ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 5.36
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.36.1
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
आत्रेयस्य च संवादं साध्यानां चेति नः श्रुतम् ॥ ५.३६.१ ॥
ਇੱਥੇ ਹੀ ਲੋਕ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ — ਆਤ੍ਰੇਯ ਅਤੇ ਸਾਧਿਆਂ ਦਾ ਸੰਵਾਦ, ਐਸਾ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
5.36.2
चरन्तं हंसरूपेण महर्षिं संशितव्रतम् ।
साध्या देवा महाप्राज्ञं पर्यपृच्छन्त वै पुरा ॥ ५.३६.२ ॥
ਹੰਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ, ਕਠੋਰ ਵਰਤ ਵਾਲੇ ਉਸ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਨੂੰ, ਸਾਧਿਆਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛੇ।
5.36.3
साध्या देवा वयमेते महर्षे ।
दृष्ट्वा भवन्तं न शक्नुमोऽनुमातुम्।
श्रुतेन धीरो बुद्धिमांस्त्वं मतो नः ।
काव्यां वाचं वक्तुमर्हस्युदाराम् ॥ ५.३६.३ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਅਸੀਂ ਸਾਧਿਆ ਦੇਵਤੇ ਹਾਂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਨੁਮਾਨ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕਦੇ। ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਧੀਰ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ ਉਦਾਰ ਕਾਵਿ-ਬਾਣੀ ਬੋਲਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ।
5.36.4
एतत्कार्यममराः संश्रुतं मे ।
धृतिः शमः सत्यधर्मानुवृत्तिः।
ग्रन्थिं विनीय हृदयस्य सर्वं ।
प्रियाप्रिये चात्मसमं नयीत ॥ ५.३६.४ ॥
ਹੇ ਅਮਰੋ, ਇਹੀ ਕਰਤੱਵ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ: ਧੀਰਜ, ਸ਼ਮ, ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਦਾ ਅਨੁਸਰਨ। ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਅਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਾਂਗ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
5.36.5
आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युरेव तितिक्षतः ।
आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति ॥ ५.३६.५ ॥
ਗਾਲਾਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਗਾਲਾਂ ਨਾ ਦੇਵੇ; ਸਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਹੀ ਗਾਲਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
5.36.6
नाक्रोशी स्यान्नावमानी परस्य ।
मित्रद्रोही नोत नीचोपसेवी।
न चाभिमानी न च हीनवृत्तो ।
रूक्षां वाचं रुशतीं वर्जयीत ॥ ५.३६.६ ॥
ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਮਿੱਤਰ ਨਾਲ ਧ੍ਰੋਹ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਨੀਚਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਹੰਕਾਰੀ ਜਾਂ ਹੀਣੇ ਆਚਰਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਬੋਲੀ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
5.36.7
मर्माण्यस्थीनि हृदयं तथासू-
न्रूक्षा वाचो निर्दहन्तीह पुंसाम्।
तस्माद्वाचमुशतीं रूक्षरूपां ।
धर्मारामो नित्यशो वर्जयीत ॥ ५.३६.७ ॥
ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ, ਹੱਡੀਆਂ, ਦਿਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਵਾਲਾ ਸਦਾ ਕਠੋਰ, ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਬੋਲੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇ।
5.36.8
अरुन्तुदं परुषं रूक्षवाचं ।
वाक्कण्टकैर्वितुदन्तं मनुष्यान्।
विद्यादलक्ष्मीकतमं जननां ।
मुखे निबद्धां निर्ऋतिं वै वहन्तम् ॥ ५.३६.८ ॥
ਕਠੋਰ, ਕੜਵੀ ਅਤੇ ਰੁੱਖੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਕੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਕੇ ਦੁਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੰਗਲਕਾਰੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਵਿਪੱਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਢੋਂਦਾ ਹੈ।
5.36.9
परश्चेदेनमभिविद्ध्येत बाणै-
र्भृशं सुतीक्ष्णैरनलार्कदीप्तैः ।
विरिच्यमानोऽप्यतिरिच्यमानो ।
विद्यात्कविः सुकृतं मे दधाति ॥ ५.३६.९ ॥
ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਗ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਅਤਿ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵਿੰਨ੍ਹੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਵੱਧ ਅਡੋਲ ਰਹੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਮੇਰਾ ਪੁੰਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਣੇ।
5.36.10
यदि सन्तं सेवति यद्यसन्तं ।
तपस्विनं यदि वा स्तेनमेव।
वासो यथा रङ्गवशं प्रयाति ।
तथा स तेषां वशमभ्युपैति ॥ ५.३६.१० ॥
