મહાભારત · અધ્યાય 5.37
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.37.1
सप्तदशेमान्राजेन्द्र मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ।
वैचित्रवीर्य पुरुषानाकाशं मुष्टिभिर्घ्नतः ॥ ५.३७.१ ॥
હે રાજેન્દ્ર! સ્વાયંભુવ મનુએ આ સત્તર પ્રકારના પુરુષો કહ્યા છે, જેઓ મુઠ્ઠીઓથી આકાશ પર પ્રહાર કરે છે. હે વિચિત્રવીર્યના પુત્ર!
5.37.2
तानेवेन्द्रस्य च धनुरनाम्यं नमतो ब्रवीत् ।
अथो मरीचिनः पादानग्राह्यान्गृह्णतस्तथा ॥ ५.३७.२ ॥
તેમના વિશે જ, ન વળે તેવું ઇન્દ્રનું ધનુષ્ય વાળનારને તેણે કહ્યું; અને અગ્રાહ્ય મરીચીના ચરણો પકડનારાઓ વિશે પણ એમ જ કહ્યું.
5.37.3
यश्चाशिष्यं शास्ति वै यश्च तुष्ये-
द्यश्चातिवेलं भजते द्विषन्तम् ।
स्त्रियश्च यो रक्षति भद्रमश्रुते ।
यश्चायाच्यं याचते कत्थते वा ॥ ५.३७.३ ॥
જે શિષ્ય ન હોય તેને શીખવે, જે વ્યર્થ સંતોષ પામે, જે અતિશય શત્રુની સેવા કરે, જે સ્ત્રીઓની રક્ષા કરે અને તેથી કલ્યાણ પામે, જે ન માંગવા યોગ્ય માગે અથવા બડાઈ હાંકે.
5.37.4
यश्चाभिजातः प्रकरोत्यकार्यं ।
यश्चाबलो बलिना नित्यवैरी।
अश्रद्दधानाय च यो ब्रवीति ।
यश्चाकाम्यं कामयते नरेन्द्र । ॥ ५.३७.४ ॥
જે ઉચ્ચ કુળમાં જન્મીને અકાર્ય કરે, જે નિર્બળ હોવા છતાં બળવાન સાથે સદા વેર રાખે, જે અવિશ્વાસીને કહે, જે અનિચ્છનીય વસ્તુની કામના કરે, હે નરેન્દ્ર!
5.37.5
वध्वाऽवहासं श्वशुरो मन्यते यो ।
वध्वाऽवसन्नभयो मानकामः ।
परक्षेत्रे निर्वपति यश्च बीजं ।
स्त्रियं च यः परिवदतेऽतिवेलम् ॥ ५.३७.५ ॥
જે સસરો પુત્રવધૂ સાથે મશ્કરીને સામાન્ય માને, જે પુત્રવધૂ સાથે નિર્ભયતાથી માન ઇચ્છે, જે બીજાના ખેતરમાં બીજ વાવે, જે સ્ત્રીની અતિશય નિંદા કરે.
5.37.6
यश्चापि लब्ध्वा न स्मरामीति वादी ।
दत्त्वा च यः कत्थति याच्यमानः।
यश्चासतः सान्त्वमुपानयीत ।
एतान्नयन्ति निरयं पाशहस्ताः ॥ ५.३७.६ ॥
ઉપકાર પામીને 'મને યાદ નથી' કહેનારો, દાન આપીને માગણી થતાં બડાઈ મારનારો, અને દુષ્ટને સાંત્વન આપનારો — આમને પાશ હાથમાં લઈ નરકમાં લઈ જાય છે.
5.37.7
यस्मिन्यथा वर्तते यो मनुष्य-
स्तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्मः।
मायाचारो मायया वर्तितव्यः ।
साध्वाचारः साधुना प्रत्युपेयः ॥ ५.३७.७ ॥
મનુષ્ય જેની સાથે જેવો વ્યવહાર કરે, તેની સાથે તેવો જ વ્યવહાર કરવો — એ જ ધર્મ છે. કપટીની સાથે કપટથી અને સદાચારીની સાથે સદાચારથી વર્તવું.
