महाभारत · अध्याय 5.36
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.36.1
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
आत्रेयस्य च संवादं साध्यानां चेति नः श्रुतम् ॥ ५.३६.१ ॥
येथेच लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात — आत्रेय आणि साध्य यांचा संवाद, असे आम्ही ऐकले आहे.
5.36.2
चरन्तं हंसरूपेण महर्षिं संशितव्रतम् ।
साध्या देवा महाप्राज्ञं पर्यपृच्छन्त वै पुरा ॥ ५.३६.२ ॥
हंसरूपाने संचार करणाऱ्या, कठोर व्रताच्या त्या महर्षींना, महाप्राज्ञांना, साध्य देवांनी पूर्वी प्रश्न विचारले.
5.36.3
साध्या देवा वयमेते महर्षे ।
दृष्ट्वा भवन्तं न शक्नुमोऽनुमातुम्।
श्रुतेन धीरो बुद्धिमांस्त्वं मतो नः ।
काव्यां वाचं वक्तुमर्हस्युदाराम् ॥ ५.३६.३ ॥
हे महर्षी, आम्ही साध्य देव आहोत, तुम्हांला पाहून अनुमान करू शकत नाही. शास्त्राने तुम्ही धीर व बुद्धिमान मानले आहात; म्हणून उदार काव्यवाणी बोलण्यास तुम्ही योग्य आहात.
5.36.4
एतत्कार्यममराः संश्रुतं मे ।
धृतिः शमः सत्यधर्मानुवृत्तिः।
ग्रन्थिं विनीय हृदयस्य सर्वं ।
प्रियाप्रिये चात्मसमं नयीत ॥ ५.३६.४ ॥
हे अमरांनो, हेच कर्तव्य मी ऐकले आहे: धृती, शम, सत्यधर्माचे अनुसरण. हृदयातील सर्व गाठी सोडवून प्रिय व अप्रिय स्वतःसारखे मानावे.
5.36.5
आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युरेव तितिक्षतः ।
आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति ॥ ५.३६.५ ॥
निंदिला गेला तरी प्रतिनिंदा करू नये; सहनशीलाचा क्रोधच निंदकाला भस्म करतो आणि त्याचे पुण्यही मिळवतो.
5.36.6
नाक्रोशी स्यान्नावमानी परस्य ।
मित्रद्रोही नोत नीचोपसेवी।
न चाभिमानी न च हीनवृत्तो ।
रूक्षां वाचं रुशतीं वर्जयीत ॥ ५.३६.६ ॥
इतरांची निंदा करणारा किंवा अपमान करणारा नसावा; मित्रद्रोही किंवा नीचांची सेवा करणारा नसावा. अभिमानी किंवा हीन वर्तनाचा नसावा; कठोर आणि दुखावणारी वाणी टाळावी.
5.36.7
मर्माण्यस्थीनि हृदयं तथासू-
न्रूक्षा वाचो निर्दहन्तीह पुंसाम्।
तस्माद्वाचमुशतीं रूक्षरूपां ।
धर्मारामो नित्यशो वर्जयीत ॥ ५.३६.७ ॥
कठोर वाणी या जगात माणसांचे मर्मस्थान, हाडे, हृदय आणि प्राणही जाळते. म्हणून धर्मात रमणाऱ्याने नेहमी कठोर आणि दुखावणारी वाणी टाळावी.
5.36.8
अरुन्तुदं परुषं रूक्षवाचं ।
वाक्कण्टकैर्वितुदन्तं मनुष्यान्।
विद्यादलक्ष्मीकतमं जननां ।
मुखे निबद्धां निर्ऋतिं वै वहन्तम् ॥ ५.३६.८ ॥
कठोर, कटू, रूक्ष वाणीच्या काट्यांनी माणसांना टोचून जखमी करणाऱ्याला लोकांत सर्वात अमंगळ समजावे; तो तोंडात बांधलेले अनर्थच वाहत आहे.
5.36.9
परश्चेदेनमभिविद्ध्येत बाणै-
र्भृशं सुतीक्ष्णैरनलार्कदीप्तैः ।
विरिच्यमानोऽप्यतिरिच्यमानो ।
विद्यात्कविः सुकृतं मे दधाति ॥ ५.३६.९ ॥
कोणी त्याला अग्नी आणि सूर्यासारख्या तळपत्या अति तीक्ष्ण बाणांनी जोरदार विद्ध केले, तरी जखमी होऊनही जो अधिक टिकून राहतो, त्याला विद्वानाने माझे पुण्य धारण करणारा समजावे.