ਜੇ ਕੋਈ ਸਜਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਅਸਜਣ ਦੀ, ਜਾਂ ਤਪਸਵੀ ਦੀ ਜਾਂ ਚੋਰ ਦੀ ਹੀ, ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕੱਪੜਾ ਰੰਗ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
5.36.11
अतिवादं न प्रवदेन्न वादये-
द्यो नाहतः प्रतिहन्यान्न घातयेत् ।
हन्तुं च यो नेच्छति पापकं वै ।
तस्मै देवाः स्पृहयन्त्यागताय ॥ ५.३६.११ ॥
ਜੋ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕੱਢਦਾ, ਨਾ ਭੜਕਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਮਾਰ ਖਾ ਕੇ ਵੀ ਜਵਾਬੀ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਦਾ, ਨਾ ਮਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਪਾਪ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
5.36.12
अव्याहृतं व्याहृताच्छ्रेय आहुः ।
सत्यं वदेद्व्याहृतं तद्द्वितीयम्।
प्रियं वदेद्व्याहृतं तत्तृतीयं ।
धर्म्यं वदेद्व्याहृतं तच्चतुर्थम् ॥ ५.३६.१२ ॥
ਨਾ ਬੋਲਣਾ ਬੋਲਣ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬੋਲਣਾ ਹੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੱਚ ਬੋਲੇ — ਇਹ ਦੂਜਾ; ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਬੋਲੇ — ਇਹ ਤੀਜਾ; ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬੋਲੇ — ਇਹ ਚੌਥਾ।
5.36.13
यादृशैः सन्निविशते यादृशांश्चोपसेवते ।
यादृगिच्छेच्च भवितुं तादृग्भवति पूरुषः ॥ ५.३६.१३ ॥
ਮਨੁੱਖ ਜਿਹੋ ਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਾ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
5.36.14
यतो यतो निवर्तते ततस्ततो विमुच्यते ।
निवर्तनाद्धि सर्वतो न वेत्ति दुःखमण्वपि
न जीयते चानुजिगीषतेऽन्या-
न्न वैरकृच्चाप्रतिघातकश्च। ॥ ५.३६.१४ ॥
ਜਿੱਥੋਂ ਜਿੱਥੋਂ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੋਂ ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਅਣੂ ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਉਹ ਜਿੱਤਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਵੈਰ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਜਵਾਬੀ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
5.36.15
निन्दाप्रशंसासु समस्वभावो ।
न शोचते हृष्यति नैव चायम् ॥ ५.३६.१५ ॥
ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪੁਰਸ਼ ਨਾ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
5.36.16
भावमिच्छति सर्वस्य नाभावे कुरुते मनः ।
सत्यवादी मृदुर्दान्तो यः स उत्तमपूरुषः ॥ ५.३६.१६ ॥
ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਭਲਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬੁਰਾਈ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਸੰਜਮੀ ਹੈ — ਉਹੀ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਹੈ।
5.36.17
नानर्थकं सान्त्वयति प्रतिज्ञाय ददाति च ।
रन्ध्रं परस्य जानाति यः स मध्यमपूरुषः ॥ ५.३६.१७ ॥
ਬੇਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਦਿਲਾਸਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ — ਉਹ ਮੱਧਮ ਪੁਰਸ਼ ਹੈ।
5.36.19
निराकरोति मित्राणि यो वै सोऽधमपूरुषः ॥ ५.३६.१९ ॥
ਜੋ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਧਮ ਪੁਰਸ਼ ਹੈ।
5.36.20
उत्तमानेव सेवेत प्राप्तकाले तु मध्यमान् ।
अधमांस्तु न सेवेत य इच्छेद्भूतिमात्मनः ॥ ५.३६.२० ॥
ਉੱਤਮਾਂ ਦੀ ਹੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ; ਢੁਕਵੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਮੱਧਮਾਂ ਦੀ; ਅਧਮਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾ ਕਰੇ — ਜੋ ਆਪਣੀ ਤਰੱਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
5.36.21
प्राग्नोति वै वित्तमसद्बलेन ।
नित्योत्थानात्प्रज्ञया पौरुषेण।
न त्वेव सम्यग्लभते प्रशंसां ।
न वृत्तमाप्नोति महाकुलानाम् ॥ ५.३६.२१ ॥
ਅਸਤ ਬਲ ਨਾਲ ਧਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਨਿਰੰਤਰ ਉੱਦਮ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪੌਰਖ ਨਾਲ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਅਤੇ ਮਹਾਕੁਲਾਂ ਦਾ ਆਚਰਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
5.36.22
महाकुलेभ्यः स्पृहयन्ति देवा ।
धर्मार्थनित्याश्च बहुश्रुताश्च।
पृच्छामि त्वां विदुरं प्रश्नमेतं ।
भवन्ति वै कानि महाकुलानि ॥ ५.३६.२२ ॥
ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਮਹਾਕੁਲਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਧਰਮ-ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸੁਣੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਵਿਦੁਰ, ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ — ਕਿਹੜੇ ਮਹਾਕੁਲ ਹਨ?
