มหาภารตะ · อัธยายะ 5.36

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

อ่านพร้อมความหมาย

5.36.1

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
आत्रेयस्य च संवादं साध्यानां चेति नः श्रुतम् ॥ ५.३६.१ ॥

ที่นี่ ผู้คนย่อมกล่าวถึงอิติหาสโบราณนี้ คือบทสนทนาระหว่างอาเตรยะกับพวกสาธยะ ดังที่เราได้ยินมา

5.36.2

चरन्तं हंसरूपेण महर्षिं संशितव्रतम् ।
साध्या देवा महाप्राज्ञं पर्यपृच्छन्त वै पुरा ॥ ५.३६.२ ॥

ครั้งก่อน เทพสาธยะได้ซักถามมหาฤๅษีผู้มีวัตรมั่นคง ผู้ปรีชายิ่ง ซึ่งเที่ยวไปในรูปของหงส์

5.36.3

साध्या देवा वयमेते महर्षे ।
दृष्ट्वा भवन्तं न शक्नुमोऽनुमातुम्।
श्रुतेन धीरो बुद्धिमांस्त्वं मतो नः ।
काव्यां वाचं वक्तुमर्हस्युदाराम् ॥ ५.३६.३ ॥

โอ มหาฤๅษี พวกเราคือเทพสาธยะ เมื่อได้เห็นท่านแล้ว พวกเราไม่อาจคาดเดาได้ว่าท่านเป็นผู้ใด จากการศึกษาเล่าเรียน เราเห็นว่าท่านมั่นคงและมีปัญญา ขอท่านได้กล่าววาจาไพเราะงดงามเถิด

5.36.4

एतत्कार्यममराः संश्रुतं मे ।
धृतिः शमः सत्यधर्मानुवृत्तिः।
ग्रन्थिं विनीय हृदयस्य सर्वं ।
प्रियाप्रिये चात्मसमं नयीत ॥ ५.३६.४ ॥

โอ เทวดาทั้งหลาย นี่คือหน้าที่ที่ข้าพเจ้าได้ยินมา คือความมั่นคงแน่วแน่ ความสงบ และการดำรงตามธรรมอันแท้จริง เมื่อคลายปมทั้งหมดในหัวใจแล้ว พึงมองสิ่งที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาเหมือนเป็นตนของตน

5.36.5

आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युरेव तितिक्षतः ।
आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति ॥ ५.३६.५ ॥

เมื่อถูกด่า ไม่พึงด่าตอบ ความโกรธของผู้อดทนย่อมเผาผลาญผู้ด่า และผู้อดทนย่อมได้บุญของเขาไป

5.36.6

नाक्रोशी स्यान्नावमानी परस्य ।
मित्रद्रोही नोत नीचोपसेवी।
न चाभिमानी न च हीनवृत्तो ।
रूक्षां वाचं रुशतीं वर्जयीत ॥ ५.३६.६ ॥

ไม่พึงเป็นผู้ด่าว่า และไม่พึงดูหมิ่นผู้อื่น ไม่พึงเป็นผู้ทรยศต่อมิตร และไม่พึงคบหาคนต่ำช้า ไม่พึงถือตัว และไม่พึงประพฤติต่ำทราม พึงเว้นวาจาหยาบคายที่ทิ่มแทงใจ

5.36.7

मर्माण्यस्थीनि हृदयं तथासू-
न्रूक्षा वाचो निर्दहन्तीह पुंसाम्।
तस्माद्वाचमुशतीं रूक्षरूपां ।
धर्मारामो नित्यशो वर्जयीत ॥ ५.३६.७ ॥

ถ้อยคำหยาบคายย่อมเผาผลาญจุดอ่อนอันบอบบางของมนุษย์ ทั้งกระดูก หัวใจ และลมหายใจแห่งชีวิตในโลกนี้ ฉะนั้น ผู้ยินดีในธรรมพึงเว้นวาจาที่หยาบคายและทำร้ายผู้อื่นอยู่เสมอ

5.36.8

अरुन्तुदं परुषं रूक्षवाचं ।
वाक्कण्टकैर्वितुदन्तं मनुष्यान्।
विद्यादलक्ष्मीकतमं जननां ।
मुखे निबद्धां निर्ऋतिं वै वहन्तम् ॥ ५.३६.८ ॥

ผู้ใดทิ่มแทงและทำร้ายมนุษย์ด้วยหนามแห่งถ้อยคำหยาบช้า ขมขื่น และกระด้าง พึงรู้ว่าเป็นผู้อัปมงคลที่สุดในหมู่มนุษย์ เขาแบกความพินาศที่ผูกอยู่ในปากไว้