5.36.10
यदि सन्तं सेवति यद्यसन्तं ।
तपस्विनं यदि वा स्तेनमेव।
वासो यथा रङ्गवशं प्रयाति ।
तथा स तेषां वशमभ्युपैति ॥ ५.३६.१० ॥
कोणी सज्जनाची सेवा केली, असज्जनाची केली, तपस्व्याची किंवा चोराची केली, तरी वस्त्र जसे रंगाच्या वशात जाते तसा तो त्यांच्या वशात जातो.
5.36.11
अतिवादं न प्रवदेन्न वादये-
द्यो नाहतः प्रतिहन्यान्न घातयेत् ।
हन्तुं च यो नेच्छति पापकं वै ।
तस्मै देवाः स्पृहयन्त्यागताय ॥ ५.३६.११ ॥
जो अपशब्द बोलत नाही, चिथावणी देत नाही; आघात झाला तरी प्रतिघात करत नाही, करवत नाही, आणि पाप करण्याची इच्छा धरत नाही, त्याची देव इच्छा करतात.
5.36.12
अव्याहृतं व्याहृताच्छ्रेय आहुः ।
सत्यं वदेद्व्याहृतं तद्द्वितीयम्।
प्रियं वदेद्व्याहृतं तत्तृतीयं ।
धर्म्यं वदेद्व्याहृतं तच्चतुर्थम् ॥ ५.३६.१२ ॥
न बोलणे बोलण्यापेक्षा श्रेष्ठ असे म्हटले जाते. बोलायचेच असेल तर सत्य बोलावे — हा दुसरा; प्रिय बोलावे — हा तिसरा; धर्मानुकूल बोलावे — हा चौथा.
5.36.13
यादृशैः सन्निविशते यादृशांश्चोपसेवते ।
यादृगिच्छेच्च भवितुं तादृग्भवति पूरुषः ॥ ५.३६.१३ ॥
माणूस जशांच्या संगतीत राहतो, जशांची सेवा करतो, जसे होऊ इच्छितो, तसाच तो होतो.
5.36.14
यतो यतो निवर्तते ततस्ततो विमुच्यते ।
निवर्तनाद्धि सर्वतो न वेत्ति दुःखमण्वपि
न जीयते चानुजिगीषतेऽन्या-
न्न वैरकृच्चाप्रतिघातकश्च। ॥ ५.३६.१४ ॥
जिथून जिथून तो मागे वळतो, तिथून तो मुक्त होतो. सर्व बाजूंनी मागे वळल्यामुळे त्याला अणुमात्रही दुःख कळत नाही. तो जिंकला जात नाही, इतरांना जिंकण्याची इच्छा करत नाही, वैर निर्माण करत नाही आणि प्रतिघातही करत नाही.
5.36.15
निन्दाप्रशंसासु समस्वभावो ।
न शोचते हृष्यति नैव चायम् ॥ ५.३६.१५ ॥
निंदा आणि प्रशंसेत समान स्वभावाचा हा पुरुष शोक करत नाही आणि हर्षितही होत नाही.
5.36.16
भावमिच्छति सर्वस्य नाभावे कुरुते मनः ।
सत्यवादी मृदुर्दान्तो यः स उत्तमपूरुषः ॥ ५.३६.१६ ॥
जो सर्वांच्या कल्याणाची इच्छा करतो, अहिताकडे मन लावत नाही, सत्यवादी, मृदू आणि संयमी आहे — तोच उत्तम पुरुष.
5.36.17
नानर्थकं सान्त्वयति प्रतिज्ञाय ददाति च ।
रन्ध्रं परस्य जानाति यः स मध्यमपूरुषः ॥ ५.३६.१७ ॥
निरर्थक न बोलता सांत्वन देणारा, वचन देऊन देणारा आणि दुसऱ्याची उणीव जाणणारा तो मध्यम पुरुष होय.
5.36.19
निराकरोति मित्राणि यो वै सोऽधमपूरुषः ॥ ५.३६.१९ ॥
जो मित्रांना दूर लोटतो, तोच अधम पुरुष होय.
5.36.20
उत्तमानेव सेवेत प्राप्तकाले तु मध्यमान् ।
अधमांस्तु न सेवेत य इच्छेद्भूतिमात्मनः ॥ ५.३६.२० ॥
उत्तमांचीच सेवा करावी; योग्य वेळी मध्यमांची; अधमांची सेवा करू नये — जो स्वतःची भरभराट इच्छितो.