5.36.23
तपो दमो ब्रह्मवित्त्वं तितिक्षा ।
इज्या विवाहाः सान्त्वनं चान्नदानम्।
अष्टावेते नित्यमेवं भवन्ति ।
सतां गुणास्तानि महाकुलानि ॥ ५.३६.२३ ॥
ਤਪ, ਦਮ, ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ, ਤਿਤਿਕਸ਼ਾ, ਯੱਗ, ਵਿਆਹ, ਦਿਲਾਸਾ ਅਤੇ ਅੰਨ-ਦਾਨ — ਇਹ ਅੱਠ ਸਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਇਹੀ ਗੁਣ ਮਹਾਕੁਲ ਹਨ।
5.36.24
येषां न वृत्तं व्यथते न योनि-
श्चित्तप्रसादेन चरन्ति धर्मम्।
ये कीर्तिमिच्छन्ति कुले विशिष्टां ।
त्यक्तानृतास्तानि महाकुलानि ॥ ५.३६.२४ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਚਰਣ ਤੇ ਜਨਮ ਡੋਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੀਰਤੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਝੂਠ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਮਹਾਕੁਲ ਹਨ।
5.36.25
अनिज्यया कुविवाहैर्वेदस्योत्सादनेन च ।
कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च ॥ ५.३६.२५ ॥
ਯੱਗ ਤਿਆਗਣ, ਭੈੜੇ ਵਿਆਹਾਂ, ਵੇਦ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਅਪਮਾਨ ਨਾਲ ਕੁਲ ਅਕੁਲਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
5.36.26
देवद्रव्यनिनाशेन ब्रह्मस्वहरणेन च ।
कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च ॥ ५.३६.२६ ॥
ਦੇਵ-ਧਨ ਦੇ ਨਾਸ਼, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਧਨ ਦੇ ਹਰਣ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਉਲੰਘਣ ਨਾਲ ਕੁਲ ਅਕੁਲਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
5.36.27
ब्राह्मणानां परिभवात्परिवादाच्च भारत ।
कुलान्यकुलतां यान्ति न्यासापहरणेन च ॥ ५.३६.२७ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ! ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਅਪਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਿਆਸ ਦੇ ਹਰਣ ਨਾਲ ਕੁਲ ਅਕੁਲਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
5.36.28
कुलानि समुपेताननि गोभिः पुरुषतोऽर्थतः ।
कुलसंख्यां न गच्छन्ति यानि हीनानि वृत्ततः ॥ ५.३६.२८ ॥
ਗਾਵਾਂ, ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜੋ ਕੁਲ ਆਚਰਣ ਵਿੱਚ ਹੀਣ ਹਨ, ਉਹ ਕੁਲ-ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
5.36.29
वृत्ततस्त्वविहीनानि कुलान्यल्पधनान्यपि ।
कुलसङ्ख्यां च गच्छन्ति कर्षन्ति च महद्यशः ॥ ५.३६.२९ ॥
ਪਰ ਜੋ ਕੁਲ ਆਚਰਣ ਵਿੱਚ ਹੀਣ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਥੋੜੇ ਧਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕੁਲ-ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ।
5.36.30
वृत्तं यत्नेन संरक्षेद्वित्तमेति च याति च ।
अक्षीणो वित्ततः क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः ॥ ५.३६.३० ॥
ਆਚਰਨ ਦੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਧਨ ਆਉਂਦਾ ਅਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਨ ਵਿੱਚ ਅਖੀਣ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜੋ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੀ ਹੈ, ਨਸ਼ਟ ਹੀ ਹੈ।
5.36.31
गोभिः पशुभिरश्वैश्च कृष्या च सुसमृद्धया ।
कुलानि न प्ररोहन्ति यानि हीनानि वृत्ततः ॥ ५.३६.३१ ॥
ਗਾਵਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਵੀ ਜਿਹੜੇ ਕੁਲ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਹੀਣ ਹਨ, ਉਹ ਪੁੰਗਰਦੇ ਨਹੀਂ।
5.36.32
मा नः कुले वैरकृत्कश्चिदस्तु ।
राजा बद्धो मा परस्वापहारी ।
मित्रद्रोही नैकृतिकोऽनृती वा ।
पूर्वाशी वा पितृदेवातिथिभ्यः ॥ ५.३६.३२ ॥
ਸਾਡੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੈਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਰਾਜਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਪਰਾਏ ਧਨ ਦਾ ਚੋਰ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਮਿੱਤਰ-ਦ੍ਰੋਹੀ, ਛਲੀਆ, ਝੂਠਾ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।