5.37.8
जरा रूपं हरति हि धैर्यमाशा ।
मृत्युः प्राणान्धर्मचर्यामसूया
कामो ह्रियं वृत्तमनार्यसेवा ।
क्रोधः श्रियं सर्वमेवाभिमानः ॥ ५.३७.८ ॥
ઘડપણ રૂપ હરે છે, આશા ધૈર્ય હરે છે, મૃત્યુ પ્રાણ હરે છે, ઈર્ષ્યા ધર્માચરણ હરે છે, કામ લજ્જા હરે છે, અનાર્યોની સેવા સદાચાર હરે છે, ક્રોધ શ્રી હરે છે, અને અભિમાન સર્વ કંઈ હરે છે.
5.37.9
शतायुरुक्तः पुरुषः सर्ववेदेषु वै यदा ।
नाप्नोत्यथ च तत्सर्वमायुः केनेह हेतुना ॥ ५.३७.९ ॥
સર્વ વેદોમાં મનુષ્યનું આયુષ્ય સો વર્ષ કહેવાયું છે; તો તે તે પૂર્ણ આયુષ્ય અહીં કયા કારણે પામતો નથી?
5.37.10
अतिमानोऽतिवादश्च तथाऽत्यागो नराधिप ।
क्रोधश्चात्मविधित्सा च मित्रद्रोहश्च तानि षट् ॥ ५.३७.१० ॥
હે નરાધિપ, અતિમાન, અતિવાદ, ત્યાગનો અભાવ, ક્રોધ, પોતાનો જ વિનાશ કરવાની ઇચ્છા, અને મિત્રદ્રોહ — એ છ છે.
5.37.11
एत एवासयस्तीक्ष्णाः कृन्तन्त्यायूंषि देहिनाम् ।
एतानि मानवान्ध्नन्ति न मृत्युर्भद्रमस्तु ते ॥ ५.३७.११ ॥
આ જ તીક્ષ્ણ ઝેરી બાણો દેહધારીઓનું આયુષ્ય કાપે છે. આ જ મનુષ્યોને હણે છે, મૃત્યુ નહીં. તારું કલ્યાણ થાઓ.
5.37.12
विश्वस्तस्यैति यो दारान्यश्चापि गुरुतल्पगः ।
वृषलीपतिर्द्विजो यश्च पानपश्चैव भारत ॥ ५.३७.१२ ॥
જે વિશ્વાસુની પત્નીઓ પાસે જાય છે, ગુરુશય્યા દૂષિત કરનાર, વૃષલીનો પતિ એવો દ્વિજ, અને હે ભારત, જે મદ્યપાન કરે છે.
5.37.13
आदेशकृद्वृत्तिहन्ता द्विजानां प्रेषकश्च यः ।
शरणागतहा चैव सर्वे ब्रह्महणः समाः।
एतैः समेत्य कर्तव्यं प्रायश्चित्तमिति श्रुतिः ॥ ५.३७.१३ ॥
જે દૂત તરીકે કામ કરે છે, જે દ્વિજોની આજીવિકા છીનવે છે, જે તેમને મોકલે છે, અને જે શરણાગતને હણે છે—આ સૌ બ્રહ્મહત્યારા સમાન છે. આમની સાથે ભળનારે પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ, એમ શ્રુતિ કહે છે.
5.37.14
गृहीतवाक्यो नयविद्वदान्यः ।
शेषान्नभोक्ता ह्यविहिंसकश्च।
नानर्थकृत्याकुलितः कृतज्ञः ।
सत्यो मृदुः स्वर्गमुपैति विद्वान् ॥ ५.३७.१४ ॥
જેનું વચન માનવામાં આવે છે, નીતિ જાણનાર, ઉદાર, બચેલું અન્ન ખાનાર, ખરેખર અહિંસક, અનર્થ કરવામાં વિચલિત ન થનાર, કૃતજ્ઞ, સત્યવાદી અને કોમળ—એવો વિદ્વાન સ્વર્ગ પામે છે.
5.37.15
सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः ।
अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ ५.३७.१५ ॥
હે રાજન્, પ્રિય બોલનારા માણસો હંમેશાં સહેલાઈથી મળે છે; પણ અપ્રિય છતાં હિતકારી વાત કહેનાર અને સાંભળનાર દુર્લભ છે.
5.37.16
यो हि धर्मं समाश्रित्य हित्वा भर्तुः प्रियाप्रिये ।
अप्रियाण्याह पथ्यानि तेन राजा सहायवान् ॥ ५.३७.१६ ॥
જે ધર્મનો આશ્રય લઈને, સ્વામીના પ્રિય-અપ્રિયની ચિંતા છોડીને, અપ્રિય છતાં હિતકારી વાત કહે છે—તેના વડે રાજા સહાયવાન બને છે.