5.36.9

परश्चेदेनमभिविद्ध्येत बाणै-
र्भृशं सुतीक्ष्णैरनलार्कदीप्तैः ।
विरिच्यमानोऽप्यतिरिच्यमानो ।
विद्यात्कविः सुकृतं मे दधाति ॥ ५.३६.९ ॥

หากผู้อื่นยิงเขาอย่างรุนแรงด้วยลูกธนูที่คมกล้า ลุกโชนดุจไฟและดวงอาทิตย์ และเขาแม้ถูกยิงก็ยังคงมั่นคงยิ่งขึ้น ผู้มีปัญญาพึงรู้ว่าเขากำลังถือบุญของข้าพเจ้าไว้

5.36.10

यदि सन्तं सेवति यद्यसन्तं ।
तपस्विनं यदि वा स्तेनमेव।
वासो यथा रङ्गवशं प्रयाति ।
तथा स तेषां वशमभ्युपैति ॥ ५.३६.१० ॥

ไม่ว่าจะคบหาคนดี คนชั่ว นักพรต หรือแม้โจร ก็ย่อมตกอยู่ในอำนาจของคนเหล่านั้น เหมือนผ้าที่ตกอยู่ในอำนาจของสีย้อม

5.36.11

अतिवादं न प्रवदेन्न वादये-
द्यो नाहतः प्रतिहन्यान्न घातयेत् ।
हन्तुं च यो नेच्छति पापकं वै ।
तस्मै देवाः स्पृहयन्त्यागताय ॥ ५.३६.११ ॥

ผู้ไม่กล่าวถ้อยคำดูหมิ่น ไม่ยั่วยุ เมื่อถูกตีก็ไม่ตีตอบ ไม่ให้ผู้อื่นตี และไม่ปรารถนาจะทำร้ายผู้อื่น เทวดาย่อมปรารถนาผู้เช่นนั้นผู้มาถึง

5.36.12

अव्याहृतं व्याहृताच्छ्रेय आहुः ।
सत्यं वदेद्व्याहृतं तद्द्वितीयम्।
प्रियं वदेद्व्याहृतं तत्तृतीयं ।
धर्म्यं वदेद्व्याहृतं तच्चतुर्थम् ॥ ५.३६.१२ ॥

เขากล่าวว่า การไม่พูดดีกว่าการพูด หากต้องพูด ให้พูดความจริง นี่คือข้อที่สอง ให้พูดสิ่งที่น่ารื่นหู นี่คือข้อที่สาม ให้พูดสิ่งที่เป็นธรรม นี่คือข้อที่สี่

5.36.13

यादृशैः सन्निविशते यादृशांश्चोपसेवते ।
यादृगिच्छेच्च भवितुं तादृग्भवति पूरुषः ॥ ५.३६.१३ ॥

บุคคลย่อมเป็นเช่นคนที่ตนคบหาและรับใช้ และย่อมเป็นเช่นที่ตนปรารถนาจะเป็น

5.36.14

यतो यतो निवर्तते ततस्ततो विमुच्यते ।
निवर्तनाद्धि सर्वतो न वेत्ति दुःखमण्वपि
न जीयते चानुजिगीषतेऽन्या-
न्न वैरकृच्चाप्रतिघातकश्च। ॥ ५.३६.१४ ॥

จากสิ่งใดที่เขาหันหนีไป เขาย่อมพ้นจากสิ่งนั้น เพราะด้วยการหันหนีจากทุกด้าน เขาย่อมไม่รู้จักทุกข์แม้เพียงเล็กน้อย เขาไม่ถูกพิชิต และไม่ปรารถนาจะพิชิตผู้อื่น ไม่สร้างความเป็นศัตรู และไม่ตอบโต้

5.36.15

निन्दाप्रशंसासु समस्वभावो ।
न शोचते हृष्यति नैव चायम् ॥ ५.३६.१५ ॥

ผู้มีจิตสม่ำเสมอทั้งในการถูกตำหนิและการถูกสรรเสริญ ย่อมไม่โศกเศร้า และไม่ยินดีเช่นกัน

5.36.16

भावमिच्छति सर्वस्य नाभावे कुरुते मनः ।
सत्यवादी मृदुर्दान्तो यः स उत्तमपूरुषः ॥ ५.३६.१६ ॥

ผู้ปรารถนาความเจริญของทุกคน ไม่ตั้งใจในสิ่งชั่วร้าย พูดความจริง อ่อนโยน และข่มใจได้ ผู้นั้นคือบุรุษผู้สูงสุด

5.36.17

नानर्थकं सान्त्वयति प्रतिज्ञाय ददाति च ।
रन्ध्रं परस्य जानाति यः स मध्यमपूरुषः ॥ ५.३६.१७ ॥