5.36.33
यश्च नो ब्राह्मणान्हन्याद्यश्च नो ब्राह्णणान् द्विषेत् ।
न नः स समितिं गच्छेद्यश्च नो निर्वपेत्कृषिम् ॥ ५.३६.३३ ॥
ਜੋ ਸਾਡੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰੇ ਅਤੇ ਜੋ ਸਾਡੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖੇ, ਉਹ ਸਾਡੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਵੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਸਾਡੀ ਖੇਤੀ ਨਾ ਬੀਜੇ, ਉਹ ਵੀ ਨਾ ਆਵੇ।
5.36.34
तृणानि भूमिरुदकं वाक्व्रतुर्थी च सूनृता ।
सतामेतानि गेहेषु नोच्छिद्यन्ते कदाचन ॥ ५.३६.३४ ॥
ਘਾਸ, ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਮਿੱਠਾ ਸੱਚਾ ਬਚਨ — ਇਹ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
5.36.35
श्रद्धया परया राजन्नुपनीतानि सत्कृतिम् ।
प्रवृत्तानि महाप्राज्ञ धर्मिणां पुण्यकर्मिणाम् ॥ ५.३६.३५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਰਮ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਲਿਆਂਦਾ ਇਹ ਸਤਕਾਰ; ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਗਯ, ਧਰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
5.36.36
सूक्ष्मोऽपि भारं नृपते स्यन्दनो वै ।
शक्तो वोढुं न तथाऽन्ये महीजाः ।
एवं युक्ता भारसहा भवन्ति ।
महाकुलीना न तथान्ये मनुष्याः ॥ ५.३६.३६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਛੋਟਾ ਰਥ ਵੀ ਭਾਰ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਵੀ ਏਦਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੂਲੇ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਭਾਰ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਮਹਾਂਕੁਲੀਨ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
5.36.37
न तन्मित्रं यस्य कोपाद्बिभेति ।
यद्वा मित्रं शङ्कितेनोपचर्यम्।
यस्मिन्मित्रे पितरीवाश्वसीत ।
तद्वै मित्रं सङ्गतानीतराणि ॥ ५.३६.३७ ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਡਰ ਲੱਗੇ ਉਹ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ; ਜਾਂ ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸ਼ੱਕ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਪਵੇ ਉਹ ਵੀ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਮਿੱਤਰ ਉੱਤੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਭਰੋਸਾ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਗਤ ਹੈ।
5.36.38
यः कश्चिदप्यसंबद्धो मित्रसावेन वर्तते ।
स एव बन्धुस्तन्मित्रं सा गतिस्तत्परायणम् ॥ ५.३६.३८ ॥
ਕੋਈ ਵੀ ਜੋ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਮਿੱਤਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬੰਧੂ ਹੈ; ਉਹੀ ਮਿੱਤਰ, ਉਹੀ ਸ਼ਰਣ ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈ।
5.36.39
चलचित्तस्य वै पुंसो वृद्धाननुपसेवतः ।
पारिप्लवमतेर्नित्यमध्रुवो मित्रसङ्ग्रहः ॥ ५.३६.३९ ॥
ਚੰਚਲ ਚਿੱਤ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਦਾ ਡਾਵਾਂਡੋਲ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਿੱਤਰ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਸਦਾ ਅਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
5.36.40
चलचित्तमनात्मानमिन्द्रियाणां वशानुगम् ।
अर्थाः समभिवर्तते हंसाः शुष्कं सरो यथा ॥ ५.३६.४० ॥
ਚੰਚਲ ਚਿੱਤ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਨ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੰਸ ਸੁੱਕੀ ਝੀਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
5.36.41
अकस्मादेव कुप्यन्ति प्रसीदन्त्यनिमित्ततः ।
शीलमेतदसाधूनामभ्रं पारिप्लवं यथा ॥ ५.३६.४१ ॥
ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕ ਅਚਾਨਕ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਗੁੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਡਾਵਾਂਡੋਲ ਹੋਣਾ ਇਹ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਹੈ।