5.37.17
त्यजेत्कुलार्थे पुरुषं ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् ।
ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ ५.३७.१७ ॥
કુળ માટે માણસનો ત્યાગ કરવો; ગામ માટે કુળનો ત્યાગ કરવો. જનપદ માટે ગામનો ત્યાગ કરવો; આત્મા માટે પૃથ્વીનો ત્યાગ કરવો.
5.37.18
आपदर्थे धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि ।
आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि ॥ ५.३७.१८ ॥
આપત્તિ માટે ધનનું રક્ષણ કરવું; ધનથી પત્નીઓનું પણ રક્ષણ કરવું. સતત પોતાનું રક્ષણ કરવું, પત્નીઓથી પણ અને ધનથી પણ.
5.37.19
द्यूतमेतत्पुरा कल्पे दृष्टं वैरकरं नृणाम् ।
तस्माद्द्यूतं न सेवेत हास्यार्थमपि बुद्धिमान् ॥ ५.३७.१९ ॥
આ જુગાર પૂર્વે માણસો વચ્ચે વેર ઉત્પન્ન કરનાર જોવામાં આવ્યો છે. તેથી બુદ્ધિમાન માણસે મજાક માટે પણ જુગાર ન રમવો.
5.37.20
उक्तं मया द्यूतकालेऽपि राज-
न्नेदं युक्तं वचनं प्रातिपेय।
तदौषधं पथ्यमिवातुरस्य ।
न रोचते तव वैचित्रवीर्य ॥ ५.३७.२० ॥
રાજન, જુગારના સમયે પણ મેં આ કહ્યું હતું; આ વચન યોગ્ય છે. રોગીને હિતકારી ઔષધ જેવું હોવા છતાં, હે વિચિત્રવીર્યના પુત્ર, તને તે ગમતું નથી.
5.37.21
काकैरिमांश्चित्रबर्हान्मयूरान् ।
पराजयेथाः पाण्डवान्धार्तराष्ट्रैः ।
हित्वा सिंहान्क्रोष्टुकान्गूहमानः ।
प्राप्ते काले शोचिता त्वं नरेन्द्रः ॥ ५.३७.२१ ॥
કાગડાઓ દ્વારા આ ચિત્રપંખી મોરોને, પાંડવોને ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોથી તું હારી જઈશ. સિંહોને છોડીને, શિયાળોને છુપાવીને, સમય આવ્યે, હે નરેન્દ્ર, તું શોક કરીશ.
5.37.22
यस्तात न क्रुध्यति सर्वकालं ।
भृत्यस्य भक्तस्य हिते रतस्य।
तस्मिन्भृत्या भर्तरि विश्वसन्ति ।
न चैनमापत्सु परित्यजन्ति ॥ ५.३७.२२ ॥
હે તાત, જે સદા હિતમાં રત, ભક્ત સેવક પર ક્રોધ કરતો નથી, તે સ્વામી પર સેવકો વિશ્વાસ રાખે છે, અને આપત્તિમાં પણ તેને છોડતા નથી.
5.37.23
न भृत्यानां वृत्तिसंरोधनेन ।
राज्यं धनं सञ्जिघृक्षेदपूर्वम्।
त्यजन्ति ह्येनं वञ्चिता वै विरुद्धाः ।
स्निग्धा ह्यमात्या परिहीनभोगाः ॥ ५.३७.२३ ॥
સેવકોની આજીવિકા રોકીને રાજા રાજ્ય કે ધન પહેલાં ક્યારેય ન હતું એવી રીતે છીનવવાનો પ્રયત્ન ન કરે; છેતરાયેલા અને વિરોધી બનેલા સેવકો, અને ભોગ ગુમાવેલા સ્નેહી અમાત્યો તેને છોડી દે છે.
5.37.24
कृत्यानि पूर्वं परिसङ्ख्याय सर्वा-
ण्यायव्यये चानुरूपां च वृत्तिम्।
सङ्गृह्णीयादनुरूपान्सहायान् ।
सहायसाध्यानि हि दुष्कराणि ॥ ५.३७.२४ ॥
પહેલાં બધાં કાર્યોની ગણતરી કરીને, આવક-ખર્ચને અનુરૂપ આજીવિકા વિચારીને, યોગ્ય સહાયકોને એકઠા કરવા જોઈએ; કઠિન કાર્યો સહાયકોથી જ સિદ્ધ થાય છે.