ผู้ปลอบโยนโดยไม่มีประโยชน์ ให้สิ่งที่ตนสัญญาไว้ และรู้จุดอ่อนของผู้อื่น ผู้นั้นเป็นบุรุษระดับกลาง

5.36.19

निराकरोति मित्राणि यो वै सोऽधमपूरुषः ॥ ५.३६.१९ ॥

ผู้ที่ขับไล่มิตรของตน ผู้นั้นแลคือบุรุษต่ำช้า

5.36.20

उत्तमानेव सेवेत प्राप्तकाले तु मध्यमान् ।
अधमांस्तु न सेवेत य इच्छेद्भूतिमात्मनः ॥ ५.३६.२० ॥

พึงรับใช้เฉพาะผู้สูงส่ง และรับใช้ผู้ระดับกลางเมื่อถึงเวลาอันควร ไม่พึงรับใช้ผู้ต่ำช้า หากผู้นั้นปรารถนาความเจริญของตน

5.36.21

प्राग्नोति वै वित्तमसद्बलेन ।
नित्योत्थानात्प्रज्ञया पौरुषेण।
न त्वेव सम्यग्लभते प्रशंसां ।
न वृत्तमाप्नोति महाकुलानाम् ॥ ५.३६.२१ ॥

ด้วยกำลังที่ไม่ชอบธรรม บุคคลอาจได้ทรัพย์มา และด้วยความเพียรอย่างไม่หยุดยั้ง ด้วยปัญญาและความพยายามของบุรุษ ก็อาจได้ทรัพย์เช่นกัน แต่เขาย่อมไม่ได้รับคำสรรเสริญโดยชอบ และไม่บรรลุความประพฤติของตระกูลอันยิ่งใหญ่

5.36.22

महाकुलेभ्यः स्पृहयन्ति देवा ।
धर्मार्थनित्याश्च बहुश्रुताश्च।
पृच्छामि त्वां विदुरं प्रश्नमेतं ।
भवन्ति वै कानि महाकुलानि ॥ ५.३६.२२ ॥

เทวดายังปรารถนาตระกูลอันยิ่งใหญ่ ผู้ที่ยึดมั่นในธรรมและทรัพย์ และผู้ที่ได้ศึกษามามาก ข้าแต่วิทุระ ข้าพเจ้าขอถามท่านถึงคำถามนี้ ตระกูลอันยิ่งใหญ่นั้นคือตระกูลใดเล่า

5.36.23

तपो दमो ब्रह्मवित्त्वं तितिक्षा ।
इज्या विवाहाः सान्त्वनं चान्नदानम्।
अष्टावेते नित्यमेवं भवन्ति ।
सतां गुणास्तानि महाकुलानि ॥ ५.३६.२३ ॥

การบำเพ็ญตบะ การข่มใจ การรู้พรหมัน ความอดทน การบูชายัญ การแต่งงาน การปลอบโยน และการให้อาหาร ทั้งแปดประการนี้ดำรงอยู่เช่นนี้เสมอ คุณสมบัติเหล่านี้ของคนดีคือตระกูลอันยิ่งใหญ่

5.36.24

येषां न वृत्तं व्यथते न योनि-
श्चित्तप्रसादेन चरन्ति धर्मम्।
ये कीर्तिमिच्छन्ति कुले विशिष्टां ।
त्यक्तानृतास्तानि महाकुलानि ॥ ५.३६.२४ ॥

ผู้ที่ความประพฤติและกำเนิดไม่ถูกรบกวน ผู้ที่ประพฤติธรรมด้วยจิตอันผ่องใส ผู้ที่ปรารถนาเกียรติยศอันโดดเด่นในตระกูล และผู้ที่ละทิ้งความเท็จ ตระกูลเช่นนั้นคือตระกูลอันยิ่งใหญ่

5.36.25

अनिज्यया कुविवाहैर्वेदस्योत्सादनेन च ।
कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च ॥ ५.३६.२५ ॥

เพราะละเลยการบูชายัญ เพราะการแต่งงานที่ไม่เหมาะสม เพราะการทำลายพระเวท และเพราะการล่วงละเมิดพราหมณ์ ตระกูลทั้งหลายจึงตกสู่สภาพของการไร้ตระกูล

5.36.26

देवद्रव्यनिनाशेन ब्रह्मस्वहरणेन च ।
कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च ॥ ५.३६.२६ ॥

เพราะการทำลายสิ่งที่เป็นของเทวดา เพราะการยึดทรัพย์ของพราหมณ์ และเพราะการล่วงละเมิดพราหมณ์ ตระกูลทั้งหลายจึงตกสู่สภาพของการไร้ตระกูล

5.36.27

ब्राह्मणानां परिभवात्परिवादाच्च भारत ।
कुलान्यकुलतां यान्ति न्यासापहरणेन च ॥ ५.३६.२७ ॥

ข้าแต่ภารตะ เพราะการดูหมิ่นและการนินทาพราหมณ์ และเพราะการยักยอกเงินฝากที่ได้รับมอบไว้ ตระกูลทั้งหลายจึงตกสู่สภาพของการไร้ตระกูล

5.36.28

कुलानि समुपेताननि गोभिः पुरुषतोऽर्थतः ।
कुलसंख्यां न गच्छन्ति यानि हीनानि वृत्ततः ॥ ५.३६.२८ ॥

ตระกูลที่มีโค มีคน และมีทรัพย์สมบูรณ์ แต่ขาดความประพฤติ ย่อมไม่ได้รับการนับว่าเป็นตระกูล

5.36.29

वृत्ततस्त्वविहीनानि कुलान्यल्पधनान्यपि ।
कुलसङ्ख्यां च गच्छन्ति कर्षन्ति च महद्यशः ॥ ५.३६.२९ ॥

แต่ตระกูลที่ไม่ขาดความประพฤติ แม้จะมีทรัพย์น้อย ย่อมได้รับการนับว่าเป็นตระกูล และย่อมได้รับเกียรติยศอันยิ่งใหญ่

5.36.30

वृत्तं यत्नेन संरक्षेद्वित्तमेति च याति च ।
अक्षीणो वित्ततः क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः ॥ ५.३६.३० ॥

ความประพฤติควรรักษาไว้ด้วยความพยายาม ทรัพย์สินมาแล้วก็ไป ผู้ที่ทรัพย์ไม่ลดแต่ความประพฤติลดลง ย่อมพินาศ พินาศแล้วพินาศอีก

5.36.31

गोभिः पशुभिरश्वैश्च कृष्या च सुसमृद्धया ।
कुलानि न प्ररोहन्ति यानि हीनानि वृत्ततः ॥ ५.३६.३१ ॥

ตระกูลที่ขาดความประพฤติ ไม่งอกงาม แม้จะมีโค สัตว์เลี้ยง ม้า และการเกษตรที่รุ่งเรืองมาก

5.36.32

मा नः कुले वैरकृत्कश्चिदस्तु ।
राजा बद्धो मा परस्वापहारी ।
मित्रद्रोही नैकृतिकोऽनृती वा ।
पूर्वाशी वा पितृदेवातिथिभ्यः ॥ ५.३६.३२ ॥

ขอให้ในตระกูลของเราไม่มีผู้ก่อศัตรู ขอให้กษัตริย์ไม่ถูกจองจำ ขอให้ไม่มีผู้ปล้นทรัพย์ของผู้อื่น ไม่มีผู้ทรยศมิตร ไม่มีผู้หลอกลวงหรือพูดเท็จ และไม่มีผู้กินก่อนบรรพบุรุษ เทวดา และแขก

5.36.33

यश्च नो ब्राह्मणान्हन्याद्यश्च नो ब्राह्णणान् द्विषेत् ।
न नः स समितिं गच्छेद्यश्च नो निर्वपेत्कृषिम् ॥ ५.३६.३३ ॥

ผู้ใดที่ฆ่าพราหมณ์ของเรา และผู้ใดที่เกลียดชังพราหมณ์ของเรา ผู้นั้นไม่ควรมาสู่การประชุมของเรา และผู้ที่ไม่หว่านไถเกษตรของเราก็เช่นกัน

5.36.34

तृणानि भूमिरुदकं वाक्व्रतुर्थी च सूनृता ।
सतामेतानि गेहेषु नोच्छिद्यन्ते कदाचन ॥ ५.३६.३४ ॥

หญ้า แผ่นดิน น้ำ และสิ่งที่สี่คือคำพูดอันไพเราะและสัตย์จริง สิ่งเหล่านี้ไม่เคยหมดไปในเรือนของคนดีเลย

5.36.35

श्रद्धया परया राजन्नुपनीतानि सत्कृतिम् ।
प्रवृत्तानि महाप्राज्ञ धर्मिणां पुण्यकर्मिणाम् ॥ ५.३६.३५ ॥

ข้าแต่พระราชา สิ่งเหล่านี้ที่นำมาด้วยศรัทธาอันสูงสุด ย่อมถูกถวายด้วยความเคารพ ข้าแต่ผู้มีปัญญายิ่ง ถวายโดยผู้มีธรรมและผู้ประกอบกรรมดี

5.36.36

सूक्ष्मोऽपि भारं नृपते स्यन्दनो वै ।
शक्तो वोढुं न तथाऽन्ये महीजाः ।
एवं युक्ता भारसहा भवन्ति ।
महाकुलीना न तथान्ये मनुष्याः ॥ ५.३६.३६ ॥

ข้าแต่พระราชา แม้รถศึกเล็ก ๆ ก็บรรทุกของหนักไม่ได้ สัตว์ที่เกิดจากแผ่นดินอื่นก็บรรทุกไม่ได้เช่นกัน ดังนั้นผู้ที่ถูกเทียมจึงกลายเป็นผู้แบกภาระ แต่คนที่มีตระกูลอันยิ่งใหญ่ไม่เหมือนมนุษย์อื่น ๆ

5.36.37

न तन्मित्रं यस्य कोपाद्बिभेति ।
यद्वा मित्रं शङ्कितेनोपचर्यम्।
यस्मिन्मित्रे पितरीवाश्वसीत ।
तद्वै मित्रं सङ्गतानीतराणि ॥ ५.३६.३७ ॥

ผู้ที่เรากลัวความโกรธของเขา ไม่ใช่มิตร และผู้ที่ต้องปฏิบัติด้วยความระแวง ก็ไม่ใช่มิตร มิตรที่เราพักใจไว้ใจได้เหมือนบิดา นั่นคือมิตรที่แท้จริง ความคบหาอื่น ๆ เป็นเพียงการร่วมทาง

5.36.38

यः कश्चिदप्यसंबद्धो मित्रसावेन वर्तते ।
स एव बन्धुस्तन्मित्रं सा गतिस्तत्परायणम् ॥ ५.३६.३८ ॥

ผู้ใดก็ตามที่ไม่มีสายเลือดเกี่ยวข้อง แต่ประพฤติด้วยจิตมิตร ผู้นั้นแลคือญาติ คือมิตร คือที่พึ่ง คือที่หมายสูงสุด

5.36.39

चलचित्तस्य वै पुंसो वृद्धाननुपसेवतः ।
पारिप्लवमतेर्नित्यमध्रुवो मित्रसङ्ग्रहः ॥ ५.३६.३९ ॥

สำหรับบุรุษที่จิตใจเปลี่ยนแปลงง่าย ไม่ปรนนิบัติผู้ใหญ่ และมีความคิดฟุ้งซ่านอยู่เสมอ การได้มาซึ่งมิตรย่อมไม่มั่นคงเสมอ

5.36.40

चलचित्तमनात्मानमिन्द्रियाणां वशानुगम् ।
अर्थाः समभिवर्तते हंसाः शुष्कं सरो यथा ॥ ५.३६.४० ॥

ทรัพย์ย่อมหันหนีจากบุรุษที่จิตใจเปลี่ยนแปลง ไม่มีการควบคุมตน และตกอยู่ใต้อำนาจของอินทรีย์ ดุจหงส์ที่ละทิ้งทะเลสาบที่แห้งขอด

5.36.41

अकस्मादेव कुप्यन्ति प्रसीदन्त्यनिमित्ततः ।
शीलमेतदसाधूनामभ्रं पारिप्लवं यथा ॥ ५.३६.४१ ॥

คนชั่วย่อมโกรธขึ้นมาโดยฉับพลัน และพอใจโดยไม่มีเหตุผล ความเป็นอยู่เช่นนี้เป็นธรรมชาติของคนชั่ว ไม่แน่นอนดุจเมฆ

5.36.42

सत्कृताश्च कृतार्थाश्च मित्राणां न भवन्ति ये ।
तान्मृतानपि क्रव्यादाः कृतघ्नान्नोपभुञ्जते ॥ ५.३६.४२ ॥

ผู้ที่ได้รับการต้อนรับและสำเร็จประโยชน์จากมิตร แต่ไม่ซื่อสัตย์ต่อมิตรนั้น แม้ตายแล้ว สัตว์กินเนื้อก็จะไม่กินคนอกตัญญูเช่นนั้น

5.36.43

अर्थयेदेव मित्राणि सति वाऽसति वा धने ।
नानर्थयन्प्रजानाति मित्राणां सारफल्गुताम् ॥ ५.३६.४३ ॥

ไม่ว่าจะมีทรัพย์หรือไม่มีก็ตาม ควรขอความช่วยเหลือจากมิตร ผู้ที่ไม่ขอย่อมไม่รู้คุณค่าและความไร้ค่าที่แท้จริงของมิตร

5.36.44

सन्तापाद्भ्रश्यते रूपं सन्तापाद्भ्रश्यते बलम् ।
सन्तापाद्भ्रश्यते ज्ञानं सन्तापाद्व्याधिमृच्छति ॥ ५.३६.४४ ॥

เพราะความทุกข์โศก รูปงามก็เสื่อมไป เพราะความทุกข์โศก กำลังก็เสื่อมไป เพราะความทุกข์โศก ความรู้ก็เสื่อมไป เพราะความทุกข์โศก คนก็ตกสู่โรคภัย

5.36.45

अनवाप्यं च शोकेन शरीरं चोपतप्यते ।
अमित्राश्च प्रहृष्यन्ति मा स्म शोके मनः कृथाः ॥ ५.३६.४५ ॥

เพราะความโศก สิ่งที่พึงได้ก็ไม่ได้ และร่างกายก็เดือดร้อน ศัตรูก็ยินดี เพราะฉะนั้น อย่าให้จิตใจจมอยู่ในความโศก

5.36.46

पुनर्नरो म्रियते जायते च ।
पुनर्नरो हीयते वर्धते च।
पुनर्नरो याचति याच्यते च ।
पुनर्नरः शोचति शोच्यते च ॥ ५.३६.४६ ॥

คนตายแล้วก็เกิดใหม่อีก คนเสื่อมแล้วก็เจริญขึ้นอีก คนขอทานแล้วก็ถูกขออีก คนโศกเศร้าแล้วก็ถูกผู้อื่นโศกเศร้าถึงอีก

5.36.47

सुखं च दुःखं च भवाभवौ च ।
लाभालाभौ मरणं जीवितं च।
पर्यायशः सर्वमेते स्पृशन्ति ।
तस्माद्धीरो न च हृष्येन्न सोचेत् ॥ ५.३६.४७ ॥

สุขและทุกข์ การมีและการไม่มี ได้และเสีย ความตายและชีวิต สิ่งเหล่านี้ย่อมมาถึงคนทีละอย่างสลับกันไป เพราะฉะนั้น ผู้มีปัญญามั่นคงไม่ควรยินดีหรือโศกเศร้า

5.36.48

चलानि हीमानि षडिन्द्रियाणि ।
तेषां यद्यद्वर्धते यत्रयत्र।
ततस्ततः स्रवते बुद्धिरस्य ।
च्छिद्रोदकुम्भादिव नित्यमम्भः ॥ ५.३६.४८ ॥

อินทรีย์ทั้งหกนี้ย่อมไม่มั่นคง ไม่ว่าอินทรีย์ใดเจริญขึ้นและมุ่งไปที่ใด ปัญญาของคนนั้นย่อมไหลออกไป ดุจน้ำที่รั่วออกจากหม้อที่มีรูอยู่เสมอ

5.36.49

तनुरुद्धः शिखी राजा मिथ्योपचरितो मया ।
मन्दानां मम पुत्राणां युद्धेनान्तं करिष्यति ॥ ५.३६.४९ ॥

พระเจ้าตนุรุทธและท้าวศิขี ผู้ที่ข้าพเจ้ารับใช้โดยไม่ถูกต้อง จะนำความสิ้นสุดมาสู่บุตรผู้โง่เขลาของข้าพเจ้าด้วยการสงคราม

5.36.50

नित्योद्विग्नमिदं सर्वं नित्योद्विग्रमिदं मनः ।
यत्तत्पदमनुद्विग्नं तन्मे वद महामते ॥ ५.३६.५० ॥

ทุกสิ่งนี้และใจนี้ย่อมกระวนกระวายอยู่เสมอ ขอท่านบอกข้าพเจ้าถึงสถานะที่ปราศจากความกระวนกระวายนั้น ข้าแต่ผู้มีปัญญาอันยิ่งใหญ่

5.36.51

नान्यत्र विद्यातपसो नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् ।
नान्यत्र लोभसन्त्यागाच्छान्तिं पश्यामि तेऽनघ ॥ ५.३६.५१ ॥

ข้าพเจ้าเห็นว่าความสงบสำหรับท่านไม่อาจได้มาจากสิ่งอื่นนอกจากความรู้และตบะ ไม่ได้มาจากสิ่งอื่นนอกจากการควบคุมอินทรีย์ และไม่ได้มาจากสิ่งอื่นนอกจากการสละความโลภอย่างแท้จริง ข้าแต่ผู้ปราศจากบาป

5.36.52

बुद्ध्या भयं प्रणुदति तपसा विन्दते महत् ।
गुरुशुश्रूषया ज्ञानं शान्तिं भोगेन विन्दति ॥ ५.३६.५२ ॥

ด้วยปัญญาย่อมขับไล่ความกลัวได้ ด้วยตบะย่อมได้สิ่งยิ่งใหญ่ ด้วยการปรนนิบัติครูย่อมได้ความรู้ ด้วยการเสวยสุขย่อมได้ความสงบ

5.36.53

अनाश्रिता दानपुण्यं वेदपुण्यमनाश्रिताः ।
रागद्वेषविनिर्मुक्ता विचरन्तीह मोक्षिणः ॥ ५.३६.५३ ॥

ผู้ที่ไม่ยึดติดกับบุญแห่งการให้ทานหรือบุญแห่งพระเวท ปลดปล่อยจากราคะและโทสะ ย่อมท่องไปในโลกนี้ในฐานะผู้แสวงหาโมกษะ

5.36.54

स्वधीतस्य सुयुद्धस्य सुकृतस्य च कर्मणः ।
तपसश्च सुतप्तस्य तस्यान्ते सुखमेधते ॥ ५.३६.५४ ॥

ผลแห่งการศึกษาที่ดี การรบที่ดี การกระทำที่ดี และตบะที่ปฏิบัติดีแล้ว ย่อมเจริญเป็นความสุขในที่สุด

5.36.55

स्वास्तीर्णानि शयनानि प्रपन्ना ।
न वै भिन्ना जातु निद्रां लभन्ते।
न स्त्रीषु राजन्रतिमाप्नुवन्ति ।
न मागधैः स्तूयमाना न सूतैः ॥ ५.३६.५५ ॥

แม้จะนอนบนที่นอนที่ปูไว้อย่างดี ผู้แตกแยกกันก็ไม่เคยได้หลับ ข้าแต่พระราชา พวกเขาไม่พบความยินดีในหมู่สตรี และก็ไม่ได้รับการสรรเสริญจากนักขับกวีและสารถี

5.36.56

न वै भिन्ना जातु चरन्ति धर्मं ।
न वै सुखं प्राप्नुवन्तीह भिन्नाः ।
न वै भिन्ना गौरवं प्राप्नुवन्ति ।
न वै भिन्नाः प्रशमं रोचयन्ति ॥ ५.३६.५६ ॥

ผู้แตกแยกกันย่อมไม่ประพฤติธรรมเลย ผู้แตกแยกกันย่อมไม่ได้รับความสุขในโลกนี้ ผู้แตกแยกกันย่อมไม่ได้รับเกียรติ และผู้แตกแยกกันย่อมไม่ชอบความสงบ

5.36.57

न वै तेषां स्वदते पथ्यमुक्तं ।
योगक्षेमं कल्पते नैव तेषाम्।
भिन्नानां वै मनुजेन्द्र परायणं ।
न विद्यते किञ्चिदन्यद्विनाशात् ॥ ५.३६.५७ ॥

คำแนะนำที่เป็นประโยชน์ย่อมไม่เป็นที่ถูกใจพวกเขา และความมั่นคงหรือความเจริญย่อมไม่ถูกจัดไว้ให้พวกเขาเลย ข้าแต่จอมมนุษย์ ผู้แตกแยกกันไม่มีที่พึ่ง มีแต่ความพินาศเท่านั้นที่รอพวกเขาอยู่

5.36.58

संपन्नं गोषु संभाव्यं संभाव्यं ब्राह्मणे तपः ।
संभाव्यं चापलं स्त्रीषु संभाव्यं ज्ञातितो भयं ॥ ५.३६.५८ ॥

ความเจริญรุ่งเรืองพึงคาดหวังได้จากฝูงโค ตบะพึงคาดหวังได้จากพราหมณ์ ความไม่แน่นอนพึงคาดหวังได้จากสตรี และความกลัวพึงคาดหวังได้จากญาติ

5.36.60

धूमायन्ते व्यपेतानि ज्वलन्ति सहितानि च ।
धृतराष्ट्रोल्मुकानीव ज्ञातयो भरतर्षभ ॥ ५.३६.६० ॥

ญาติที่แยกห่างกันย่อมคุอยู่ ส่วนผู้ที่อยู่ร่วมกันย่อมลุกโชนดุจคบเพลิง ข้าแต่ธฤตราษฎร์ ผู้เป็นวัวกระทิงแห่งภรตะ ญาติก็เป็นเช่นนั้น

5.36.61

ब्राह्मणेषु च ये शूराः स्त्रीषु ज्ञातिषु गोषु च ।
वृन्तादिव फलं पक्वं धृतराष्ट्र पतन्ति ते ॥ ५.३६.६१ ॥

ผู้กล้าหาญในหมู่พราหมณ์ สตรี ญาติ และโค ข้าแต่ธฤตราษฎร์ ย่อมร่วงหล่นไปดุจผลไม้สุกที่หลุดจากขั้วของมัน

5.36.62

महानप्येकजो वृक्षो बलवान्सुप्रतिष्ठितः ।
प्रसह्य एव वातेन सस्कन्धो मर्दितुं क्षणात् ॥ ५.३६.६२ ॥

