થક નહીં, સાંત્વના આપનાર, વચન આપીને આપનાર અને બીજાની નબળાઈ જાણનાર — તે મધ્યમ પુરુષ છે.
5.36.19
निराकरोति मित्राणि यो वै सोऽधमपूरुषः ॥ ५.३६.१९ ॥
જે મિત્રોને દૂર કરે છે, તે જ અધમ પુરુષ છે.
5.36.20
उत्तमानेव सेवेत प्राप्तकाले तु मध्यमान् ।
अधमांस्तु न सेवेत य इच्छेद्भूतिमात्मनः ॥ ५.३६.२० ॥
ઉત્તમોની જ સેવા કરવી; યોગ્ય સમયે મધ્યમોની; અધમોની સેવા ન કરવી — જે પોતાની ઉન્નતિ ઇચ્છે.
5.36.21
प्राग्नोति वै वित्तमसद्बलेन ।
नित्योत्थानात्प्रज्ञया पौरुषेण।
न त्वेव सम्यग्लभते प्रशंसां ।
न वृत्तमाप्नोति महाकुलानाम् ॥ ५.३६.२१ ॥
અસત બળથી ધન મળે છે; સતત ઉદ્યમ, બુદ્ધિ અને પૌરુષથી પણ મળે છે; પરંતુ સાચી પ્રશંસા મળતી નથી, અને મહાકુલોનું આચરણ પ્રાપ્ત થતું નથી.
5.36.22
महाकुलेभ्यः स्पृहयन्ति देवा ।
धर्मार्थनित्याश्च बहुश्रुताश्च।
पृच्छामि त्वां विदुरं प्रश्नमेतं ।
भवन्ति वै कानि महाकुलानि ॥ ५.३६.२२ ॥
દેવો પણ મહાકુલોની સ્પૃહા કરે છે; ધર્મ-અર્થમાં નિત્ય રત અને બહુશ્રુત લોકો પણ એમ જ. વિદુર, આ પ્રશ્ન હું તમને પૂછું છું — કયાં છે મહાકુલો?
5.36.23
तपो दमो ब्रह्मवित्त्वं तितिक्षा ।
इज्या विवाहाः सान्त्वनं चान्नदानम्।
अष्टावेते नित्यमेवं भवन्ति ।
सतां गुणास्तानि महाकुलानि ॥ ५.३६.२३ ॥
તપ, દમ, બ્રહ્મજ્ઞાન, તિતિક્ષા, યજ્ઞ, વિવાહ, સાંત્વના અને અન્નદાન — આ આઠ હંમેશાં આવાં જ હોય છે; સજ્જનોના આ ગુણો જ મહાકુલો છે.
5.36.24
येषां न वृत्तं व्यथते न योनि-
श्चित्तप्रसादेन चरन्ति धर्मम्।
ये कीर्तिमिच्छन्ति कुले विशिष्टां ।
त्यक्तानृतास्तानि महाकुलानि ॥ ५.३६.२४ ॥
જેમનું આચરણ અને જન્મ ડગમગતાં નથી, જેઓ પ્રસન્ન ચિત્તે ધર્મ આચરે છે, જેઓ પોતાના કુળમાં વિશિષ્ટ કીર્તિ ઇચ્છે છે, અસત્યનો ત્યાગ કરેલ છે, તે જ મહાકુળો છે.
5.36.25
अनिज्यया कुविवाहैर्वेदस्योत्सादनेन च ।
कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च ॥ ५.३६.२५ ॥
યજ્ઞનો ત્યાગ, કુવિવાહ, વેદનો નાશ અને બ્રાહ્મણોનું અતિક્રમણ — આનાથી કુળો અકુળતાને પામે છે.
5.36.26
देवद्रव्यनिनाशेन ब्रह्मस्वहरणेन च ।
कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च ॥ ५.३६.२६ ॥
દેવદ્રવ્યનો નાશ, બ્રાહ્મણના ધનનું હરણ અને બ્રાહ્મણોનું અતિક્રમણ — આનાથી કુળો અકુળતાને પામે છે.