5.37.25
अभिप्रायं यो विदित्वा तु भर्तुः ।
सर्वाणि कार्याणि करोत्यतन्द्री।
वक्ता हितानामनुरक्त आर्यः ।
शक्तिज्ञ आत्मेव हि सोऽनुकम्प्यः ॥ ५.३७.२५ ॥
સ્વામીનો અભિપ્રાય સમજીને, આળસ વિના બધાં કાર્યો કરનાર, હિતવચન કહેનાર, અનુરક્ત, શ્રેષ્ઠ અને પોતાની શક્તિ જાણનાર — તે પોતાના આત્માની જેમ જ પ્રિય અને દયાને પાત્ર છે.
5.37.26
वाक्यं तु यो नाद्रियतेऽनुशिष्टः ।
प्रत्याह यश्चापि नियुज्यमानः।
प्रज्ञाभिमानी प्रतिकूलवादी ।
त्याज्यः स तादृक् त्वरयैव भृत्यः ॥ ५.३७.२६ ॥
ઉપદેશ આપ્યા છતાં જે સેવક વચનની અવગણના કરે, આજ્ઞા મળ્યા છતાં સામો જવાબ આપે, પોતાની બુદ્ધિનો અભિમાન રાખી પ્રતિકૂળ બોલે, એવા સેવકને તરત જ ત્યજી દેવો.
5.37.27
अस्तब्धमक्लीबमदीर्घसूत्रं ।
सानुक्रोशं श्लक्ष्णमहार्यमन्यैः।
अरोगजातीयमुदारवाक्यं ।
दूतं वदन्त्यष्टगुणोपपन्नम् ॥ ५.३७.२७ ॥
અભિમાન વિનાનો, નિર્ભય, વિલંબ ન કરનાર, દયાળુ, મીઠાબોલો, બીજાથી લલચાય નહીં એવો, સ્વસ્થ સ્વભાવનો અને ઉદાર વાણીવાળો દૂત આઠ ગુણોથી યુક્ત કહેવાય છે.
5.37.28
न विश्वासाञ्जातु परस्य गेहे ।
गच्छेन्नरश्चेतयानो विकाले।
न चत्वरे निशि तिष्ठेन्निगूढो ।
न राजकाम्यां योषितं प्रार्थयीत ॥ ५.३७.२८ ॥
સાવધ માણસે વિશ્વાસથી ક્યારેય બીજાના ઘરે ન જવું, અકાળે ન જવું; રાત્રે ચોકમાં છુપાઈને ન ઊભું રહેવું; રાજાને પ્રિય સ્ત્રીની કામના ન કરવી.
5.37.29
न निह्नवं मन्त्रगतस्य गच्छे-
त्संसृष्टमन्त्रस्य कुसङ्गतस्य।
न च ब्रूयान्नाश्वसिमि त्वयीति ।
सकारणं व्यपदेशं तु कुर्यात् ॥ ५.३७.२९ ॥
મંત્રણામાં ભાગ લેનાર માણસથી છુપાવવું નહીં; મંત્રણા વહેંચનાર અને કુસંગતવાળા માણસ સાથે ન જવું; 'હું તારા પર વિશ્વાસ નથી કરતો' એમ ન કહેવું, પરંતુ કારણસહિત કોઈ બહાનું કરવું.
5.37.30
घृणी राजा पुंश्चली राजभृत्यः ।
पुत्रो भ्राता विधवा बालपुत्रा।
सेनाजीवी चोद्धृतभूरिरेव ।
व्यवहारेषु वर्जनीयाः स्युरेते ॥ ५.३७.३० ॥
નિર્દય રાજા, વ્યભિચારી સ્ત્રી, રાજસેવક, પુત્ર, ભાઈ, નાનાં બાળકોવાળી વિધવા, સૈન્યથી જીવિકા ચલાવનાર અને ઘણું ધન છીનવી લેનાર—આ બધાને વ્યવહારમાં ત્યજવા જોઈએ.