แม้ต้นไม้ใหญ่ที่เติบโตโดดเดี่ยว แข็งแรงและหยั่งรากมั่นคง ก็ถูกลมพัดแรงโค่นล้มทั้งต้นและกิ่งก้านได้ในชั่วขณะ

5.36.63

अथ ये सहिता वृक्षाः सङ्घशः सुप्रतिष्ठिताः ।
ते हि शीघ्रतमान्वातान्सहन्तेन्योन्यसंश्रयात् ॥ ५.३६.६३ ॥

แต่ต้นไม้ที่ขึ้นอยู่ด้วยกันเป็นกลุ่ม ตั้งมั่นดี ย่อมทนต่อลมที่พัดแรงที่สุดได้ เพราะพึ่งพากันและกัน

5.36.64

एवं मनुष्यमप्येकं गुणैरपि समन्वितम् ।
शक्यं द्विषन्तो मन्यन्ते वायुर्द्रुममिवैकजम् ॥ ५.३६.६४ ॥

ฉันนั้นเช่นกัน แม้คนผู้เดียวจะประกอบด้วยคุณธรรม ศัตรูของเขาก็ย่อมคิดว่าเอาชนะได้ง่าย ดุจลมเอาชนะต้นไม้ที่งอกขึ้นอยู่ผู้เดียว

5.36.65

अन्योन्यसमुपष्टम्भादन्योन्यापाश्रयेण च ।
ज्ञातयः संप्रवर्धन्ते सरसीवोत्पलान्युत ॥ ५.३६.६५ ॥

ด้วยการค้ำจุนและพึ่งพากัน ญาติทั้งหลายย่อมเจริญรุ่งเรือง ดุจดอกบัวสีน้ำเงินเจริญงอกงามในสระ

5.36.66

अवध्या ब्राह्मणा गावो ज्ञातयः शिशिवः स्त्रियः ।
येषां चान्नानि भुञ्जीत ये च स्युःक शरणागताः।
महत्यप्यपराधेऽपि तेषां दण्डो विसर्जनम् ॥ ५.३६.६६ ॥

พราหมณ์ โค ญาติ เด็ก และสตรี ไม่ควรถูกฆ่า ส่วนผู้ที่เราได้กินอาหารของเขา และผู้ที่มาขอพึ่งพิง แม้จะมีความผิดใหญ่หลวง การลงโทษแก่เขาคือการปล่อยไป มิใช่การประหารชีวิต

5.36.67

न मनुष्ये गुणः कश्चिद्राजन्सधनतामृते ।
अनातुरत्वाद्भद्रं ते मृतकल्पा हि रोगिणः ॥ ५.३६.६७ ॥

ข้าแต่พระมหากษัตริย์ ในมนุษย์ไม่มีคุณธรรมใดเลยนอกจากทรัพย์สมบัติ ขอให้ท่านโชคดี เพราะผู้เจ็บป่วยนั้นเปรียบเสมือนผู้ตายแล้ว ตราบใดที่ยังไม่หายจากโรค

5.36.68

अव्याधिजं कटुकं शीर्षरोगि ।
पापानुबन्धं परुषं तीक्ष्णमुष्णम् ।
सतां पेयं यन्न पिबन्त्यसन्तो ।
मन्युं महाराज पिब प्रशाम्य ॥ ५.३६.६८ ॥

ความโกรธนั้นมิได้เกิดจากโรค ขมขื่น ทำให้ปวดศีรษะ ผูกติดกับความชั่ว หยาบกระด้าง แหลมคมและร้อนแรง เป็นสิ่งที่คนดีดื่ม แต่คนชั่วไม่ดื่ม ข้าแต่พระมหาราชา จงระงับและดื่มมันเสีย

5.36.69

तन्तवोऽप्यायता नित्यं तनवो बहुलाः समाः ।
बहून्बहुत्वादायासान्सहन्तीत्सुपमा सताम्
रोगार्दिता न फलान्याद्रियन्ते ।
न वै लभन्ते विषयेषु तत्त्वम्।
दुःखोपेता रोगिणो नित्यमेव ।
न बुध्यन्ते धनभोगान्नसौख्यम् ॥ ५.३६.६९ ॥

แม้เส้นด้ายที่ถูกดึงยืดอยู่เสมอ บางเรียว มีจำนวนมากและเสมอกัน ก็ทนความยากลำบากได้มากด้วยจำนวนของมัน นี่เป็นอุปมาที่เหมาะสมสำหรับคนดี ผู้ที่ถูกโรคเบียดเบียนย่อมไม่สนใจผลไม้ ไม่พบความจริงในวัตถุแห่งอารมณ์ ผู้ป่วยที่ประกอบด้วยทุกข์ย่อมไม่รู้จักความสุขแห่งการเสวยทรัพย์สมบัติเลยเป็นนิตย์