5.36.42
सत्कृताश्च कृतार्थाश्च मित्राणां न भवन्ति ये ।
तान्मृतानपि क्रव्यादाः कृतघ्नान्नोपभुञ्जते ॥ ५.३६.४२ ॥
ਜੋ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਸਤਕਾਰ ਪਾ ਕੇ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਕਰਵਾ ਕੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕ੍ਰਿਤਘਣ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮਰਨ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਜੀਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ।
5.36.43
अर्थयेदेव मित्राणि सति वाऽसति वा धने ।
नानर्थयन्प्रजानाति मित्राणां सारफल्गुताम् ॥ ५.३६.४३ ॥
ਧਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗਣੀ ਹੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ ਉਹ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਤੇ ਵਿਅਰਥਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
5.36.44
सन्तापाद्भ्रश्यते रूपं सन्तापाद्भ्रश्यते बलम् ।
सन्तापाद्भ्रश्यते ज्ञानं सन्तापाद्व्याधिमृच्छति ॥ ५.३६.४४ ॥
ਸੰਤਾਪ ਨਾਲ ਰੂਪ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੰਤਾਪ ਨਾਲ ਬਲ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੰਤਾਪ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੰਤਾਪ ਨਾਲ ਰੋਗ ਆ ਘੇਰਦਾ ਹੈ।
5.36.45
अनवाप्यं च शोकेन शरीरं चोपतप्यते ।
अमित्राश्च प्रहृष्यन्ति मा स्म शोके मनः कृथाः ॥ ५.३६.४५ ॥
ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਜੋ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਸਰੀਰ ਵੀ ਤਪਦਾ ਹੈ; ਵੈਰੀ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲਾਓ।
5.36.46
पुनर्नरो म्रियते जायते च ।
पुनर्नरो हीयते वर्धते च।
पुनर्नरो याचति याच्यते च ।
पुनर्नरः शोचति शोच्यते च ॥ ५.३६.४६ ॥
ਮਨੁੱਖ ਫਿਰ ਮਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜੰਮਦਾ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਫਿਰ ਘਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਫਿਰ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਫਿਰ ਮੰਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਫਿਰ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਲਈ ਫਿਰ ਸ਼ੋਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
5.36.47
सुखं च दुःखं च भवाभवौ च ।
लाभालाभौ मरणं जीवितं च।
पर्यायशः सर्वमेते स्पृशन्ति ।
तस्माद्धीरो न च हृष्येन्न सोचेत् ॥ ५.३६.४७ ॥
ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ, ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਲਾਭ ਅਤੇ ਹਾਨੀ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਜੀਵਨ — ਇਹ ਸਭ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਛੂਹਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਧੀਰ ਪੁਰਸ਼ ਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਨਾ ਸ਼ੋਕ ਕਰੇ।
5.36.48
चलानि हीमानि षडिन्द्रियाणि ।
तेषां यद्यद्वर्धते यत्रयत्र।
ततस्ततः स्रवते बुद्धिरस्य ।
च्छिद्रोदकुम्भादिव नित्यमम्भः ॥ ५.३६.४८ ॥
ਇਹ ਛੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਯਕੀਨਨ ਚੰਚਲ ਹਨ। ਇਹ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਇਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਛੇਕ ਵਾਲੇ ਘੜੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਵਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
5.36.49
तनुरुद्धः शिखी राजा मिथ्योपचरितो मया ।
मन्दानां मम पुत्राणां युद्धेनान्तं करिष्यति ॥ ५.३६.४९ ॥
ਤਨੁਰੁੱਧ ਤੇ ਸ਼ਿਖੀ ਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ — ਜਿਸਦੀ ਮੈਂ ਝੂਠੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ — ਮੇਰੇ ਮੂਰਖ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਯੁੱਧ ਨਾਲ ਕਰੇਗਾ।