5.37.31
अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति ।
प्रज्ञा च कौल्यं च श्रुतं दमश्च।
पराक्रमश्चाबहुभाषिता च ।
दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च ॥ ५.३७.३१ ॥
આઠ ગુણો પુરુષને શોભાવે છે: પ્રજ્ઞા, કુલશીલતા, શાસ્ત્રજ્ઞાન, દમ, પરાક્રમ, ઓછું બોલવું, યથાશક્તિ દાન અને કૃતજ્ઞતા.
5.37.32
एतान्गुणांस्तात महानुभावा-
नेको गुणः संश्रयते प्रसह्य।
राजा यदा सत्कुरुते मनुष्यं ।
सर्वान्गुणनेष गुणो बिभर्ति ॥ ५.३७.३२ ॥
હે તાત, આ ગુણો મહાપ્રભાવશાળી લોકોમાં હોય છે; રાજા જ્યારે કોઈ મનુષ્યનો સત્કાર કરે છે, ત્યારે આ એક ગુણ બળપૂર્વક બધા ગુણોને પોતાની સાથે જોડીને ધારણ કરે છે.
5.37.33
गुणा दश स्नानशीलं भजन्ते ।
बलं रूपं स्वरवर्णप्रशुद्धिः।
स्पर्शश्च गन्धश्च विशुद्धता च ।
श्रीः सौकुमार्यं प्रवराश्च नार्यः ॥ ५.३७.३३ ॥
સ્નાનની ટેવ ધરાવનારને દસ ગુણો મળે છે: બળ, રૂપ, સ્વર-વર્ણની શુદ્ધિ, સ્પર્શ, ગંધ, વિશુદ્ધતા, શ્રી, સુકુમારતા અને શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ.
5.37.34
गुणाश्च षण्मितभुक्तं भजन्ते ।
आरोग्यमायुश्च बलं सुखं च।
अनाविलं चास्य भवत्यपत्यं ।
न चैनमाद्यून इति क्षिपन्ति ॥ ५.३७.३४ ॥
છ ભાગ પ્રમાણસર ભોજન કરનારને ગુણો મળે છે: આરોગ્ય, આયુષ્ય, બળ, સુખ; તેની સંતતિ નિર્મળ રહે છે; 'ભોગી' કહીને કોઈ તેની નિંદા કરતું નથી.
5.37.35
अकर्मशीलं च महाशनं च ।
लोकद्विष्टं बहुमायं नृशंसम्।
अदेशकालज्ञममिष्टवेष-
मेतान्गृहे न प्रतिवासयेत ॥ ५.३७.३५ ॥
કામ ન કરનાર, અતિશય ખાનાર, લોકોએ ધિક્કારેલો, ઘણો કપટી, ક્રૂર, દેશકાળ ન સમજનાર, અપ્રિય વેશવાળો - આ લોકોને ઘરમાં ન રાખવા.
5.37.36
कदर्यमाक्रोशकमश्रुतं च ।
वनौकसं धूर्तममान्यमानिनम्।
निष्ठूरिणं कृतवैरं कृतघ्न-
मेतान्भृशार्तोपि न जातु याचेत् ॥ ५.३७.३६ ॥
કંજૂસ, નિંદક, અશિક્ષિત, વનવાસી જેવો કઠોર, ઠગ, અયોગ્ય છતાં માન ઇચ્છનાર, કઠોર વચન બોલનાર, વૈર રાખનાર અને કૃતઘ્ન—આમની પાસે અત્યંત દુઃખમાં પણ ક્યારેય યાચના ન કરવી.
5.37.37
संक्लिष्टकर्माणमतिप्रमादं ।
नित्यानृतं चादृढभक्तिकं च।
विसृष्टरागं पटुमानिनं चा-
प्येतान्न सेवेत नराधमान्षट् ॥ ५.३७.३७ ॥
ખરાબ કર્મ કરનાર, અતિ બેદરકાર, સદા જૂઠું બોલનાર, અસ્થિર ભક્તિવાળો, વિષયવાસનામાં ડૂબેલો અને પોતાને ચતુર માનનાર—આ છ અધમ માણસોની સેવા ન કરવી.
5.37.38
सहायबन्धना ह्यर्थाः सहायाश्चार्थबन्धनाः ।
अन्योन्यबन्धनावेतौ विनान्योन्यं न सिद्ध्यतः ॥ ५.३७.३८ ॥
હેતુઓ સહાયકોથી બંધાયેલા છે અને સહાયકો હેતુઓથી બંધાયેલા છે. આ બંને એકબીજા સાથે બંધાયેલા છે; એક વિના બીજું સિદ્ધ થતું નથી.
