มหาภารตะ · อัธยายะ 5.37
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.37.1
सप्तदशेमान्राजेन्द्र मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ।
वैचित्रवीर्य पुरुषानाकाशं मुष्टिभिर्घ्नतः ॥ ५.३७.१ ॥
ข้าแต่จอมกษัตริย์ มนุผู้เป็นบุตรของสวยัมภูได้กล่าวถึงบุรุษสิบเจ็ดจำพวกนี้ผู้ชกทุบท้องฟ้าด้วยกำปั้น ข้าแต่โอรสของวิจิตรวีรยะ
5.37.2
तानेवेन्द्रस्य च धनुरनाम्यं नमतो ब्रवीत् ।
अथो मरीचिनः पादानग्राह्यान्गृह्णतस्तथा ॥ ५.३७.२ ॥
ท่านกล่าวถึงพวกเขาเหมือนกับผู้ที่ดัดธนูของพระอินทร์ซึ่งดัดไม่ได้ และเหมือนกับผู้ที่จับเท้าของมรีจิซึ่งจับไม่ได้ ก็ฉันนั้น
5.37.3
यश्चाशिष्यं शास्ति वै यश्च तुष्ये-
द्यश्चातिवेलं भजते द्विषन्तम् ।
स्त्रियश्च यो रक्षति भद्रमश्रुते ।
यश्चायाच्यं याचते कत्थते वा ॥ ५.३७.३ ॥
ผู้สั่งสอนคนที่ไม่ใช่ศิษย์ ผู้ที่พอใจโดยไม่มีเหตุ ผู้คบหาศัตรูอย่างเกินควร ผู้คุ้มครองสตรีและได้รับความเจริญเพราะเหตุนั้น ผู้ขอสิ่งที่ไม่ควรขอ หรือผู้โอ้อวด
5.37.4
यश्चाभिजातः प्रकरोत्यकार्यं ।
यश्चाबलो बलिना नित्यवैरी।
अश्रद्दधानाय च यो ब्रवीति ।
यश्चाकाम्यं कामयते नरेन्द्र । ॥ ५.३७.४ ॥
ผู้ที่แม้เกิดในตระกูลสูงแต่ทำสิ่งที่ไม่ควรทำ ผู้ที่แม้อ่อนแอแต่เป็นศัตรูกับผู้แข็งแรงอยู่เสมอ ผู้ที่พูดกับคนที่ไม่เชื่อถือ และผู้ที่ปรารถนาสิ่งที่ไม่ควรปรารถนา ข้าแต่จอมคน
5.37.5
वध्वाऽवहासं श्वशुरो मन्यते यो ।
वध्वाऽवसन्नभयो मानकामः ।
परक्षेत्रे निर्वपति यश्च बीजं ।
स्त्रियं च यः परिवदतेऽतिवेलम् ॥ ५.३७.५ ॥
พ่อสามีที่คิดว่าการล้อเล่นกับลูกสะใภ้ไม่เป็นอันตราย ผู้ที่ไม่กลัวอยู่กับลูกสะใภ้แล้วปรารถนาเกียรติ ผู้ที่หว่านเมล็ดพืชในที่นาของผู้อื่น และผู้ที่ตำหนิสตรีอย่างเกินควร
5.37.6
यश्चापि लब्ध्वा न स्मरामीति वादी ।
दत्त्वा च यः कत्थति याच्यमानः।
यश्चासतः सान्त्वमुपानयीत ।
एतान्नयन्ति निरयं पाशहस्ताः ॥ ५.३७.६ ॥
ผู้ที่ได้รับความช่วยเหลือแล้วกล่าวว่า ‘ข้าไม่จำได้’ ผู้ที่ให้ของทานแล้วโอ้อวดเมื่อถูกขอ และผู้ที่ปลอบโยนคนชั่ว เหล่านี้ผู้ถือบ่วงจะนำลงสู่นรก
5.37.7
यस्मिन्यथा वर्तते यो मनुष्य-
स्तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्मः।
मायाचारो मायया वर्तितव्यः ।
साध्वाचारः साधुना प्रत्युपेयः ॥ ५.३७.७ ॥
มนุษย์ประพฤติต่อผู้ใดอย่างไร ก็ควรประพฤติต่อผู้นั้นอย่างนั้น นั่นคือธรรม ผู้ประพฤติการหลอกลวงควรถูกปฏิบัติด้วยการหลอกลวง ผู้มีความประพฤติดีควรได้รับการตอบแทนด้วยความดี
5.37.8
जरा रूपं हरति हि धैर्यमाशा ।
मृत्युः प्राणान्धर्मचर्यामसूया
कामो ह्रियं वृत्तमनार्यसेवा ।