5.36.21
प्राग्नोति वै वित्तमसद्बलेन ।
नित्योत्थानात्प्रज्ञया पौरुषेण।
न त्वेव सम्यग्लभते प्रशंसां ।
न वृत्तमाप्नोति महाकुलानाम् ॥ ५.३६.२१ ॥
दुष्ट बळाने धन मिळते; सततच्या उद्योगाने, बुद्धीने व पौरुषानेही मिळते; पण खरी प्रशंसा मिळत नाही, आणि महाकुलांचे आचरणही प्राप्त होत नाही.
5.36.22
महाकुलेभ्यः स्पृहयन्ति देवा ।
धर्मार्थनित्याश्च बहुश्रुताश्च।
पृच्छामि त्वां विदुरं प्रश्नमेतं ।
भवन्ति वै कानि महाकुलानि ॥ ५.३६.२२ ॥
देवसुद्धा महाकुलांची इच्छा करतात; धर्म-अर्थात नित्य रत असलेले व बहुश्रुत लोकही तसेच. विदुरा, हा प्रश्न मी तुला विचारतो — कोणती आहेत महाकुले?
5.36.23
तपो दमो ब्रह्मवित्त्वं तितिक्षा ।
इज्या विवाहाः सान्त्वनं चान्नदानम्।
अष्टावेते नित्यमेवं भवन्ति ।
सतां गुणास्तानि महाकुलानि ॥ ५.३६.२३ ॥
तप, दम, ब्रह्मज्ञान, तितिक्षा, यज्ञ, विवाह, सांत्वन आणि अन्नदान — ही आठ सदैव अशीच असतात; सज्जनांचे हे गुण हीच महाकुले.
5.36.24
येषां न वृत्तं व्यथते न योनि-
श्चित्तप्रसादेन चरन्ति धर्मम्।
ये कीर्तिमिच्छन्ति कुले विशिष्टां ।
त्यक्तानृतास्तानि महाकुलानि ॥ ५.३६.२४ ॥
ज्यांचे वर्तन आणि जन्म ढळत नाही, जे प्रसन्न चित्ताने धर्माचरण करतात, जे आपल्या कुलात विशिष्ट कीर्ती इच्छितात आणि असत्य सोडले आहे, तीच महाकुले होत.
5.36.25
अनिज्यया कुविवाहैर्वेदस्योत्सादनेन च ।
कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च ॥ ५.३६.२५ ॥
यज्ञत्याग, कुविवाह, वेदाचा नाश आणि ब्राह्मणांचे उल्लंघन यांमुळे कुले अकुलतेला प्राप्त होतात.
5.36.26
देवद्रव्यनिनाशेन ब्रह्मस्वहरणेन च ।
कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च ॥ ५.३६.२६ ॥
देवद्रव्याचा नाश, ब्राह्मणाचे धन हरण आणि ब्राह्मणांचे उल्लंघन यांमुळे कुले अकुलतेला प्राप्त होतात.
5.36.27
ब्राह्मणानां परिभवात्परिवादाच्च भारत ।
कुलान्यकुलतां यान्ति न्यासापहरणेन च ॥ ५.३६.२७ ॥
हे भारता! ब्राह्मणांचा अपमान, निंदा आणि न्यास (ठेव) अपहरण यांमुळे कुले अकुलतेला प्राप्त होतात.
5.36.28
कुलानि समुपेताननि गोभिः पुरुषतोऽर्थतः ।
कुलसंख्यां न गच्छन्ति यानि हीनानि वृत्ततः ॥ ५.३६.२८ ॥
गायी, पुरुष आणि धन यांनी संपन्न असूनही आचरणात हीन असलेली कुले कुलसंख्येत गणली जात नाहीत.
5.36.29
वृत्ततस्त्वविहीनानि कुलान्यल्पधनान्यपि ।
कुलसङ्ख्यां च गच्छन्ति कर्षन्ति च महद्यशः ॥ ५.३६.२९ ॥
परंतु आचरणात हीन नसलेली कुले अल्प धन असले तरीही कुलसंख्येत गणली जातात आणि महान कीर्ती आकर्षित करतात.
5.36.30
वृत्तं यत्नेन संरक्षेद्वित्तमेति च याति च ।
अक्षीणो वित्ततः क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः ॥ ५.३६.३० ॥
आचरणाचे प्रयत्नपूर्वक रक्षण करावे; संपत्ती येते आणि जाते. संपत्तीत अक्षीण असूनही आचरणात क्षीण झालेला नष्ट झालेलाच, नष्ट झालेलाच.