5.36.27
ब्राह्मणानां परिभवात्परिवादाच्च भारत ।
कुलान्यकुलतां यान्ति न्यासापहरणेन च ॥ ५.३६.२७ ॥
હે ભારત! બ્રાહ્મણોનો પરાભવ, નિંદા અને ન્યાસનું અપહરણ — આનાથી કુળો અકુળતાને પામે છે.
5.36.28
कुलानि समुपेताननि गोभिः पुरुषतोऽर्थतः ।
कुलसंख्यां न गच्छन्ति यानि हीनानि वृत्ततः ॥ ५.३६.२८ ॥
ગાયો, પુરુષો અને ધનથી સંપન્ન છતાં આચરણમાં હીન કુળો કુળગણનામાં આવતાં નથી.
5.36.29
वृत्ततस्त्वविहीनानि कुलान्यल्पधनान्यपि ।
कुलसङ्ख्यां च गच्छन्ति कर्षन्ति च महद्यशः ॥ ५.३६.२९ ॥
પરંતુ આચરણમાં હીન ન હોય એવાં કુળો અલ્પ ધન હોવા છતાં કુળગણનામાં આવે છે અને મહાન યશ ખેંચે છે.
5.36.30
वृत्तं यत्नेन संरक्षेद्वित्तमेति च याति च ।
अक्षीणो वित्ततः क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः ॥ ५.३६.३० ॥
આચરણનું યત્નપૂર્વક રક્ષણ કરવું; ધન આવે છે અને જાય છે. ધનમાં અક્ષીણ છતાં આચરણમાં ક્ષીણ થયેલો નષ્ટ જ છે, નષ્ટ જ છે.
5.36.31
गोभिः पशुभिरश्वैश्च कृष्या च सुसमृद्धया ।
कुलानि न प्ररोहन्ति यानि हीनानि वृत्ततः ॥ ५.३६.३१ ॥
ગાયો, પશુઓ, ઘોડાઓ અને અત્યંત સમૃદ્ધ ખેતીથી પણ જે કુળો આચરણમાં હીન છે તે ફૂટતા નથી.
5.36.32
मा नः कुले वैरकृत्कश्चिदस्तु ।
राजा बद्धो मा परस्वापहारी ।
मित्रद्रोही नैकृतिकोऽनृती वा ।
पूर्वाशी वा पितृदेवातिथिभ्यः ॥ ५.३६.३२ ॥
અમારા કુળમાં વેર કરનાર કોઈ ન હો. રાજા બંધાયેલો ન હો. પરધન હરનાર ન હો. મિત્રદ્રોહી, કપટી, અસત્યવાદી ન હો; અને પિતૃ, દેવ, અતિથિઓ પહેલાં ખાનાર પણ ન હો.
5.36.33
यश्च नो ब्राह्मणान्हन्याद्यश्च नो ब्राह्णणान् द्विषेत् ।
न नः स समितिं गच्छेद्यश्च नो निर्वपेत्कृषिम् ॥ ५.३६.३३ ॥
જે અમારા બ્રાહ્મણોને મારે અને જે અમારા બ્રાહ્મણોનો દ્વેષ કરે, તે અમારી સભામાં ન આવે; અને જે અમારી ખેતી વાવતો નથી તે પણ ન આવે.
5.36.34
तृणानि भूमिरुदकं वाक्व्रतुर्थी च सूनृता ।
सतामेतानि गेहेषु नोच्छिद्यन्ते कदाचन ॥ ५.३६.३४ ॥
ઘાસ, ભૂમિ, જળ અને ચોથું મધુર સત્યવચન — આ સજ્જનોના ઘરોમાં ક્યારેય ખૂટતાં નથી.
5.36.35
श्रद्धया परया राजन्नुपनीतानि सत्कृतिम् ।
प्रवृत्तानि महाप्राज्ञ धर्मिणां पुण्यकर्मिणाम् ॥ ५.३६.३५ ॥
હે રાજન, પરમ શ્રદ્ધાથી લાવવામાં આવેલો આ સત્કાર; હે મહાપ્રાજ્ઞ, ધર્મિષ્ઠ અને પુણ્યકર્મ કરનારાઓ દ્વારા તે અપાય છે.
5.36.36
सूक्ष्मोऽपि भारं नृपते स्यन्दनो वै ।
शक्तो वोढुं न तथाऽन्ये महीजाः ।
एवं युक्ता भारसहा भवन्ति ।
महाकुलीना न तथान्ये मनुष्याः ॥ ५.३६.३६ ॥
હે રાજન, નાનો રથ પણ ભાર ઉપાડી શકતો નથી, અને પૃથ્વીમાં જન્મેલાં બીજાં પ્રાણીઓ પણ તેમ કરી શકતાં નથી. આ રીતે જોડાયેલાં ભાર સહન કરે છે; પણ મહાકુળમાં જન્મેલા માણસો બીજાઓ જેવા નથી.
5.36.37
न तन्मित्रं यस्य कोपाद्बिभेति ।
यद्वा मित्रं शङ्कितेनोपचर्यम्।
यस्मिन्मित्रे पितरीवाश्वसीत ।
तद्वै मित्रं सङ्गतानीतराणि ॥ ५.३६.३७ ॥
જેના ક્રોધથી ભય લાગે તે મિત્ર નથી; અથવા શંકા સાથે જેની સેવા કરવી પડે તે પણ મિત્ર નથી. પિતાની જેમ જેના પર વિશ્વાસ રહે તે જ સાચો મિત્ર છે; બાકીના સંબંધો માત્ર સંગત છે.
5.36.38
यः कश्चिदप्यसंबद्धो मित्रसावेन वर्तते ।
स एव बन्धुस्तन्मित्रं सा गतिस्तत्परायणम् ॥ ५.३६.३८ ॥
કોઈ સંબંધ ન હોય તો પણ જે મૈત્રીભાવથી વર્તે છે, તે જ બંધુ છે; તે જ મિત્ર, તે જ આશ્રય અને પરમ આધાર.
5.36.39
चलचित्तस्य वै पुंसो वृद्धाननुपसेवतः ।
पारिप्लवमतेर्नित्यमध्रुवो मित्रसङ्ग्रहः ॥ ५.३६.३९ ॥
ચંચળ ચિત્તવાળા, વડીલોની સેવા ન કરનારા, હંમેશા અસ્થિર બુદ્ધિવાળા માણસનો મિત્ર-સંગ્રહ પણ અસ્થિર રહે છે.
5.36.40
चलचित्तमनात्मानमिन्द्रियाणां वशानुगम् ।
अर्थाः समभिवर्तते हंसाः शुष्कं सरो यथा ॥ ५.३६.४० ॥
ચંચળ ચિત્તવાળા, આત્મસંયમ વગરના, ઇન્દ્રિયોને વશ માણસને ધન છોડી દે છે, જેમ હંસ સૂકા સરોવરને છોડી દે છે.
5.36.41
अकस्मादेव कुप्यन्ति प्रसीदन्त्यनिमित्ततः ।
शीलमेतदसाधूनामभ्रं पारिप्लवं यथा ॥ ५.३६.४१ ॥
દુષ્ટ લોકો અકસ્માત, કારણ વગર ક્રોધે ભરાય છે; અને કારણ વગર પ્રસન્ન થાય છે. વાદળો અસ્થિર હોય છે તેમ આ દુષ્ટોનો સ્વભાવ છે.
5.36.42
सत्कृताश्च कृतार्थाश्च मित्राणां न भवन्ति ये ।
तान्मृतानपि क्रव्यादाः कृतघ्नान्नोपभुञ्जते ॥ ५.३६.४२ ॥
મિત્રો દ્વારા સત્કાર પામીને અને કાર્ય સિદ્ધ કરીને પણ જેઓ કૃતજ્ઞ રહેતા નથી, તેમને મર્યા પછી પણ માંસાહારી જીવો ખાતા નથી.
5.36.43
अर्थयेदेव मित्राणि सति वाऽसति वा धने ।
नानर्थयन्प्रजानाति मित्राणां सारफल्गुताम् ॥ ५.३६.४३ ॥
ધન હોય કે ન હોય, મિત્રો પાસે સહાય માગવી જ જોઈએ; જે માગતો નથી તે મિત્રોની સાર્થકતા અને નિરર્થકતા જાણી શકતો નથી.