क्रोधः श्रियं सर्वमेवाभिमानः ॥ ५.३७.८ ॥
ชราย่อมพรากความงาม ความหวังย่อมพรากความมั่นคง ความตายย่อมพรากลมหายใจ ความอิจฉาริษยาย่อมพรากการปฏิบัติธรรม ความใคร่ย่อมพรากความละอาย การคบหาคนต่ำช้าย่อมพรากความประพฤติดี ความโกรธย่อมพรากโชคลาภ และความทะนงตนย่อมพรากทุกสิ่ง
5.37.9
शतायुरुक्तः पुरुषः सर्ववेदेषु वै यदा ।
नाप्नोत्यथ च तत्सर्वमायुः केनेह हेतुना ॥ ५.३७.९ ॥
เมื่อในพระเวททั้งปวงกล่าวว่ามนุษย์มีอายุร้อยปี เหตุใดเขาจึงไม่ได้อายุเต็มนั้นในโลกนี้ ด้วยเหตุอะไรหรือ
5.37.10
अतिमानोऽतिवादश्च तथाऽत्यागो नराधिप ।
क्रोधश्चात्मविधित्सा च मित्रद्रोहश्च तानि षट् ॥ ५.३७.१० ॥
ข้าแต่จอมคน ความทะนงเกินควร การพูดเกินควร การไม่ละวาง ความโกรธ ความปรารถนาที่จะทำร้ายตนเอง และการทรยศต่อมิตร นี่คือทั้งหกประการ
5.37.11
एत एवासयस्तीक्ष्णाः कृन्तन्त्यायूंषि देहिनाम् ।
एतानि मानवान्ध्नन्ति न मृत्युर्भद्रमस्तु ते ॥ ५.३७.११ ॥
สิ่งเหล่านี้แหละคือลูกศรพิษอันคมที่ตัดอายุของสัตว์ที่มีกาย สิ่งเหล่านี้ฆ่ามนุษย์ มิใช่ความตาย ขอให้ท่านจงเป็นสุข
5.37.12
विश्वस्तस्यैति यो दारान्यश्चापि गुरुतल्पगः ।
वृषलीपतिर्द्विजो यश्च पानपश्चैव भारत ॥ ५.३७.१२ ॥
ผู้ที่ไปหาภรรยาของผู้ที่ไว้ใจตน ผู้ที่ละเมิดเตียงของอาจารย์ ผู้เป็นพราหมณ์ที่เป็นสามีของสตรีวรรณะต่ำ และข้าแต่ภารตะ ผู้ที่ดื่มสุรา
5.37.13
आदेशकृद्वृत्तिहन्ता द्विजानां प्रेषकश्च यः ।
शरणागतहा चैव सर्वे ब्रह्महणः समाः।
एतैः समेत्य कर्तव्यं प्रायश्चित्तमिति श्रुतिः ॥ ५.३७.१३ ॥
ผู้ที่ทำตามคำสั่งเป็นนายหน้า ผู้ที่ทำลายอาชีพของพวกทวิชาติ ผู้ที่ส่งพวกเขาไปจากตน และผู้ที่ฆ่าผู้ที่มาพึ่งที่หลบภัย คนเหล่านี้ทั้งหมดเสมอด้วยผู้ฆ่าพราหมณ์ ผู้ใดคบหาคนเหล่านี้แล้วต้องทำการชดใช้ นี่เป็นคำสอนในคัมภีร์
5.37.14
गृहीतवाक्यो नयविद्वदान्यः ।
शेषान्नभोक्ता ह्यविहिंसकश्च।
नानर्थकृत्याकुलितः कृतज्ञः ।
सत्यो मृदुः स्वर्गमुपैति विद्वान् ॥ ५.३७.१४ ॥
ผู้ที่คำพูดได้รับการเชื่อฟัง ผู้รู้นีติ เอื้อเฟื้อ กินแต่เศษอาหาร ไม่เบียดเบียนอย่างแท้จริง ไม่หวั่นไหวเมื่อก่อความเสียหาย รู้คุณ ซื่อสัตย์ อ่อนโยน ผู้มีปัญญาเช่นนี้ย่อมไปสู่สวรรค์
5.37.15
सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः ।
अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ ५.३७.१५ ॥
ข้าแต่พระราชา ผู้ที่พูดแต่สิ่งน่ายินดีนั้นหาได้ง่ายเสมอ แต่ผู้ที่พูดและผู้ที่ฟังสิ่งที่ไม่น่ายินดีแต่เป็นประโยชน์นั้นหายาก
5.37.16
यो हि धर्मं समाश्रित्य हित्वा भर्तुः प्रियाप्रिये ।