5.37.39
उत्पाद्य पुत्राननृणांश्च कृत्वा ।
वृत्तिं च तेभ्योऽनुविधाय कांचित्।
स्थाने कुमारीः प्रतिपाद्य सर्वा ।
अरण्यसंस्थोऽथ मुनिर्बुभूषेत् ॥ ५.३७.३९ ॥
પુત્રોને જન્મ આપીને, ઋણમુક્ત થઈને, તેમના માટે આજીવિકાની વ્યવસ્થા કરીને, બધી કન્યાઓને યોગ્ય સ્થાને પરણાવીને, પછી વનમાં વસતા મુનિ બનવાની ઇચ્છા કરવી.
5.37.40
हितं यत्सर्वभूतानामात्मनश्च सुखावहम् ।
तत्कुर्यादीश्वरो ह्येतन्मूलं सर्वार्थसिद्धये ॥ ५.३७.४० ॥
જે સર્વ જીવોનું હિત કરે અને પોતાને પણ સુખ આપે, તે જ કરવું. શાસક આ જ કરે; આ જ સર્વ હેતુઓની સિદ્ધિનું મૂળ છે.
5.37.41
वृद्धिः प्रभावस्तेजश्च सत्वमुत्थानमेव च ।
व्यवसायश्च यस्य स्यात्तस्यावृत्तिभयं कुतः ॥ ५.३७.४१ ॥
જેનામાં વૃદ્ધિ, પ્રભાવ, તેજ, સત્ત્વ, ઉદ્યમ અને દૃઢ નિશ્ચય હોય, તેને પતનનો ભય ક્યાંથી હોય?
5.37.42
पश्य दोषान्पाण्डवैर्विग्रहे त्वं ।
यत्र व्यथेयुरपि देवाः सशक्रा।
पुत्रैर्वैरं नित्यमुद्विग्नवासो ।
यशःप्रणाशो द्विषतश्च हर्षः ॥ ५.३७.४२ ॥
પાંડવો સાથેના યુદ્ધમાં થતા દોષોને તું જો. જેથી ઇન્દ્ર સહિત દેવો પણ વ્યથિત થાય. પુત્રો સાથે સતત વૈર, ઉદ્વિગ્ન વાસ, યશનો નાશ અને શત્રુનો હર્ષ.
5.37.43
भीष्मस्य कोपस्तव चैवेन्द्रकल्प ।
द्रोणस्य राज्ञश्च युधिष्ठिरस्य।
उत्सादयेल्लोकमिमं प्रवृद्धः ।
श्वेतो ग्रहस्तिर्यगिवापतन्खे ॥ ५.३७.४३ ॥
ભીષ્મનો ક્રોધ, તારો ક્રોધ, ઇન્દ્ર સમાન વ્યક્તિનો ક્રોધ, દ્રોણ અને રાજા યુધિષ્ઠિરનો ક્રોધ આ લોકનો નાશ કરશે; આકાશમાં આડો પડતો મોટો શ્વેત ગ્રહ જેવો.
5.37.44
तव पुत्रशतं चैव कर्णः पञ्च च पाण्डवाः ।
पृथिवीमनुशासेयुरखिलां सागराम्बराम् ॥ ५.३७.४४ ॥
તારા સો પુત્રો, કર્ણ અને પાંચ પાંડવો સમુદ્રથી વીંટળાયેલી આખી પૃથ્વી પર શાસન કરી શકતા.
5.37.45
धार्तराष्ट्रा वनं राजन्व्याघ्राः पाण्डुसुता मताः ।
मा वनं छिन्धि सव्याघ्रं मा व्याघ्रा नीनशन्वनात् ॥ ५.३७.४५ ॥
હે રાજન, ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો વન છે, અને પાંડુના પુત્રો વાઘ માનવામાં આવ્યા છે. વાઘ સહિત વનને કાપ નહીં; વાઘ વનમાંથી નષ્ટ ન થાય.
5.37.46
न स्याद्वनमृते व्याघ्रान्व्याघ्रा न स्युर्ऋते वनम् ।
वनं हि रक्ष्यते व्याघ्रैर्व्याघ्रान्रक्षति काननम् ॥ ५.३७.४६ ॥
વાઘ વિના વન નહીં હોય, અને વન વિના વાઘ નહીં હોય. વન વાઘો દ્વારા રક્ષિત થાય છે, અને વાઘ વનનું રક્ષણ કરે છે.
5.37.47
न तथेच्छन्ति कल्याणान्परेषां वेदितुं गुणान् ।
यथेषां ज्ञातुमिच्छन्ति नैर्गुण्यं पापचेतसः ॥ ५.३७.४७ ॥
પાપી મનના લોકો બીજાના ગુણ જાણવાની એટલી ઇચ્છા રાખતા નથી, જેટલી તેમના દોષ જાણવાની રાખે છે.
5.37.48
अर्थसिद्धिं परामिच्छन्धर्ममेवादितश्चरेत् ।
नहि धर्मादपैत्यर्थः स्वर्गलोकादिवामृतम् ॥ ५.३७.४८ ॥
શ્રેષ્ઠ અર્થસિદ્ધિની ઇચ્છા રાખનારે શરૂઆતથી જ ધર્મનું આચરણ કરવું; સ્વર્ગલોકથી અમૃત દૂર ન જાય તેમ ધર્મથી અર્થ દૂર જતો નથી.
5.37.49
यस्यात्मा विरतः पापात्कल्याणे च निवेशितः ।
तेन सर्वमिदं बुद्धं प्रकृतिर्विकृतिश्च या ॥ ५.३७.४९ ॥
જેનો આત્મા પાપથી વિરત થઈ કલ્યાણમાં સ્થિર થયો છે, તેણે આ બધું જાણ્યું છે—જે સ્વાભાવિક છે અને જે વિકૃત છે.
5.37.50
यो धर्ममर्थं कामं च यथाकालं निषेवते ।
धर्मार्थकामसंयोगं सोऽमुत्रेह च विन्दति ॥ ५.३७.५० ॥
જે ધર્મ, અર્થ અને કામનું યથાકાળે સેવન કરે છે, તે આ લોક અને પરલોકમાં ધર્મ-અર્થ-કામનો સંયોગ પામે છે.
5.37.51
सन्नियच्छति यो वेगमुत्थितं क्रोधहर्षयोः ।
स श्रियो भाजनं राजन्यश्चापत्सु न मुह्यति ॥ ५.३७.५१ ॥
જે ક્રોધ અને હર્ષમાંથી ઊઠતા વેગને રોકે છે, તે જ હે રાજન, શ્રીનો પાત્ર છે; તે આપત્તિમાં પણ મોહ પામતો નથી.
5.37.52
बलं पञ्चविधं नित्यं पुरुषाणां निबोध मे ।
यत्तु बाहुबलं नाम प्रथमं वलमुच्यते ॥ ५.३७.५२ ॥
મનુષ્યોનું બળ હંમેશાં પાંચ પ્રકારનું હોય છે; તે મારી પાસેથી સાંભળો. જેને બાહુબળ કહેવાય છે, તે પહેલું બળ કહેવાય છે.
5.37.53
अमात्यलाभो भद्रं ते द्वितीयं बलमुच्यते ।
तृतीयं धनलाभं तु बलमाहुर्मनीषिणः ॥ ५.३७.५३ ॥
તારું કલ્યાણ થાઓ. અમાત્યોની પ્રાપ્તિ બીજું બળ કહેવાય છે. ધનલાભને જ્ઞાનીઓ ત્રીજું બળ કહે છે.
5.37.54
यत्त्वस्य सहजं राजन्पितृपैतामहं बलम् ।
अभिजातबलं नाम तच्चतुर्थं बलं स्मृतम् ॥ ५.३७.५४ ॥
હે રાજન, તેનું જે સહજ, પિતા અને પિતામહ પાસેથી મળેલું બળ છે, જેને અભિજાત-બળ કહે છે, તે ચોથું બળ મનાય છે.
5.37.55
येन त्वेतानि सर्वाणि सङ्गृहीतानि भारत ।
यद्बलानां बलं श्रेष्ठं तत्प्रज्ञाबलमुच्यते ॥ ५.३७.५५ ॥
હે ભારત, જેના દ્વારા આ બધું એકઠું કરાય છે, બળોમાં જે શ્રેષ્ઠ બળ છે, તેને પ્રજ્ઞા-બળ કહેવાય છે.
5.37.56
महते योऽपकाराय नरस्य प्रभवेन्नरः ।
तेन वैरं समासज्य दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् ॥ ५.३७.५६ ॥
જે માણસ કોઈ મહાન વ્યક્તિનું અપકાર કરવા સમર્થ હોય, તેની સાથે વેર બાંધીને "હું દૂર છું" એમ માનીને નિશ્ચિંત ન થવું.
5.37.57
स्त्रीषु राजसु सर्पेषु स्वाध्यायप्रभुशत्रुषु ।
भोगेष्वायुषि विश्वासं कः प्राज्ञः कर्तुमर्हति ॥ ५.३७.५७ ॥
સ્ત્રીઓ, રાજાઓ, સર્પો, પોતાના ગુરુ, સ્વામીઓ અને શત્રુઓ, ભોગો અને આયુષ્ય પર કયો પ્રાજ્ઞ વિશ્વાસ મૂકવા યોગ્ય છે?
5.37.58
प्रज्ञाशरेणाभिहतस्य जन्तो-
श्चिकित्सकाः सन्ति न चौषधानि ।
न होममन्त्रा न च मङ्गलानि ।
नाथर्वणा नाप्यगदाः सुसिद्धाः ॥ ५.३७.५८ ॥
પ્રજ્ઞાના બાણથી ઘાયલ જીવ માટે વૈદ્ય પણ નથી, ઔષધ પણ નથી; હોમ-મંત્ર નથી, મંગલ કર્મ પણ નથી, આથર્વણ મંત્ર પણ નથી, સારી રીતે સિદ્ધ થયેલાં વિષનાશક પણ નથી.
5.37.59
सर्पश्चाग्निश्च सिंहश्च कुलपुत्रश्च भारत ।
नावज्ञेया मनुष्येण सर्वे ह्येतेऽतितेजसः ॥ ५.३७.५९ ॥
હે ભરત, સાપ, અગ્નિ, સિંહ અને કુલીન પુત્ર — આ સૌ અતિ તેજસ્વી છે; મનુષ્યે તેમનો અનાદર ન કરવો.
5.37.60
अग्निस्तेजो महल्लोके गूढस्तिष्ठति दारुषु ।
न चोपयुङ्क्ते तद्दारु यावन्नोद्दीप्यते परैः ॥ ५.३७.६० ॥
જગતમાં અગ્નિનું મહાન તેજ લાકડામાં છુપાયેલું રહે છે; બીજાઓ તેને સળગાવે નહીં ત્યાં સુધી તે લાકડું તેનો ઉપયોગ કરતું નથી.
5.37.61
स एव खलु दारुभ्यो यदा निर्मथ्य दीप्यते ।
तद्दारु च वनं चान्यन्निर्दहत्याशु तेजसा ॥ ५.३७.६१ ॥
એ જ અગ્નિ, લાકડામાંથી મથીને પ્રજ્વલિત થાય ત્યારે, તે લાકડાને અને બીજા વનને પોતાના તેજથી જલદી બાળી નાખે છે.
5.37.62
एवमेव कुले जाताः पावकोपमतेजसः ।
क्षमावन्तो निराकाराः काष्ठेऽग्निरिव शेरते ॥ ५.३७.६२ ॥
એ જ રીતે કુળમાં જન્મેલા, અગ્નિ સમાન તેજસ્વી, ક્ષમાવાન, અપ્રગટ આકારવાળા લોકો લાકડામાં રહેલા અગ્નિની જેમ પડ્યા રહે છે.
5.37.63
लताधर्मा त्वं सपुत्रः सालः पाण्डुसुता मताः ।
न लता वर्धते जातु महाद्रुममनाश्रिता ॥ ५.३७.६३ ॥
તું અને તારા પુત્રો લતાના સ્વભાવવાળા છો; પાંડુના પુત્રો સાલ વૃક્ષ માનાય છે; આશ્રય વિના લતા ક્યારેય મહાવૃક્ષ પર વધતી નથી.
5.37.64
वनं राजंस्तव पुत्रोऽम्बिकेय ।
सिंहान्वने पाण्डवांस्तात विद्धि।
सिंहैर्विहीनं हि वनं विनश्येत् ।
सिंहा विनश्येयुर्ऋते वनेन ॥ ५.३७.६४ ॥
હે રાજા, તારો પુત્ર અંબિકાનો પુત્ર વન છે; હે પ્રિય, પાંડવોને વનના સિંહ જાણ; સિંહો વિનાનું વન નાશ પામે છે, વન વિના સિંહો પણ નાશ પામે છે.