5.36.44
सन्तापाद्भ्रश्यते रूपं सन्तापाद्भ्रश्यते बलम् ।
सन्तापाद्भ्रश्यते ज्ञानं सन्तापाद्व्याधिमृच्छति ॥ ५.३६.४४ ॥
સંતાપથી રૂપ નષ્ટ થાય છે, સંતાપથી બળ નષ્ટ થાય છે, સંતાપથી જ્ઞાન નષ્ટ થાય છે, સંતાપથી વ્યાધિ આવે છે.
5.36.45
अनवाप्यं च शोकेन शरीरं चोपतप्यते ।
अमित्राश्च प्रहृष्यन्ति मा स्म शोके मनः कृथाः ॥ ५.३६.४५ ॥
શોકથી જે મેળવવું જોઈએ તે મળતું નથી, શરીર પણ સંતપ્ત થાય છે; શત્રુઓ આનંદ પામે છે. તેથી મનને શોકમાં ન લગાડો.
5.36.46
पुनर्नरो म्रियते जायते च ।
पुनर्नरो हीयते वर्धते च।
पुनर्नरो याचति याच्यते च ।
पुनर्नरः शोचति शोच्यते च ॥ ५.३६.४६ ॥
માણસ ફરીથી મરે છે અને ફરીથી જન્મે છે; માણસ ફરીથી ઘટે છે અને ફરીથી વધે છે; માણસ ફરીથી માગે છે અને તેની પાસે ફરીથી માગવામાં આવે છે; માણસ ફરીથી શોક કરે છે અને તેના માટે ફરીથી શોક કરાય છે.
5.36.47
सुखं च दुःखं च भवाभवौ च ।
लाभालाभौ मरणं जीवितं च।
पर्यायशः सर्वमेते स्पृशन्ति ।
तस्माद्धीरो न च हृष्येन्न सोचेत् ॥ ५.३६.४७ ॥
સુખ-દુઃખ, હોવું-ન હોવું, લાભ-હાનિ, મરણ-જીવન — આ બધું વારાફરતી સ્પર્શે છે. તેથી ધીર પુરુષે હર્ષ ન કરવો અને શોક ન કરવો.
5.36.48
चलानि हीमानि षडिन्द्रियाणि ।
तेषां यद्यद्वर्धते यत्रयत्र।
ततस्ततः स्रवते बुद्धिरस्य ।
च्छिद्रोदकुम्भादिव नित्यमम्भः ॥ ५.३६.४८ ॥
આ છ ઇન્દ્રિયો ખરેખર ચંચળ છે. તે જ્યાં જ્યાં વધે છે, ત્યાં ત્યાં આની બુદ્ધિ છિદ્રવાળા ઘડામાંથી પાણી વહી જાય તેમ સદા વહી જાય છે.
5.36.49
तनुरुद्धः शिखी राजा मिथ्योपचरितो मया ।
मन्दानां मम पुत्राणां युद्धेनान्तं करिष्यति ॥ ५.३६.४९ ॥
તનુરુદ્ધ અને શિખી નામનો રાજા — જેની મેં ખોટી સેવા કરી — તે મારા મૂર્ખ પુત્રોનો યુદ્ધથી અંત લાવશે.
5.36.50
नित्योद्विग्नमिदं सर्वं नित्योद्विग्रमिदं मनः ।
यत्तत्पदमनुद्विग्नं तन्मे वद महामते ॥ ५.३६.५० ॥
આ સર્વ અને આ મન સદા ઉદ્વિગ્ન છે. જે ઉદ્વેગરહિત પદ છે, તે મને કહો, હે મહામતિ.
5.36.51
नान्यत्र विद्यातपसो नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् ।
नान्यत्र लोभसन्त्यागाच्छान्तिं पश्यामि तेऽनघ ॥ ५.३६.५१ ॥
વિદ્યા અને તપ વિના, ઇન્દ્રિયનિગ્રહ વિના, અને લોભનો સાચો ત્યાગ કર્યા વિના બીજે ક્યાંય શાંતિ દેખાતી નથી — હે નિષ્પાપ.
5.36.52
बुद्ध्या भयं प्रणुदति तपसा विन्दते महत् ।
गुरुशुश्रूषया ज्ञानं शान्तिं भोगेन विन्दति ॥ ५.३६.५२ ॥
બુદ્ધિથી ભય દૂર થાય છે; તપથી મહાન પ્રાપ્ત થાય છે; ગુરુસેવાથી જ્ઞાન મળે છે; ભોગથી શાંતિ મળે છે.
5.36.53
अनाश्रिता दानपुण्यं वेदपुण्यमनाश्रिताः ।
रागद्वेषविनिर्मुक्ता विचरन्तीह मोक्षिणः ॥ ५.३६.५३ ॥
દાનપુણ્ય અને વેદપુણ્યનો આશ્રય ન લેનારા, રાગ-દ્વેષથી મુક્ત થઈને, અહીં મોક્ષની ઇચ્છા રાખીને વિચરે છે.
5.36.54
स्वधीतस्य सुयुद्धस्य सुकृतस्य च कर्मणः ।
तपसश्च सुतप्तस्य तस्यान्ते सुखमेधते ॥ ५.३६.५४ ॥
સારી રીતે ભણેલું, સારી રીતે લડાયેલું, સુકૃત કર્મ અને સુતપ્ત તપનું ફળ અંતે સુખરૂપે વધે છે.
5.36.55
स्वास्तीर्णानि शयनानि प्रपन्ना ।
न वै भिन्ना जातु निद्रां लभन्ते।
न स्त्रीषु राजन्रतिमाप्नुवन्ति ।
न मागधैः स्तूयमाना न सूतैः ॥ ५.३६.५५ ॥
સારી રીતે પાથરેલી શય્યાઓ મળવા છતાં, હે રાજન્, ભિન્ન થયેલા લોકો ક્યારેય નિદ્રા પામતા નથી; સ્ત્રીઓમાં આનંદ પામતા નથી, માગધો અને સૂતો દ્વારા સ્તુતિ પામતા નથી.
5.36.56
न वै भिन्ना जातु चरन्ति धर्मं ।
न वै सुखं प्राप्नुवन्तीह भिन्नाः ।
न वै भिन्ना गौरवं प्राप्नुवन्ति ।
न वै भिन्नाः प्रशमं रोचयन्ति ॥ ५.३६.५६ ॥
ભિન્ન થયેલા લોકો ક્યારેય ધર્મનું આચરણ કરતા નથી; ભિન્ન થયેલા અહીં સુખ પામતા નથી; ભિન્ન થયેલા ગૌરવ પામતા નથી; ભિન્ન થયેલા શાંતિ ચાહતા નથી.
5.36.57
न वै तेषां स्वदते पथ्यमुक्तं ।
योगक्षेमं कल्पते नैव तेषाम्।
भिन्नानां वै मनुजेन्द्र परायणं ।
न विद्यते किञ्चिदन्यद्विनाशात् ॥ ५.३६.५७ ॥
તેમને હિતકારક ઉપદેશ ગમતો નથી; તેમનો યોગક્ષેમ સધાતો નથી. હે મનુજેન્દ્ર, ભિન્ન થયેલાઓને કોઈ આશ્રય નથી; વિનાશ સિવાય બીજું કંઈ નથી.
5.36.58
संपन्नं गोषु संभाव्यं संभाव्यं ब्राह्मणे तपः ।
संभाव्यं चापलं स्त्रीषु संभाव्यं ज्ञातितो भयं ॥ ५.३६.५८ ॥
ગાયોમાં સમૃદ્ધિ અપેક્ષિત છે; બ્રાહ્મણમાં તપ અપેક્ષિત છે; સ્ત્રીઓમાં ચંચળતા અપેક્ષિત છે; સ્વજનોથી ભય અપેક્ષિત છે.
5.36.60
धूमायन्ते व्यपेतानि ज्वलन्ति सहितानि च ।
धृतराष्ट्रोल्मुकानीव ज्ञातयो भरतर्षभ ॥ ५.३६.६० ॥
જુદા પડેલા સગાં ધૂમાડા કાઢે છે; સાથે રહેલા સળગતી મશાલો જેમ ચમકે છે. હે ભરતશ્રેષ્ઠ ધૃતરાષ્ટ્ર, સગાં આવા જ હોય છે.
5.36.61
ब्राह्मणेषु च ये शूराः स्त्रीषु ज्ञातिषु गोषु च ।
वृन्तादिव फलं पक्वं धृतराष्ट्र पतन्ति ते ॥ ५.३६.६१ ॥
બ્રાહ્મણો, સ્ત્રીઓ, સગાં અને ગાયોમાં જે શૂરવીરો છે, હે ધૃતરાષ્ટ્ર, તેઓ પાકેલા ફળની જેમ દાંડીમાંથી ખરી પડે છે.
5.36.62
महानप्येकजो वृक्षो बलवान्सुप्रतिष्ठितः ।
प्रसह्य एव वातेन सस्कन्धो मर्दितुं क्षणात् ॥ ५.३६.६२ ॥
એકલું ઊગેલું મોટું, બળવાન અને સારી રીતે જામેલું વૃક્ષ પણ પવનના ઝપાટાથી થડ સહિત ક્ષણમાં ભાંગી પડે છે.
5.36.63
अथ ये सहिता वृक्षाः सङ्घशः सुप्रतिष्ठिताः ।
ते हि शीघ्रतमान्वातान्सहन्तेन्योन्यसंश्रयात् ॥ ५.३६.६३ ॥
પણ જે વૃક્ષો સમૂહમાં સાથે મજબૂત રીતે ઊભેલાં હોય છે, તેઓ એકબીજાના આધારે અતિ ઝડપી પવનને પણ સહન કરી લે છે.
5.36.64
एवं मनुष्यमप्येकं गुणैरपि समन्वितम् ।
शक्यं द्विषन्तो मन्यन्ते वायुर्द्रुममिवैकजम् ॥ ५.३६.६४ ॥
એ જ રીતે એકલો માણસ ગુણોથી સંપન્ન હોય તોપણ, એકલા ઊગેલા વૃક્ષને પવન ઉખેડી નાખે તેમ, દુશ્મનો તેને સરળતાથી વશ કરી શકાય એમ માને છે.
5.36.65
अन्योन्यसमुपष्टम्भादन्योन्यापाश्रयेण च ।
ज्ञातयः संप्रवर्धन्ते सरसीवोत्पलान्युत ॥ ५.३६.६५ ॥
પરસ્પરના ટેકાથી અને એકબીજા પર આધાર રાખવાથી સગાં સરોવરમાં ઉત્પલ કમળોની જેમ ખૂબ વધે છે.
5.36.66
अवध्या ब्राह्मणा गावो ज्ञातयः शिशिवः स्त्रियः ।
येषां चान्नानि भुञ्जीत ये च स्युःक शरणागताः।
महत्यप्यपराधेऽपि तेषां दण्डो विसर्जनम् ॥ ५.३६.६६ ॥
બ્રાહ્મણો, ગાયો, સ્વજનો, બાળકો અને સ્ત્રીઓ અવધ્ય છે; જેમનું અન્ન ખાધું હોય અને જેઓ શરણે આવ્યા હોય, તેમને મોટા અપરાધમાં પણ દંડ નહીં, માત્ર વિસર્જન.
5.36.67
न मनुष्ये गुणः कश्चिद्राजन्सधनतामृते ।
अनातुरत्वाद्भद्रं ते मृतकल्पा हि रोगिणः ॥ ५.३६.६७ ॥
હે રાજન્, ધન વિના મનુષ્યમાં કોઈ ગુણ નથી; તારું કલ્યાણ થાઓ, કારણ કે રોગીઓ નીરોગી થાય ત્યાં સુધી મૃતપ્રાય જ છે.
5.36.68
अव्याधिजं कटुकं शीर्षरोगि ।
पापानुबन्धं परुषं तीक्ष्णमुष्णम् ।
सतां पेयं यन्न पिबन्त्यसन्तो ।
मन्युं महाराज पिब प्रशाम्य ॥ ५.३६.६८ ॥
રોગથી ઉત્પન્ન ન થયેલો, કડવો, માથાનો દુખાવો કરનારો, પાપથી બંધાયેલો, કઠોર, તીખો, ગરમ; સજ્જનો જે પીએ છે અને દુર્જનો પીતા નથી, એ ક્રોધને, હે મહારાજ, શાંત કરીને પી જા.