अप्रियाण्याह पथ्यानि तेन राजा सहायवान् ॥ ५.३७.१६ ॥
ผู้ที่พึ่งพาธรรม ละความพอใจและไม่พอใจของนาย แล้วกล่าวสิ่งที่ไม่น่ายินดีแต่เป็นประโยชน์ กษัตริย์ย่อมมีผู้ช่วยเหลือเพราะผู้นั้น
5.37.17
त्यजेत्कुलार्थे पुरुषं ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् ।
ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ ५.३७.१७ ॥
เพื่อประโยชน์ของตระกูล พึงสละบุคคลหนึ่ง เพื่อประโยชน์ของหมู่บ้าน พึงสละตระกูล เพื่อประโยชน์ของแคว้น พึงสละหมู่บ้าน เพื่อประโยชน์ของตน พึงสละแผ่นดิน
5.37.18
आपदर्थे धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि ।
आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि ॥ ५.३७.१८ ॥
เพื่อยามวิบัติ พึงรักษาทรัพย์ และพึงรักษาภรรยาด้วยทรัพย์ พึงรักษาตนอยู่เสมอ แม้ด้วยภรรยาและแม้ด้วยทรัพย์
5.37.19
द्यूतमेतत्पुरा कल्पे दृष्टं वैरकरं नृणाम् ।
तस्माद्द्यूतं न सेवेत हास्यार्थमपि बुद्धिमान् ॥ ५.३७.१९ ॥
การพนันนี้ ในยุคก่อน ได้เห็นว่าก่อให้เกิดความเป็นศัตรูกันระหว่างมนุษย์ ดังนั้น ผู้มีปัญญาไม่พึงเล่นการพนัน แม้เพื่อความขบขัน
5.37.20
उक्तं मया द्यूतकालेऽपि राज-
न्नेदं युक्तं वचनं प्रातिपेय।
तदौषधं पथ्यमिवातुरस्य ।
न रोचते तव वैचित्रवीर्य ॥ ५.३७.२० ॥
ข้าแต่พระราชา ฉันได้กล่าวไว้แล้วแม้ในเวลาการเล่นพนัน ว่าถ้อยคำนี้เหมาะสม ข้าแต่โอรสของวิจิตรวีรยะ เหมือนยาดีที่เป็นประโยชน์แก่ผู้ป่วย พระองค์กลับไม่ทรงพอพระทัย
5.37.21
काकैरिमांश्चित्रबर्हान्मयूरान् ।
पराजयेथाः पाण्डवान्धार्तराष्ट्रैः ।
हित्वा सिंहान्क्रोष्टुकान्गूहमानः ।
प्राप्ते काले शोचिता त्वं नरेन्द्रः ॥ ५.३७.२१ ॥
เจ้าจะพ่ายแพ้ต่อโอรสของธฤตราษฎร์ ปล่อยให้พวกปาณฑพผู้มีขนนกงดงามดุจยูงต้องแพ้ไป เหมือนกาที่อาจชนะยูงได้ เมื่อละทิ้งราชสีห์และปิดบังสุนัขจิ้งจอกไว้ เมื่อถึงกาลเวลา เจ้าเองจะต้องเศร้าโศก ข้าแต่จอมคน
5.37.22
यस्तात न क्रुध्यति सर्वकालं ।
भृत्यस्य भक्तस्य हिते रतस्य।
तस्मिन्भृत्या भर्तरि विश्वसन्ति ।
न चैनमापत्सु परित्यजन्ति ॥ ५.३७.२२ ॥
ลูกรัก นายที่ไม่เคยโกรธข้ารับใช้ผู้ซื่อสัตย์และขวนขวายในประโยชน์ของนาย ข้ารับใช้ย่อมไว้วางใจนายเช่นนั้น และไม่ทิ้งเขาแม้ในยามวิบัติ
5.37.23
न भृत्यानां वृत्तिसंरोधनेन ।
राज्यं धनं सञ्जिघृक्षेदपूर्वम्।
त्यजन्ति ह्येनं वञ्चिता वै विरुद्धाः ।
स्निग्धा ह्यमात्या परिहीनभोगाः ॥ ५.३७.२३ ॥
ไม่ควรแสวงหาราชอาณาจักรหรือทรัพย์สมบัติด้วยการตัดปากท้องของข้ารับใช้ในลักษณะที่ไม่เคยมีมาก่อน ข้ารับใช้ที่ถูกหลอกลวงและกลายเป็นศัตรูย่อมทอดทิ้งนาย เช่นเดียวกับเสนาบดีผู้รักใคร่ที่ถูกลดทอนความสุขสบาย