5.36.50
नित्योद्विग्नमिदं सर्वं नित्योद्विग्रमिदं मनः ।
यत्तत्पदमनुद्विग्नं तन्मे वद महामते ॥ ५.३६.५० ॥
ਇਹ ਸਾਰਾ ਅਤੇ ਇਹ ਮਨ ਸਦਾ ਉਦਾਸ ਹੈ। ਜੋ ਨਿਰਉਦਾਸ ਪਦ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ।
5.36.51
नान्यत्र विद्यातपसो नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् ।
नान्यत्र लोभसन्त्यागाच्छान्तिं पश्यामि तेऽनघ ॥ ५.३६.५१ ॥
ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਤਪ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਨਿਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਅਤੇ ਲੋਭ ਦੇ ਸੱਚੇ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ — ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ।
5.36.52
बुद्ध्या भयं प्रणुदति तपसा विन्दते महत् ।
गुरुशुश्रूषया ज्ञानं शान्तिं भोगेन विन्दति ॥ ५.३६.५२ ॥
ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਭੈ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤਪ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਭੋਗ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
5.36.53
अनाश्रिता दानपुण्यं वेदपुण्यमनाश्रिताः ।
रागद्वेषविनिर्मुक्ता विचरन्तीह मोक्षिणः ॥ ५.३६.५३ ॥
ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਤੇ ਵੇਦ-ਪੁੰਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਨਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਰਾਗ-ਦਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਮੋਕਸ਼ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ।
5.36.54
स्वधीतस्य सुयुद्धस्य सुकृतस्य च कर्मणः ।
तपसश्च सुतप्तस्य तस्यान्ते सुखमेधते ॥ ५.३६.५४ ॥
ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹੀ ਵਿਦਿਆ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੜੀ ਜੰਗ, ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਕਰਮ ਅਤੇ ਸੁਤਪ੍ਤ ਤਪ ਦਾ ਫਲ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਬਣ ਕੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।
5.36.55
स्वास्तीर्णानि शयनानि प्रपन्ना ।
न वै भिन्ना जातु निद्रां लभन्ते।
न स्त्रीषु राजन्रतिमाप्नुवन्ति ।
न मागधैः स्तूयमाना न सूतैः ॥ ५.३६.५५ ॥
ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਛੇ ਬਿਸਤਰੇ ਮਿਲਣ ਤੇ ਵੀ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਕਦੇ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ; ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ, ਮਾਗਧਾਂ ਤੇ ਸੂਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਤੁਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ।
5.36.56
न वै भिन्ना जातु चरन्ति धर्मं ।
न वै सुखं प्राप्नुवन्तीह भिन्नाः ।
न वै भिन्ना गौरवं प्राप्नुवन्ति ।
न वै भिन्नाः प्रशमं रोचयन्ति ॥ ५.३६.५६ ॥
ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਕਦੇ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ; ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਮਾਣ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ; ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
5.36.57
न वै तेषां स्वदते पथ्यमुक्तं ।
योगक्षेमं कल्पते नैव तेषाम्।
भिन्नानां वै मनुजेन्द्र परायणं ।
न विद्यते किञ्चिदन्यद्विनाशात् ॥ ५.३६.५७ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਤਕਾਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੋਗਕ੍ਸ਼ੇਮ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਹੇ ਮਨੁਜੇਂਦ੍ਰ, ਵੰਡੇ ਹੋਇਆਂ ਲਈ ਕੋਈ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ; ਵਿਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
5.36.58
संपन्नं गोषु संभाव्यं संभाव्यं ब्राह्मणे तपः ।
संभाव्यं चापलं स्त्रीषु संभाव्यं ज्ञातितो भयं ॥ ५.३६.५८ ॥
ਗਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਪੱਨਤਾ ਦੀ ਆਸ ਹੈ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿੱਚ ਤਪ ਦੀ ਆਸ ਹੈ; ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਚਲਤਾ ਦੀ ਆਸ ਹੈ; ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਦੀ ਆਸ ਹੈ।
5.36.60
धूमायन्ते व्यपेतानि ज्वलन्ति सहितानि च ।
धृतराष्ट्रोल्मुकानीव ज्ञातयो भरतर्षभ ॥ ५.३६.६० ॥
ਵੱਖ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਧੂੰਆਂ ਛੱਡਦੇ ਹਨ; ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਬਲਦੀਆਂ ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
5.36.61
ब्राह्मणेषु च ये शूराः स्त्रीषु ज्ञातिषु गोषु च ।
वृन्तादिव फलं पक्वं धृतराष्ट्र पतन्ति ते ॥ ५.३६.६१ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਇਸਤਰੀਆਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸੂਰਮੇ ਹਨ, ਹੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਉਹ ਪੱਕੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਡੰਡੀ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
5.36.62
महानप्येकजो वृक्षो बलवान्सुप्रतिष्ठितः ।
प्रसह्य एव वातेन सस्कन्धो मर्दितुं क्षणात् ॥ ५.३६.६२ ॥
ਇਕੱਲਾ ਉੱਗਿਆ ਵੱਡਾ, ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਜਮਾਇਆ ਰੁੱਖ ਵੀ ਹਵਾ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਤਣੇ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮਸਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
5.36.63
अथ ये सहिता वृक्षाः सङ्घशः सुप्रतिष्ठिताः ।
ते हि शीघ्रतमान्वातान्सहन्तेन्योन्यसंश्रयात् ॥ ५.३६.६३ ॥
ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਰੁੱਖ ਇਕੱਠੇ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਮੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਹਿ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
5.36.64
एवं मनुष्यमप्येकं गुणैरपि समन्वितम् ।
शक्यं द्विषन्तो मन्यन्ते वायुर्द्रुममिवैकजम् ॥ ५.३६.६४ ॥
ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਭਾਵੇਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਵੈਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨਯੋਗ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਇਕੱਲੇ ਉੱਗੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ।
5.36.65
अन्योन्यसमुपष्टम्भादन्योन्यापाश्रयेण च ।
ज्ञातयः संप्रवर्धन्ते सरसीवोत्पलान्युत ॥ ५.३६.६५ ॥
ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲਾਂ ਵਾਂਗ ਖੂਬ ਵਧਦੇ-ਫੁੱਲਦੇ ਹਨ।
5.36.66
अवध्या ब्राह्मणा गावो ज्ञातयः शिशिवः स्त्रियः ।
येषां चान्नानि भुञ्जीत ये च स्युःक शरणागताः।
महत्यप्यपराधेऽपि तेषां दण्डो विसर्जनम् ॥ ५.३६.६६ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗਾਵਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਅਵਧ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਨ ਖਾਧਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹੋਣ, ਵੱਡੇ ਅਪਰਾਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਹੈ।
5.36.67
न मनुष्ये गुणः कश्चिद्राजन्सधनतामृते ।
अनातुरत्वाद्भद्रं ते मृतकल्पा हि रोगिणः ॥ ५.३६.६७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਧਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੁਣ ਨਹੀਂ; ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੋਗੀ ਨਿਰੋਗ ਹੋਣ ਤੱਕ ਮੁਰਦੇ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹਨ।
5.36.68
अव्याधिजं कटुकं शीर्षरोगि ।
पापानुबन्धं परुषं तीक्ष्णमुष्णम् ।
सतां पेयं यन्न पिबन्त्यसन्तो ।
मन्युं महाराज पिब प्रशाम्य ॥ ५.३६.६८ ॥