5.36.31
गोभिः पशुभिरश्वैश्च कृष्या च सुसमृद्धया ।
कुलानि न प्ररोहन्ति यानि हीनानि वृत्ततः ॥ ५.३६.३१ ॥
गायी, पशू, घोडे आणि अत्यंत समृद्ध शेती यांनीही जी कुळे आचरणात हीन आहेत ती फुलत नाहीत.
5.36.32
मा नः कुले वैरकृत्कश्चिदस्तु ।
राजा बद्धो मा परस्वापहारी ।
मित्रद्रोही नैकृतिकोऽनृती वा ।
पूर्वाशी वा पितृदेवातिथिभ्यः ॥ ५.३६.३२ ॥
आमच्या कुळात वैर करणारा कोणीही नसो. राजा बद्ध न होवो. परधन हरण करणारा नसो. मित्रद्रोही, कपटी, असत्यवादी नसो; पितर, देव, अतिथी यांच्या आधी खाणाराही नसो.
5.36.33
यश्च नो ब्राह्मणान्हन्याद्यश्च नो ब्राह्णणान् द्विषेत् ।
न नः स समितिं गच्छेद्यश्च नो निर्वपेत्कृषिम् ॥ ५.३६.३३ ॥
जो आमच्या ब्राह्मणांना मारतो आणि जो आमच्या ब्राह्मणांचा द्वेष करतो, तो आमच्या सभेत येऊ नये; आणि जो आमची शेती पेरत नाही, तोही येऊ नये.
5.36.34
तृणानि भूमिरुदकं वाक्व्रतुर्थी च सूनृता ।
सतामेतानि गेहेषु नोच्छिद्यन्ते कदाचन ॥ ५.३६.३४ ॥
गवत, भूमी, पाणी आणि चौथे गोड सत्य वचन — ही सज्जनांच्या घरात कधीही खंडित होत नाहीत.
5.36.35
श्रद्धया परया राजन्नुपनीतानि सत्कृतिम् ।
प्रवृत्तानि महाप्राज्ञ धर्मिणां पुण्यकर्मिणाम् ॥ ५.३६.३५ ॥
हे राजा, परम श्रद्धेने आणलेला हा सत्कार; हे महाप्राज्ञा, धार्मिक व पुण्यकर्म करणाऱ्यांकडून तो दिला जातो.
5.36.36
सूक्ष्मोऽपि भारं नृपते स्यन्दनो वै ।
शक्तो वोढुं न तथाऽन्ये महीजाः ।
एवं युक्ता भारसहा भवन्ति ।
महाकुलीना न तथान्ये मनुष्याः ॥ ५.३६.३६ ॥
हे राजा, लहानसा रथसुद्धा भार उचलू शकत नाही; भूमीवर जन्मलेले इतर प्राणीही तसेच. अशा प्रकारे जुंपलेले भार सहन करतात; पण महाकुलीन मनुष्य इतरांसारखे नसतात.
5.36.37
न तन्मित्रं यस्य कोपाद्बिभेति ।
यद्वा मित्रं शङ्कितेनोपचर्यम्।
यस्मिन्मित्रे पितरीवाश्वसीत ।
तद्वै मित्रं सङ्गतानीतराणि ॥ ५.३६.३७ ॥
ज्याच्या कोपाला भिऊन राहावे लागते तो मित्र नव्हे; किंवा शंकेने ज्याची सेवा करावी लागते तोही मित्र नव्हे. पित्याप्रमाणे ज्याच्यावर विश्वास ठेवता येतो, तोच खरा मित्र; बाकीचे केवळ सहवास.
5.36.38
यः कश्चिदप्यसंबद्धो मित्रसावेन वर्तते ।
स एव बन्धुस्तन्मित्रं सा गतिस्तत्परायणम् ॥ ५.३६.३८ ॥
कोणताही संबंध नसला तरी जो मैत्रीभावाने वागतो, तोच बंधू; तोच मित्र, तोच आश्रय आणि परम आधार.
5.36.39
चलचित्तस्य वै पुंसो वृद्धाननुपसेवतः ।
पारिप्लवमतेर्नित्यमध्रुवो मित्रसङ्ग्रहः ॥ ५.३६.३९ ॥
चंचल मनाच्या, वृद्धांची सेवा न करणाऱ्या, सदा अस्थिर बुद्धीच्या माणसाने जमवलेले मित्रही सदा अस्थिर असतात.
5.36.40
चलचित्तमनात्मानमिन्द्रियाणां वशानुगम् ।
अर्थाः समभिवर्तते हंसाः शुष्कं सरो यथा ॥ ५.३६.४० ॥
चंचल मनाच्या, आत्मसंयम नसलेल्या, इंद्रियांच्या अधीन असलेल्या माणसाला संपत्ती सोडून जाते; जसे हंस कोरड्या सरोवराला सोडतात.
5.36.41
अकस्मादेव कुप्यन्ति प्रसीदन्त्यनिमित्ततः ।
शीलमेतदसाधूनामभ्रं पारिप्लवं यथा ॥ ५.३६.४१ ॥
दुर्जन अकस्मात, कारणाशिवाय कोपतात; कारणाशिवाय प्रसन्नही होतात. ढग जसे अस्थिर असतात तसा हा दुर्जनांचा स्वभाव आहे.
5.36.42
सत्कृताश्च कृतार्थाश्च मित्राणां न भवन्ति ये ।
तान्मृतानपि क्रव्यादाः कृतघ्नान्नोपभुञ्जते ॥ ५.३६.४२ ॥
मित्रांकडून सत्कार मिळूनही आणि कार्यसिद्धी होऊनही जे कृतघ्न असतात, त्यांना मेल्यावरही मांसभक्षक प्राणीसुद्धा खात नाहीत.
5.36.43
अर्थयेदेव मित्राणि सति वाऽसति वा धने ।
नानर्थयन्प्रजानाति मित्राणां सारफल्गुताम् ॥ ५.३६.४३ ॥
धन असो वा नसो, मित्रांकडे मदत मागावीच; जो मागत नाही त्याला मित्रांचे सार आणि निरर्थकता कळत नाही.
5.36.44
सन्तापाद्भ्रश्यते रूपं सन्तापाद्भ्रश्यते बलम् ।
सन्तापाद्भ्रश्यते ज्ञानं सन्तापाद्व्याधिमृच्छति ॥ ५.३६.४४ ॥
संतापाने रूप नष्ट होते, संतापाने बल नष्ट होते, संतापाने ज्ञान नष्ट होते, संतापाने व्याधी येते.
5.36.45
अनवाप्यं च शोकेन शरीरं चोपतप्यते ।
अमित्राश्च प्रहृष्यन्ति मा स्म शोके मनः कृथाः ॥ ५.३६.४५ ॥
शोकाने जे मिळायला हवे ते मिळत नाही, शरीरही पीडित होते; शत्रू आनंदतात. म्हणून मन शोकात गुंतवू नकोस.
5.36.46
पुनर्नरो म्रियते जायते च ।
पुनर्नरो हीयते वर्धते च।
पुनर्नरो याचति याच्यते च ।
पुनर्नरः शोचति शोच्यते च ॥ ५.३६.४६ ॥
माणूस पुन्हा मरतो आणि पुन्हा जन्मतो; माणूस पुन्हा क्षीण होतो आणि पुन्हा वाढतो; माणूस पुन्हा याचना करतो आणि त्याच्याकडून पुन्हा याचना केली जाते; माणूस पुन्हा शोक करतो आणि त्याच्यासाठी पुन्हा शोक केला जातो.
5.36.47
सुखं च दुःखं च भवाभवौ च ।
लाभालाभौ मरणं जीवितं च।
पर्यायशः सर्वमेते स्पृशन्ति ।
तस्माद्धीरो न च हृष्येन्न सोचेत् ॥ ५.३६.४७ ॥
सुख-दुःख, असणे-नसणे, लाभ-हानी, मरण-जीवन — हे सर्व पाळीपाळीने स्पर्श करतात. म्हणून धीर पुरुषाने हर्ष करू नये आणि शोकही करू नये.
5.36.48
चलानि हीमानि षडिन्द्रियाणि ।
तेषां यद्यद्वर्धते यत्रयत्र।
ततस्ततः स्रवते बुद्धिरस्य ।
च्छिद्रोदकुम्भादिव नित्यमम्भः ॥ ५.३६.४८ ॥
ही सहा इंद्रिये निश्चितच चंचल आहेत. ती जिकडे जिकडे वाढतात, तिकडे तिकडे याची बुद्धी छिद्र असलेल्या घड्यातील पाण्यासारखी नेहमी वाहून जाते.
5.36.49
तनुरुद्धः शिखी राजा मिथ्योपचरितो मया ।
मन्दानां मम पुत्राणां युद्धेनान्तं करिष्यति ॥ ५.३६.४९ ॥
तनुरुद्ध व शिखी नावाचा राजा — ज्याचा मी खोटा सत्कार केला — तो माझ्या मूर्ख पुत्रांचा युद्धाने अंत घडवून आणील.
5.36.50
नित्योद्विग्नमिदं सर्वं नित्योद्विग्रमिदं मनः ।
यत्तत्पदमनुद्विग्नं तन्मे वद महामते ॥ ५.३६.५० ॥
हे सर्व आणि हे मन नेहमी उद्विग्न आहे. जे अनुद्विग्न पद आहे, ते मला सांग, हे महामते.
5.36.51
नान्यत्र विद्यातपसो नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् ।
नान्यत्र लोभसन्त्यागाच्छान्तिं पश्यामि तेऽनघ ॥ ५.३६.५१ ॥
विद्या व तप यांशिवाय, इंद्रियनिग्रहाशिवाय, आणि लोभाचा खरा त्याग केल्याशिवाय इतरत्र कुठेही शांती दिसत नाही — हे निर्दोषा.
5.36.52
बुद्ध्या भयं प्रणुदति तपसा विन्दते महत् ।
गुरुशुश्रूषया ज्ञानं शान्तिं भोगेन विन्दति ॥ ५.३६.५२ ॥
बुद्धीने भय दूर होतो; तपाने महान प्राप्त होते; गुरुसेवेने ज्ञान मिळते; भोगाने शांती मिळते.
5.36.53
अनाश्रिता दानपुण्यं वेदपुण्यमनाश्रिताः ।
रागद्वेषविनिर्मुक्ता विचरन्तीह मोक्षिणः ॥ ५.३६.५३ ॥
दानपुण्य व वेदपुण्य यांचा आश्रय न घेणारे, राग-द्वेषांपासून मुक्त होऊन, येथे मोक्षाची इच्छा धरून संचार करतात.
5.36.54
स्वधीतस्य सुयुद्धस्य सुकृतस्य च कर्मणः ।
तपसश्च सुतप्तस्य तस्यान्ते सुखमेधते ॥ ५.३६.५४ ॥
चांगले अध्ययन, चांगले युद्ध, सत्कर्म आणि उत्तम तपश्चर्या यांचे फल शेवटी सुखरूपाने वाढते.
5.36.55
स्वास्तीर्णानि शयनानि प्रपन्ना ।
न वै भिन्ना जातु निद्रां लभन्ते।
न स्त्रीषु राजन्रतिमाप्नुवन्ति ।
न मागधैः स्तूयमाना न सूतैः ॥ ५.३६.५५ ॥
चांगल्या पसरलेल्या शय्या मिळूनही, हे राजन्, भिन्न झालेले लोक कधी झोप मिळवत नाहीत; स्त्रियांमध्ये आनंद मिळवत नाहीत, मागध आणि सूतांनी स्तुतीही केली जात नाही.
5.36.56
न वै भिन्ना जातु चरन्ति धर्मं ।
न वै सुखं प्राप्नुवन्तीह भिन्नाः ।
न वै भिन्ना गौरवं प्राप्नुवन्ति ।
न वै भिन्नाः प्रशमं रोचयन्ति ॥ ५.३६.५६ ॥
भिन्न झालेले लोक कधी धर्माचरण करत नाहीत; भिन्न झालेले येथे सुख मिळवत नाहीत; भिन्न झालेले गौरव मिळवत नाहीत; भिन्न झालेले शांतीला पसंत करत नाहीत.
5.36.57
न वै तेषां स्वदते पथ्यमुक्तं ।
योगक्षेमं कल्पते नैव तेषाम्।
भिन्नानां वै मनुजेन्द्र परायणं ।
न विद्यते किञ्चिदन्यद्विनाशात् ॥ ५.३६.५७ ॥
त्यांना हितकारक उपदेश रुचत नाही; त्यांचा योगक्षेम घडत नाही. हे मनुजेन्द्रा, भिन्नांना आश्रय नाही; विनाशाशिवाय दुसरे काहीही नाही.
5.36.58
संपन्नं गोषु संभाव्यं संभाव्यं ब्राह्मणे तपः ।
संभाव्यं चापलं स्त्रीषु संभाव्यं ज्ञातितो भयं ॥ ५.३६.५८ ॥
गाईंमध्ये समृद्धी अपेक्षित आहे; ब्राह्मणामध्ये तप अपेक्षित आहे; स्त्रियांमध्ये चपलता अपेक्षित आहे; नातेवाइकांपासून भय अपेक्षित आहे.
5.36.60
धूमायन्ते व्यपेतानि ज्वलन्ति सहितानि च ।
धृतराष्ट्रोल्मुकानीव ज्ञातयो भरतर्षभ ॥ ५.३६.६० ॥
वेगळे झालेले नातेवाईक धुमसतात; एकत्र असलेले पेटलेल्या मशालींप्रमाणे तेजाने जळतात. हे भरतश्रेष्ठ धृतराष्ट्रा, नातेवाईक असेच असतात.
5.36.61
ब्राह्मणेषु च ये शूराः स्त्रीषु ज्ञातिषु गोषु च ।
वृन्तादिव फलं पक्वं धृतराष्ट्र पतन्ति ते ॥ ५.३६.६१ ॥
ब्राह्मण, स्त्रिया, नातेवाईक आणि गायी यांच्यामधील जे शूर आहेत, हे धृतराष्ट्रा, ते पिकलेल्या फळाप्रमाणे देठापासून गळून पडतात.
5.36.62
महानप्येकजो वृक्षो बलवान्सुप्रतिष्ठितः ।
प्रसह्य एव वातेन सस्कन्धो मर्दितुं क्षणात् ॥ ५.३६.६२ ॥
एकटा वाढलेला, मोठा, बलवान आणि चांगला रुजलेला वृक्षही वाऱ्याच्या तडाख्याने खोडासह क्षणार्धात मोडून पडतो.
5.36.63
अथ ये सहिता वृक्षाः सङ्घशः सुप्रतिष्ठिताः ।
ते हि शीघ्रतमान्वातान्सहन्तेन्योन्यसंश्रयात् ॥ ५.३६.६३ ॥
परंतु जे वृक्ष एकत्र गटागटाने चांगले रुजलेले असतात, ते एकमेकांच्या आधारामुळे अत्यंत वेगवान वाऱ्यालाही सहन करतात.
5.36.64
एवं मनुष्यमप्येकं गुणैरपि समन्वितम् ।
शक्यं द्विषन्तो मन्यन्ते वायुर्द्रुममिवैकजम् ॥ ५.३६.६४ ॥
त्याचप्रमाणे एकटा माणूसही गुणांनी युक्त असला तरी, एकट्याने वाढलेल्या झाडाला वारा पाडतो तसे शत्रू त्याला सहज वश करता येईल असे मानतात.
5.36.65
अन्योन्यसमुपष्टम्भादन्योन्यापाश्रयेण च ।
ज्ञातयः संप्रवर्धन्ते सरसीवोत्पलान्युत ॥ ५.३६.६५ ॥
परस्परांच्या आधाराने आणि एकमेकांवरील अवलंबनाने नातेवाईक तलावातील निळ्या कमळांप्रमाणे चांगले बहरतात.
5.36.66
अवध्या ब्राह्मणा गावो ज्ञातयः शिशिवः स्त्रियः ।
येषां चान्नानि भुञ्जीत ये च स्युःक शरणागताः।
महत्यप्यपराधेऽपि तेषां दण्डो विसर्जनम् ॥ ५.३६.६६ ॥
ब्राह्मण, गायी, नातेवाईक, मुले आणि स्त्रिया अवध्य आहेत; ज्यांचे अन्न खाल्ले आणि जे शरणागत आहेत, त्यांना मोठ्या अपराधातही दंड नाही, केवळ त्याग आहे.
5.36.67
न मनुष्ये गुणः कश्चिद्राजन्सधनतामृते ।
अनातुरत्वाद्भद्रं ते मृतकल्पा हि रोगिणः ॥ ५.३६.६७ ॥
हे राजा, धनाशिवाय माणसात कोणताही गुण नाही; तुझे कल्याण असो, कारण रोगी निरोगी होईपर्यंत मृतासारखेच असतात.
5.36.68
अव्याधिजं कटुकं शीर्षरोगि ।
पापानुबन्धं परुषं तीक्ष्णमुष्णम् ।
सतां पेयं यन्न पिबन्त्यसन्तो ।
मन्युं महाराज पिब प्रशाम्य ॥ ५.३६.६८ ॥
रोगापासून जन्मलेला नसलेला, कडू, डोकेदुखी करणारा, पापाशी बद्ध, कठोर, तीक्ष्ण, उष्ण; सज्जन जे पितात आणि दुर्जन जे पीत नाहीत, ते क्रोध, हे महाराजा, शांत करून पी.
5.36.69
तन्तवोऽप्यायता नित्यं तनवो बहुलाः समाः ।
बहून्बहुत्वादायासान्सहन्तीत्सुपमा सताम्
रोगार्दिता न फलान्याद्रियन्ते ।
न वै लभन्ते विषयेषु तत्त्वम्।
दुःखोपेता रोगिणो नित्यमेव ।
न बुध्यन्ते धनभोगान्नसौख्यम् ॥ ५.३६.६९ ॥
धागेही नेहमी पसरलेले, बारीक, अनेक आणि समान असतात; आपल्या बहुलतेमुळे ते अनेक क्लेश सहन करतात—सज्जनांसाठी हे योग्य उपमान आहे. रोगाने पीडलेले लोक फळांची पर्वा करत नाहीत; विषयांत सत्य प्राप्त करत नाहीत; दुःखाने युक्त रोगी नेहमी धनभोगाचे सुख जाणत नाहीत.
5.36.70
पुरा ह्युक्तं नाकरोस्त्वं वचो मे ।
द्यूते जितां द्रौपदीं प्रेक्ष्य राजन्।
दुर्योधनं वारयेत्यक्षवत्यां ।
कितवत्वं पण्डिता वर्जयन्ति ॥ ५.३६.७० ॥
पूर्वीच मी तुला सांगितले होते, पण तू माझे ऐकले नाहीस. हे राजा, द्यूतात जिंकलेल्या द्रौपदीला पाहून दुर्योधनाला आवर. शहाणे लोक जुगार टाळतात.
5.36.71
न तद्बलं यन्मृदुना विरुध्यते ।
सूक्ष्मो धर्मस्तरसा सेवितव्यः।
प्रध्वंसिनी क्रूरसमाहिता श्री-
र्मृदुप्रौढा गच्छति पुत्रपौत्रान् ॥ ५.३६.७१ ॥
मृदू व्यक्तीशी विरोध करणे हे बल नव्हे. सूक्ष्म धर्म बळाने नव्हे, सहजतेने आचरावा. क्रूरतेने मिळवलेली लक्ष्मी नष्ट होते; मृदुतेने परिपक्व झालेली लक्ष्मी पुत्रपौत्रांकडे जाते.
5.36.72
धार्तराष्ट्राः पाण्डवान्पालयन्तु ।
पाण्डोः सुतास्तव पुत्रांश्च पान्तु।
एकारिमित्राः कुरवो ह्येककार्या ।
जीवन्तु राजन्सुखिनः समृद्धाः ॥ ५.३६.७२ ॥
धृतराष्ट्राच्या पुत्रांनी पांडवांचे रक्षण करावे; पांडूच्या पुत्रांनी तुझ्या पुत्रांचे रक्षण करावे. कौरवांना एकच मित्र, एकच शत्रू आणि एकच कार्य असो. हे राजा, ते सुखी व समृद्ध होऊन जगोत.
5.36.73
मेढीभूतः कौरवाणां त्वमद्य ।
त्वय्याधीनं कुरुकुलमाजमीढ।
पार्थान्बालान्वनवासप्रतप्ता-
न्गोपायस्व स्वं यशस्तात रक्षन् ॥ ५.३६.७३ ॥
आज तूच कौरवांचा आधारस्तंभ आहेस. कुरुवंश तुझ्यावरच अवलंबून आहे. हे अजमीढवंशजा, वनवासाने तापलेल्या पृथेच्या बालक पांडवांचे रक्षण कर. हे प्रिया, आपले यश राखत त्यांचे रक्षण कर.
5.36.74
सन्धत्स्व त्वं कौरव पाण्डुपुत्रै-
र्मा नेऽन्तरं रिपवः प्रार्थयन्तु।
सत्ये स्थितास्ते नरदेव सर्वे ।
दुर्योधनं स्थापय त्वं नरेन्द्र ॥ ५.३६.७४ ॥
हे कौरवा, तू पांडुपुत्रांशी संधी कर. शत्रू आमच्या दुबळेपणाची इच्छा करू नयेत. हे नरदेवा, ते सर्व सत्यात स्थिर आहेत. हे नरेंद्रा, तू दुर्योधनाला (त्याच्या स्थानी) स्थापित कर.