5.37.24
कृत्यानि पूर्वं परिसङ्ख्याय सर्वा-
ण्यायव्यये चानुरूपां च वृत्तिम्।
सङ्गृह्णीयादनुरूपान्सहायान् ।
सहायसाध्यानि हि दुष्कराणि ॥ ५.३७.२४ ॥
ควรไตร่ตรองภารกิจทั้งหมดให้รอบคอบก่อน และจัดการเรื่องรายรับรายจ่ายและดำรงชีวิตให้เหมาะสม แล้วควรคัดเลือกผู้ช่วยที่เหมาะสมมาช่วยงาน เพราะกิจที่ยากลำบากย่อมสำเร็จได้ด้วยผู้ช่วยเท่านั้น
5.37.25
अभिप्रायं यो विदित्वा तु भर्तुः ।
सर्वाणि कार्याणि करोत्यतन्द्री।
वक्ता हितानामनुरक्त आर्यः ।
शक्तिज्ञ आत्मेव हि सोऽनुकम्प्यः ॥ ५.३७.२५ ॥
ผู้ที่รู้ความประสงค์ของนาย แล้วทำงานทั้งหมดโดยไม่เกียจคร้าน พูดสิ่งที่เป็นประโยชน์ จงรักภักดี ประเสริฐ และรู้ขีดความสามารถของตน ผู้นั้นควรได้รับความเอ็นดูราวกับเป็นตัวของตนเอง
5.37.26
वाक्यं तु यो नाद्रियतेऽनुशिष्टः ।
प्रत्याह यश्चापि नियुज्यमानः।
प्रज्ञाभिमानी प्रतिकूलवादी ।
त्याज्यः स तादृक् त्वरयैव भृत्यः ॥ ५.३७.२६ ॥
ข้ารับใช้ที่ไม่ใส่ใจคำสั่งเมื่อได้รับการกำชับ ตอบโต้เมื่อได้รับมอบหมายงาน ถือดีในปัญญาของตน และพูดคัดค้าน ข้ารับใช้เช่นนั้นควรถูกปลดออกโดยเร็ว
5.37.27
अस्तब्धमक्लीबमदीर्घसूत्रं ।
सानुक्रोशं श्लक्ष्णमहार्यमन्यैः।
अरोगजातीयमुदारवाक्यं ।
दूतं वदन्त्यष्टगुणोपपन्नम् ॥ ५.३७.२७ ॥
ทูตที่ประกอบด้วยคุณสมบัติแปดประการ เขาเรียกกันว่าผู้ไม่หยิ่งยโส ไม่ขลาด ไม่รีรอ มีความเมตตา อ่อนโยน ไม่ถูกชักจูงโดยผู้อื่น มีอารมณ์มั่นคง และพูดจาสูงส่ง
5.37.28
न विश्वासाञ्जातु परस्य गेहे ।
गच्छेन्नरश्चेतयानो विकाले।
न चत्वरे निशि तिष्ठेन्निगूढो ।
न राजकाम्यां योषितं प्रार्थयीत ॥ ५.३७.२८ ॥
ผู้มีสติไม่ควรไปบ้านของผู้อื่นด้วยความไว้วางใจ และไม่ควรไปในเวลาที่ไม่สมควร ไม่ควรยืนซ่อนตัวที่ทางแยกในยามค่ำคืน และไม่ควรขอร้องหญิงที่พระราชาปรารถนา
5.37.29
न निह्नवं मन्त्रगतस्य गच्छे-
त्संसृष्टमन्त्रस्य कुसङ्गतस्य।
न च ब्रूयान्नाश्वसिमि त्वयीति ।
सकारणं व्यपदेशं तु कुर्यात् ॥ ५.३७.२९ ॥
ไม่ควรปิดบังสิ่งใดจากผู้ที่เข้าร่วมการปรึกษา และไม่ควรไปกับผู้ที่ร่วมความลับและคบคนเลว ไม่ควรกล่าวว่า 'ข้าไม่ไว้ใจท่าน' แต่ควรให้เหตุผลที่มีเหตุผลรองรับ
5.37.30
घृणी राजा पुंश्चली राजभृत्यः ।
पुत्रो भ्राता विधवा बालपुत्रा।
सेनाजीवी चोद्धृतभूरिरेव ।
व्यवहारेषु वर्जनीयाः स्युरेते ॥ ५.३७.३० ॥
พระราชาที่โหดร้าย หญิงที่ประพฤติผิด ข้ารับใช้ของกษัตริย์ บุตร พี่น้อง หญิงม่ายที่มีบุตรยังเล็ก ผู้เลี้ยงชีพด้วยกองทัพ และผู้ที่ยึดทรัพย์มากมาย เหล่านี้ควรหลีกเลี่ยงในการค้าขายและการงาน
5.37.31
अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति ।
प्रज्ञा च कौल्यं च श्रुतं दमश्च।
पराक्रमश्चाबहुभाषिता च ।
दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च ॥ ५.३७.३१ ॥
คุณสมบัติแปดประการทำให้บุรุษเปล่งประกาย คือ ปัญญา ความสูงส่งแห่งตระกูล ความรู้ การฝึกตน ความกล้าหาญ การพูดน้อย การให้ตามกำลัง และความกตัญญู
5.37.32
एतान्गुणांस्तात महानुभावा-
नेको गुणः संश्रयते प्रसह्य।
राजा यदा सत्कुरुते मनुष्यं ।
सर्वान्गुणनेष गुणो बिभर्ति ॥ ५.३७.३२ ॥
ลูกรัก คุณสมบัติเหล่านี้เป็นของผู้ยิ่งใหญ่ แต่เมื่อพระราชาให้เกียรติผู้ใด คุณสมบัติเพียงประการเดียวก็จะเข้ายึดเขาอย่างแรงกล้า และคุณสมบัติประการนั้นนำพาคุณสมบัติทั้งหมดมาไว้ในตัวเขา
5.37.33
गुणा दश स्नानशीलं भजन्ते ।
बलं रूपं स्वरवर्णप्रशुद्धिः।
स्पर्शश्च गन्धश्च विशुद्धता च ।
श्रीः सौकुमार्यं प्रवराश्च नार्यः ॥ ५.३७.३३ ॥
คุณสมบัติสิบประการย่อมติดตามผู้ที่มีนิสัยอาบน้ำเป็นประจำ คือ กำลัง รูปงาม ความบริสุทธิ์ของเสียงและผิวพรรณ การสัมผัสและกลิ่นที่น่ารื่นรมย์ ความสะอาดหมดจด ความรุ่งเรือง ความอ่อนโยน และสตรีที่ประเสริฐ
5.37.34
गुणाश्च षण्मितभुक्तं भजन्ते ।
आरोग्यमायुश्च बलं सुखं च।
अनाविलं चास्य भवत्यपत्यं ।
न चैनमाद्यून इति क्षिपन्ति ॥ ५.३७.३४ ॥
คุณสมบัติทั้งหลายย่อมติดตามผู้ที่รับประทานอาหารพอประมาณหกส่วน คือ ความไม่มีโรค อายุยืน กำลัง และความสุข บุตรของเขาย่อมไม่มีเรื่องยุ่งยาก และไม่มีใครตำหนิเขาว่าเป็นคนตะกละ
5.37.35
अकर्मशीलं च महाशनं च ।
लोकद्विष्टं बहुमायं नृशंसम्।
अदेशकालज्ञममिष्टवेष-
मेतान्गृहे न प्रतिवासयेत ॥ ५.३७.३५ ॥
คนที่เกียจคร้าน กินจุ ถูกผู้คนเกลียดชัง เต็มไปด้วยการหลอกลวง โหดร้าย ไม่รู้กาลเทศะ หรือมีรูปร่างน่ารังเกียจ คนเช่นนี้ไม่ควรให้พักอาศัยในบ้านของตน
5.37.36
कदर्यमाक्रोशकमश्रुतं च ।
वनौकसं धूर्तममान्यमानिनम्।
निष्ठूरिणं कृतवैरं कृतघ्न-
मेतान्भृशार्तोपि न जातु याचेत् ॥ ५.३७.३६ ॥
แม้จะทุกข์ยากอย่างยิ่ง ก็ไม่ควรขอความช่วยเหลือจากคนเหล่านี้ คือ คนตระหนี่ ผู้ด่าทอ คนไม่มีความรู้ คนหยาบกระด้างและป่าเถื่อน คนโกง ผู้อ้างเกียรติที่ตนไม่สมควรได้ ผู้พูดจารุนแรง ผู้ก่อศัตรู และคนอกตัญญู
5.37.37
संक्लिष्टकर्माणमतिप्रमादं ।
नित्यानृतं चादृढभक्तिकं च।
विसृष्टरागं पटुमानिनं चा-
प्येतान्न सेवेत नराधमान्षट् ॥ ५.३७.३७ ॥
ไม่ควรรับใช้คนชั่วหกประเภทนี้ คือ ผู้ที่การกระทำเศร้าหมอง ผู้ประมาทยิ่งนัก ผู้พูดเท็จเป็นนิตย์ ผู้ที่ความศรัทธาไม่มั่นคง ผู้ปล่อยตนไปตามราคะ และผู้ที่คิดว่าตนฉลาด
5.37.38
सहायबन्धना ह्यर्थाः सहायाश्चार्थबन्धनाः ।
अन्योन्यबन्धनावेतौ विनान्योन्यं न सिद्ध्यतः ॥ ५.३७.३८ ॥
ประโยชน์ผูกพันอยู่กับพันธมิตร และพันธมิตรก็ผูกพันอยู่กับประโยชน์ ทั้งสองนี้ผูกพันกัน ขาดซึ่งกันและกันแล้วย่อมไม่สำเร็จ
5.37.39
उत्पाद्य पुत्राननृणांश्च कृत्वा ।
वृत्तिं च तेभ्योऽनुविधाय कांचित्।
स्थाने कुमारीः प्रतिपाद्य सर्वा ।
अरण्यसंस्थोऽथ मुनिर्बुभूषेत् ॥ ५.३७.३९ ॥
เมื่อได้บุตรแล้ว และปลดเปลื้องหนี้สินแล้ว เมื่อจัดหาการดำรงชีพให้แก่พวกเขาแล้ว และยกธิดาทั้งหมดให้แก่ผู้ที่เหมาะสมแล้ว ผู้นั้นจึงควรปรารถนาจะเป็นฤๅษีอาศัยอยู่ในป่า
5.37.40
हितं यत्सर्वभूतानामात्मनश्च सुखावहम् ।
तत्कुर्यादीश्वरो ह्येतन्मूलं सर्वार्थसिद्धये ॥ ५.३७.४० ॥
ควรทำสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่สรรพสัตว์ และนำความสุขมาสู่ตนเอง พระราชาควรทำเช่นนี้ เพราะนี่คือรากฐานของความสำเร็จแห่งประโยชน์ทั้งปวง
5.37.41
वृद्धिः प्रभावस्तेजश्च सत्वमुत्थानमेव च ।
व्यवसायश्च यस्य स्यात्तस्यावृत्तिभयं कुतः ॥ ५.३७.४१ ॥
ผู้ที่มีความเจริญ อำนาจ ความรุ่งโรจน์ ความกล้า ความริเริ่ม และความแน่วแน่ในการงาน เขาจะกลัวการตกจากฐานะของตนได้อย่างไร
5.37.42
पश्य दोषान्पाण्डवैर्विग्रहे त्वं ।
यत्र व्यथेयुरपि देवाः सशक्रा।
पुत्रैर्वैरं नित्यमुद्विग्नवासो ।
यशःप्रणाशो द्विषतश्च हर्षः ॥ ५.३७.४२ ॥
จงพิจารณาโทษของการทำสงครามกับบรรดาปาณฑพเถิด ซึ่งจะทำให้แม้เทพทั้งหลายพร้อมด้วยศกระต้องเดือดร้อน คือการเป็นศัตรูกับบุตรทั้งหลายของพระองค์ตลอดกาล การต้องอาศัยอยู่ด้วยความวิตกกังวล การสูญเสียเกียรติยศ และความยินดีของศัตรู
5.37.43
भीष्मस्य कोपस्तव चैवेन्द्रकल्प ।
द्रोणस्य राज्ञश्च युधिष्ठिरस्य।
उत्सादयेल्लोकमिमं प्रवृद्धः ।
श्वेतो ग्रहस्तिर्यगिवापतन्खे ॥ ५.३७.४३ ॥
ความกริ้วของภีษมะ ความกริ้วของพระองค์เอง และความกริ้วของผู้คล้ายพระอินทร์ ความกริ้วของโทรณะและพระราชายุธิษฐิระ จะทำลายโลกนี้ได้ ดุจดาวเคราะห์ขาวดวงใหญ่ที่ตกพาดข้ามท้องฟ้า
5.37.44
तव पुत्रशतं चैव कर्णः पञ्च च पाण्डवाः ।
पृथिवीमनुशासेयुरखिलां सागराम्बराम् ॥ ५.३७.४४ ॥
บุตรหนึ่งร้อยของพระองค์ กรรณะ และปาณฑพทั้งห้า อาจปกครองแผ่นดินทั้งสิ้นที่มีมหาสมุทรเป็นผ้าคลุม
5.37.45
धार्तराष्ट्रा वनं राजन्व्याघ्राः पाण्डुसुता मताः ।
मा वनं छिन्धि सव्याघ्रं मा व्याघ्रा नीनशन्वनात् ॥ ५.३७.४५ ॥
ข้าแต่พระราชา บุตรของธฤตราษฎร์เปรียบเสมือนป่า และบุตรของปาณฑุถือกันว่าเป็นเสือโคร่ง อย่าตัดป่าพร้อมทั้งเสือโคร่งเลย อย่าให้เสือโคร่งต้องพินาศไปจากป่าเลย
5.37.46
न स्याद्वनमृते व्याघ्रान्व्याघ्रा न स्युर्ऋते वनम् ।
वनं हि रक्ष्यते व्याघ्रैर्व्याघ्रान्रक्षति काननम् ॥ ५.३७.४६ ॥
หากไม่มีป่า เสือโคร่งก็ย่อมไม่มี และหากไม่มีเสือโคร่ง ป่าก็ย่อมไม่มี ป่าย่อมได้รับการคุ้มครองโดยเสือโคร่ง และเสือโคร่งย่อมคุ้มครองป่าผืนนั้น
5.37.47
न तथेच्छन्ति कल्याणान्परेषां वेदितुं गुणान् ।
यथेषां ज्ञातुमिच्छन्ति नैर्गुण्यं पापचेतसः ॥ ५.३७.४७ ॥
คนที่มีจิตชั่วร้ายย่อมไม่ปรารถนาจะรู้คุณความดีของผู้อื่นเท่ากับที่ปรารถนาจะรู้โทษของผู้อื่น
5.37.48
अर्थसिद्धिं परामिच्छन्धर्ममेवादितश्चरेत् ।
नहि धर्मादपैत्यर्थः स्वर्गलोकादिवामृतम् ॥ ५.३७.४८ ॥
ผู้ที่ปรารถนาความสำเร็จในทรัพย์อย่างสูงสุดควรประพฤติธรรมตั้งแต่เริ่มต้นเถิด เพราะทรัพย์ย่อมไม่พรากไปจากธรรม ดุจอมฤตไม่พรากไปจากโลกสวรรค์
5.37.49
यस्यात्मा विरतः पापात्कल्याणे च निवेशितः ।
तेन सर्वमिदं बुद्धं प्रकृतिर्विकृतिश्च या ॥ ५.३७.४९ ॥
ผู้ใดมีอาตมันที่ละจากบาป และตั้งมั่นอยู่ในความดีงาม ผู้นั้นย่อมรู้สิ่งทั้งปวงนี้แล้ว คือสิ่งที่เป็นธรรมชาติและสิ่งที่เป็นความแปรเปลี่ยน
5.37.50
यो धर्ममर्थं कामं च यथाकालं निषेवते ।
धर्मार्थकामसंयोगं सोऽमुत्रेह च विन्दति ॥ ५.३७.५० ॥
ผู้ใดเสพธรรม ทรัพย์ และกามตามกาลอันควร ผู้นั้นย่อมได้ความประสานกันของธรรม ทรัพย์ และกาม ทั้งในโลกนี้และในโลกหน้า
5.37.51
सन्नियच्छति यो वेगमुत्थितं क्रोधहर्षयोः ।
स श्रियो भाजनं राजन्यश्चापत्सु न मुह्यति ॥ ५.३७.५१ ॥
ข้าแต่พระราชา ผู้ใดข่มกระแสที่พลุ่งขึ้นจากความโกรธและความยินดีได้ ผู้นั้นเป็นภาชนะแห่งสิริ และแม้ในยามวิบัติก็ไม่หลงงมงาย
5.37.52
बलं पञ्चविधं नित्यं पुरुषाणां निबोध मे ।
यत्तु बाहुबलं नाम प्रथमं वलमुच्यते ॥ ५.३७.५२ ॥
กำลังของบุรุษมีอยู่ห้าประการเสมอ จงฟังจากข้าเถิด กำลังที่เรียกว่ากำลังแขนนั้น กล่าวกันว่าเป็นกำลังประการแรก
5.37.53
अमात्यलाभो भद्रं ते द्वितीयं बलमुच्यते ।
तृतीयं धनलाभं तु बलमाहुर्मनीषिणः ॥ ५.३७.५३ ॥
ขอให้โชคดีมีแก่ท่าน การได้อำมาตย์ที่ดีเรียกว่ากำลังประการที่สอง ส่วนการได้ทรัพย์นั้น บัณฑิตทั้งหลายเรียกว่ากำลังประการที่สาม
5.37.54
यत्त्वस्य सहजं राजन्पितृपैतामहं बलम् ।
अभिजातबलं नाम तच्चतुर्थं बलं स्मृतम् ॥ ५.३७.५४ ॥
ข้าแต่พระราชา กำลังโดยกำเนิดของพระองค์ที่สืบทอดมาจากบิดาและปู่ ซึ่งเรียกว่ากำลังแห่งตระกูลสูง ท่านจดจำว่าเป็นกำลังประการที่สี่
5.37.55
येन त्वेतानि सर्वाणि सङ्गृहीतानि भारत ।
यद्बलानां बलं श्रेष्ठं तत्प्रज्ञाबलमुच्यते ॥ ५.३७.५५ ॥
ข้าแต่ภารตะ สิ่งที่รวบรวมกำลังทั้งหมดนี้ไว้ได้ และเป็นกำลังที่ประเสริฐที่สุดในบรรดากำลังทั้งปวง เรียกว่ากำลังแห่งปัญญา
5.37.56
महते योऽपकाराय नरस्य प्रभवेन्नरः ।
तेन वैरं समासज्य दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् ॥ ५.३७.५६ ॥
บุรุษผู้สามารถทำร้ายผู้ยิ่งใหญ่ได้ ไม่ควรเมื่อได้ผูกเวรกับท่านแล้วจึงวางใจว่า "เราอยู่ไกลแล้ว"
5.37.57
स्त्रीषु राजसु सर्पेषु स्वाध्यायप्रभुशत्रुषु ।
भोगेष्वायुषि विश्वासं कः प्राज्ञः कर्तुमर्हति ॥ ५.३७.५७ ॥
ในหญิง ในพระราชา ในงู ในอาจารย์ของตน ในนาย และในศัตรู ในความสุขเสพย์และในชีวิต ผู้มีปัญญาคนใดควรวางใจได้
5.37.58
प्रज्ञाशरेणाभिहतस्य जन्तो-
श्चिकित्सकाः सन्ति न चौषधानि ।
न होममन्त्रा न च मङ्गलानि ।
नाथर्वणा नाप्यगदाः सुसिद्धाः ॥ ५.३७.५८ ॥
สำหรับสัตว์ที่ต้องลูกศรแห่งปัญญา ย่อมไม่มีแพทย์ ไม่มียา ไม่มีมนตร์พิธีโหม ไม่มีพิธีมงคล และไม่มีมนตร์อาถรรพ์ หรือยาถอนพิษที่ปรุงมาดีแล้ว
5.37.59
सर्पश्चाग्निश्च सिंहश्च कुलपुत्रश्च भारत ।
नावज्ञेया मनुष्येण सर्वे ह्येतेऽतितेजसः ॥ ५.३७.५९ ॥
ข้าแต่ภารตะ งู ไฟ สิงโต และบุตรของตระกูลสูง ทั้งหมดนี้มีเดชานุภาพยิ่งนัก มนุษย์ไม่ควรดูหมิ่นเลย
5.37.60
अग्निस्तेजो महल्लोके गूढस्तिष्ठति दारुषु ।
न चोपयुङ्क्ते तद्दारु यावन्नोद्दीप्यते परैः ॥ ५.३७.६० ॥
ในโลก เดชแห่งไฟอันยิ่งใหญ่ซ่อนอยู่ในฟืน ฟืนนั้นไม่ใช้เดชนั้นจนกว่าผู้อื่นจะจุดให้ลุกโพลง
5.37.61
स एव खलु दारुभ्यो यदा निर्मथ्य दीप्यते ।
तद्दारु च वनं चान्यन्निर्दहत्याशु तेजसा ॥ ५.३७.६१ ॥
ไฟนั้นแหละเมื่อถูกทำให้ลุกขึ้นด้วยการสีจากไม้ ย่อมเผาไม้นั้นและป่าอื่นๆ ให้มอดไหม้ไปอย่างรวดเร็วด้วยความร้อนของตน
5.37.62
एवमेव कुले जाताः पावकोपमतेजसः ।
क्षमावन्तो निराकाराः काष्ठेऽग्निरिव शेरते ॥ ५.३७.६२ ॥
ในทำนองเดียวกัน ผู้ที่เกิดในตระกูลสูงส่ง มีเดชดุจไฟ อดทน และไม่ปรากฏรูปลักษณ์ ย่อมซ่อนตัวอยู่ดุจไฟในท่อนไม้
5.37.63
लताधर्मा त्वं सपुत्रः सालः पाण्डुसुता मताः ।
न लता वर्धते जातु महाद्रुममनाश्रिता ॥ ५.३७.६३ ॥
ท่านและบุตรของท่านมีลักษณะเป็นเถาวัลย์ ส่วนบุตรของปาณฑุถือกันว่าเป็นต้นสาละ เถาวัลย์ไม่อาจเจริญเติบโตได้เลย หากไม่พึ่งพาต้นไม้ใหญ่
5.37.64
वनं राजंस्तव पुत्रोऽम्बिकेय ।
सिंहान्वने पाण्डवांस्तात विद्धि।
सिंहैर्विहीनं हि वनं विनश्येत् ।
सिंहा विनश्येयुर्ऋते वनेन ॥ ५.३७.६४ ॥
ข้าแต่พระราชา บุตรของท่านคือบุตรของอัมพิกา เปรียบเสมือนป่า ข้าแต่ลูกรัก จงรู้เถิดว่าพวกปาณฑพคือสิงห์แห่งป่า ป่าที่ปราศจากสิงห์ย่อมพินาศ และหากปราศจากป่า สิงห์เหล่านั้นก็จะพินาศไปเช่นกัน