5.36.69
तन्तवोऽप्यायता नित्यं तनवो बहुलाः समाः ।
बहून्बहुत्वादायासान्सहन्तीत्सुपमा सताम्
रोगार्दिता न फलान्याद्रियन्ते ।
न वै लभन्ते विषयेषु तत्त्वम्।
दुःखोपेता रोगिणो नित्यमेव ।
न बुध्यन्ते धनभोगान्नसौख्यम् ॥ ५.३६.६९ ॥
દોરાઓ પણ સદા ફેલાયેલા, પાતળા, અનેક અને સમાન હોય છે; પોતાની બહુલતાથી તેઓ ઘણા કષ્ટ સહન કરે છે—સજ્જનો માટે આ યોગ્ય ઉપમા છે. રોગપીડિત લોકો ફળોની પરવા કરતા નથી; વિષયોમાં તત્ત્વ પામતા નથી; દુઃખયુક્ત રોગીઓ ધનભોગનું સુખ સદા સમજતા નથી.
5.36.70
पुरा ह्युक्तं नाकरोस्त्वं वचो मे ।
द्यूते जितां द्रौपदीं प्रेक्ष्य राजन्।
दुर्योधनं वारयेत्यक्षवत्यां ।
कितवत्वं पण्डिता वर्जयन्ति ॥ ५.३६.७० ॥
પહેલાં મેં તને કહ્યું હતું, પણ તેં મારું વચન ન માન્યું. હે રાજન, જુગારમાં જીતાયેલી દ્રૌપદીને જોઈને દુર્યોધનને રોક. જ્ઞાનીઓ જુગાર છોડે છે.
5.36.71
न तद्बलं यन्मृदुना विरुध्यते ।
सूक्ष्मो धर्मस्तरसा सेवितव्यः।
प्रध्वंसिनी क्रूरसमाहिता श्री-
र्मृदुप्रौढा गच्छति पुत्रपौत्रान् ॥ ५.३६.७१ ॥
કોમળ સાથે વિરોધ કરવો એ બળ નથી. સૂક્ષ્મ ધર્મ બળથી નહીં, સહજતાથી આચરવો જોઈએ. ક્રૂરતાથી મેળવેલી લક્ષ્મી નાશ પામે છે; મૃદુતાથી પરિપક્વ થયેલી લક્ષ્મી પુત્રપૌત્રો સુધી જાય છે.
5.36.72
धार्तराष्ट्राः पाण्डवान्पालयन्तु ।
पाण्डोः सुतास्तव पुत्रांश्च पान्तु।
एकारिमित्राः कुरवो ह्येककार्या ।
जीवन्तु राजन्सुखिनः समृद्धाः ॥ ५.३६.७२ ॥
ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો પાંડવોની રક્ષા કરે; પાંડુના પુત્રો તારા પુત્રોની રક્ષા કરે. કૌરવો એક મિત્ર, એક શત્રુ અને એક કાર્યવાળા થાઓ. હે રાજન, તેઓ સુખી અને સમૃદ્ધ થઈને જીવો.
5.36.73
मेढीभूतः कौरवाणां त्वमद्य ।
त्वय्याधीनं कुरुकुलमाजमीढ।
पार्थान्बालान्वनवासप्रतप्ता-
न्गोपायस्व स्वं यशस्तात रक्षन् ॥ ५.३६.७३ ॥
આજે તું જ કૌરવોનો સ્તંભ છે. કુરુવંશ તારા પર આધારિત છે. હે અજમીઢવંશી, વનવાસથી તપેલા પૃથાના બાળક પાંડવોની રક્ષા કર. હે પ્રિય, તારું યશ સાચવીને તેમની રક્ષા કર.
5.36.74
सन्धत्स्व त्वं कौरव पाण्डुपुत्रै-
र्मा नेऽन्तरं रिपवः प्रार्थयन्तु।
सत्ये स्थितास्ते नरदेव सर्वे ।
दुर्योधनं स्थापय त्वं नरेन्द्र ॥ ५.३६.७४ ॥
હે કૌરવ, તું પાંડુના પુત્રો સાથે સંધિ કર. શત્રુઓ આપણા છિદ્રની ઇચ્છા ન કરે. હે નરદેવ, તેઓ સર્વે સત્યમાં સ્થિત છે. હે નરેન્દ્ર, તું દુર્યોધનને (તેના સ્થાને) સ્થાપિત કર.