ਰੋਗ ਤੋਂ ਨਾ ਜੰਮਿਆ, ਕੌੜਾ, ਸਿਰ ਦਰਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪਾਪ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਕਠੋਰ, ਤਿੱਖਾ, ਗਰਮ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੱਜਣ ਪੀਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਪੀਂਦੇ, ਉਸ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ ਪੀ ਜਾਓ।
5.36.69
तन्तवोऽप्यायता नित्यं तनवो बहुलाः समाः ।
बहून्बहुत्वादायासान्सहन्तीत्सुपमा सताम्
रोगार्दिता न फलान्याद्रियन्ते ।
न वै लभन्ते विषयेषु तत्त्वम्।
दुःखोपेता रोगिणो नित्यमेव ।
न बुध्यन्ते धनभोगान्नसौख्यम् ॥ ५.३६.६९ ॥
ਧਾਗੇ ਵੀ ਸਦਾ ਫੈਲੇ ਹੋਏ, ਪਤਲੇ, ਅਨੇਕ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਆਪਣੀ ਬਹੁਲਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਕਸ਼ਟ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਸੱਜਣਾਂ ਲਈ ਇਹ ਢੁਕਵੀਂ ਉਪਮਾ ਹੈ। ਰੋਗ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਲੋਕ ਫਲਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ; ਦੁੱਖ ਵਾਲੇ ਰੋਗੀ ਧਨ-ਭੋਗ ਦਾ ਸੁਖ ਸਦਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ।
5.36.70
पुरा ह्युक्तं नाकरोस्त्वं वचो मे ।
द्यूते जितां द्रौपदीं प्रेक्ष्य राजन्।
दुर्योधनं वारयेत्यक्षवत्यां ।
कितवत्वं पण्डिता वर्जयन्ति ॥ ५.३६.७० ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੂਏ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤੀ ਗਈ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਰੋਕ। ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਜੂਏ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹਨ।
5.36.71
न तद्बलं यन्मृदुना विरुध्यते ।
सूक्ष्मो धर्मस्तरसा सेवितव्यः।
प्रध्वंसिनी क्रूरसमाहिता श्री-
र्मृदुप्रौढा गच्छति पुत्रपौत्रान् ॥ ५.३६.७१ ॥
ਕੋਮਲ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਬਲ ਨਹੀਂ। ਸੂਖਮ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਲ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਹਿਜ ਨਾਲ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਰੂਰਤਾ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕੋਮਲਤਾ ਨਾਲ ਪੱਕੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪੁੱਤਰਾਂ-ਪੋਤਰਿਆਂ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
5.36.72
धार्तराष्ट्राः पाण्डवान्पालयन्तु ।
पाण्डोः सुतास्तव पुत्रांश्च पान्तु।
एकारिमित्राः कुरवो ह्येककार्या ।
जीवन्तु राजन्सुखिनः समृद्धाः ॥ ५.३६.७२ ॥
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ; ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ। ਕੌਰਵ ਇੱਕ ਮਿੱਤਰ, ਇੱਕ ਵੈਰੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਾਰਜ ਵਾਲੇ ਹੋਣ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਸੁਖੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਜੀਣ।
5.36.73
मेढीभूतः कौरवाणां त्वमद्य ।
त्वय्याधीनं कुरुकुलमाजमीढ।
पार्थान्बालान्वनवासप्रतप्ता-
न्गोपायस्व स्वं यशस्तात रक्षन् ॥ ५.३६.७३ ॥
ਅੱਜ ਤੂੰ ਹੀ ਕੌਰਵਾਂ ਦਾ ਥੰਮ੍ਹ ਹੈਂ। ਕੁਰੂ-ਵੰਸ਼ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਹੇ ਅਜਮੀਢ-ਵੰਸ਼ੀ, ਵਨਵਾਸ ਨਾਲ ਤਪੇ ਪ੍ਰਿਥਾ ਦੇ ਬਾਲਕ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਆਪਣੇ ਯਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।
5.36.74
सन्धत्स्व त्वं कौरव पाण्डुपुत्रै-
र्मा नेऽन्तरं रिपवः प्रार्थयन्तु।
सत्ये स्थितास्ते नरदेव सर्वे ।
दुर्योधनं स्थापय त्वं नरेन्द्र ॥ ५.३६.७४ ॥
ਹੇ ਕੌਰਵ, ਤੂੰ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰ। ਵੈਰੀ ਸਾਡੇ ਪਾੜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰਨ। ਹੇ ਨਰਦੇਵ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹਨ। ਹੇ ਨਰੇਂਦਰ, ਤੂੰ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ (ਉਸਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ।