ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 5.37
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.37.1
सप्तदशेमान्राजेन्द्र मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ।
वैचित्रवीर्य पुरुषानाकाशं मुष्टिभिर्घ्नतः ॥ ५.३७.१ ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ! ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਨੇ ਇਹ ਸਤਾਰਾਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੁੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਵਿਚਿਤ੍ਰਵੀਰਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ!
5.37.2
तानेवेन्द्रस्य च धनुरनाम्यं नमतो ब्रवीत् ।
अथो मरीचिनः पादानग्राह्यान्गृह्णतस्तथा ॥ ५.३७.२ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਹੀ, ਨਾ ਝੁਕਣ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਝੁਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਾਰੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ; ਅਤੇ ਨਾ ਫੜੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਰੀਚੀ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
5.37.3
यश्चाशिष्यं शास्ति वै यश्च तुष्ये-
द्यश्चातिवेलं भजते द्विषन्तम् ।
स्त्रियश्च यो रक्षति भद्रमश्रुते ।
यश्चायाच्यं याचते कत्थते वा ॥ ५.३७.३ ॥
ਜੋ ਚੇਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਅਰਥ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਵੈਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ ਭਲਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਾ ਮੰਗਣ ਯੋਗ ਚੀਜ਼ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸ਼ੇਖ਼ੀਆਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈ।
5.37.4
यश्चाभिजातः प्रकरोत्यकार्यं ।
यश्चाबलो बलिना नित्यवैरी।
अश्रद्दधानाय च यो ब्रवीति ।
यश्चाकाम्यं कामयते नरेन्द्र । ॥ ५.३७.४ ॥
ਜੋ ਉੱਚੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮ ਕੇ ਵੀ ਅਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬਲਵਾਨ ਨਾਲ ਸਦਾ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਨੂੰ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਣਚਾਹੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਨਰੇਂਦਰ!
5.37.5
वध्वाऽवहासं श्वशुरो मन्यते यो ।
वध्वाऽवसन्नभयो मानकामः ।
परक्षेत्रे निर्वपति यश्च बीजं ।
स्त्रियं च यः परिवदतेऽतिवेलम् ॥ ५.३७.५ ॥
ਜੋ ਸਹੁਰਾ ਨੂੰਹ ਨਾਲ ਮਖ਼ੌਲ ਨੂੰ ਆਮ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨੂੰਹ ਨਾਲ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਮਾਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਬੀਜਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
5.37.6
यश्चापि लब्ध्वा न स्मरामीति वादी ।
दत्त्वा च यः कत्थति याच्यमानः।
यश्चासतः सान्त्वमुपानयीत ।
एतान्नयन्ति निरयं पाशहस्ताः ॥ ५.३७.६ ॥
ਉਪਕਾਰ ਲੈ ਕੇ 'ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ' ਕਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਮੰਗਣ ਤੇ ਸ਼ੇਖੀ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫੰਦਾ ਫੜੇ ਦੂਤ ਨਰਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
5.37.7
यस्मिन्यथा वर्तते यो मनुष्य-
स्तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्मः।
मायाचारो मायया वर्तितव्यः ।
साध्वाचारः साधुना प्रत्युपेयः ॥ ५.३७.७ ॥
ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਉਵੇਂ ਹੀ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ — ਇਹੀ ਧਰਮ ਹੈ। ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਨਾਲ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰੀ ਨਾਲ ਸਦਾਚਾਰ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
5.37.8
जरा रूपं हरति हि धैर्यमाशा ।
मृत्युः प्राणान्धर्मचर्यामसूया
कामो ह्रियं वृत्तमनार्यसेवा ।
क्रोधः श्रियं सर्वमेवाभिमानः ॥ ५.३७.८ ॥
ਬੁਢਾਪਾ ਰੂਪ ਹਰਦਾ ਹੈ, ਆਸ ਧੀਰਜ ਹਰਦੀ ਹੈ, ਮੌਤ ਪ੍ਰਾਣ ਹਰਦੀ ਹੈ, ਈਰਖਾ ਧਰਮਾਚਰਣ ਹਰਦੀ ਹੈ, ਕਾਮ ਲਾਜ ਹਰਦਾ ਹੈ, ਅਨਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਦਾਚਾਰ ਹਰਦੀ ਹੈ, ਕ੍ਰੋਧ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਹਰਦਾ ਹੈ।
5.37.9
शतायुरुक्तः पुरुषः सर्ववेदेषु वै यदा ।
नाप्नोत्यथ च तत्सर्वमायुः केनेह हेतुना ॥ ५.३७.९ ॥
ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਉਮਰ ਸੌ ਸਾਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਇੱਥੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਉਮਰ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ?
5.37.10
अतिमानोऽतिवादश्च तथाऽत्यागो नराधिप ।
क्रोधश्चात्मविधित्सा च मित्रद्रोहश्च तानि षट् ॥ ५.३७.१० ॥
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਅਤਿਮਾਨ, ਅਤਿਵਾਦ, ਤਿਆਗ ਦੀ ਘਾਟ, ਕ੍ਰੋਧ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ-ਦ੍ਰੋਹ — ਇਹ ਛੇ ਹਨ।
5.37.11
एत एवासयस्तीक्ष्णाः कृन्तन्त्यायूंषि देहिनाम् ।
एतानि मानवान्ध्नन्ति न मृत्युर्भद्रमस्तु ते ॥ ५.३७.११ ॥
ਇਹੀ ਤਿੱਖੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਤੀਰ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਕੱਟਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਮੌਤ ਨਹੀਂ। ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ।
5.37.12
विश्वस्तस्यैति यो दारान्यश्चापि गुरुतल्पगः ।
वृषलीपतिर्द्विजो यश्च पानपश्चैव भारत ॥ ५.३७.१२ ॥
ਜੋ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ੱਯਾ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਲੀ ਦਾ ਪਤੀ ਦ੍ਵਿਜ, ਅਤੇ ਹੇ ਭਾਰਤ, ਜੋ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਂਦਾ ਹੈ।
5.37.13
आदेशकृद्वृत्तिहन्ता द्विजानां प्रेषकश्च यः ।
शरणागतहा चैव सर्वे ब्रह्महणः समाः।
एतैः समेत्य कर्तव्यं प्रायश्चित्तमिति श्रुतिः ॥ ५.३७.१३ ॥
ਜੋ ਵਿਚੋਲਾ ਬਣ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ ਖੋਂਹਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮਹੱਤਿਆਰੇ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ।
5.37.14
गृहीतवाक्यो नयविद्वदान्यः ।
शेषान्नभोक्ता ह्यविहिंसकश्च।
नानर्थकृत्याकुलितः कृतज्ञः ।
सत्यो मृदुः स्वर्गमुपैति विद्वान् ॥ ५.३७.१४ ॥
ਜਿਸ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨੀਤੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਉਦਾਰ, ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਅੰਨ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਹਿੰਸਕ, ਬੁਰਾਈ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰ, ਸੱਚਾ ਅਤੇ ਕੋਮਲ—ਅਜਿਹਾ ਵਿਦਵਾਨ ਸਵਰਗ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
5.37.15
सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः ।
अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ ५.३७.१५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਅਪ੍ਰਿਯ ਪਰ ਹਿਤਕਾਰੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ।
5.37.16
यो हि धर्मं समाश्रित्य हित्वा भर्तुः प्रियाप्रिये ।
अप्रियाण्याह पथ्यानि तेन राजा सहायवान् ॥ ५.३७.१६ ॥
ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਮਾਲਕ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ-ਅਪ੍ਰਿਯ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਪ੍ਰਿਯ ਪਰ ਹਿਤਕਾਰੀ ਗੱਲ ਆਖਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਸਹਾਇਕਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
5.37.17
त्यजेत्कुलार्थे पुरुषं ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् ।
ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ ५.३७.१७ ॥
ਕੁਲ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ; ਪਿੰਡ ਲਈ ਕੁਲ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ। ਜਨਪਦ ਲਈ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ; ਆਤਮਾ ਲਈ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ।
5.37.18
आपदर्थे धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि ।
आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि ॥ ५.३७.१८ ॥
ਆਪਦਾ ਲਈ ਧਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ; ਧਨ ਨਾਲ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ, ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਅਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਵੀ।
5.37.19
द्यूतमेतत्पुरा कल्पे दृष्टं वैरकरं नृणाम् ।
तस्माद्द्यूतं न सेवेत हास्यार्थमपि बुद्धिमान् ॥ ५.३७.१९ ॥
ਇਹ ਜੂਆ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਹਾਸੇ ਲਈ ਵੀ ਜੂਆ ਨਾ ਖੇਡੇ।
5.37.20
उक्तं मया द्यूतकालेऽपि राज-
न्नेदं युक्तं वचनं प्रातिपेय।
तदौषधं पथ्यमिवातुरस्य ।
न रोचते तव वैचित्रवीर्य ॥ ५.३७.२० ॥
ਰਾਜਨ, ਜੂਏ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਮੈਂ ਇਹ ਕਿਹਾ ਸੀ; ਇਹ ਬਚਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਰੋਗੀ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ ਦਵਾਈ ਵਾਂਗ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਹੇ ਵਿਚਿਤ੍ਰਵੀਰਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।
5.37.21
काकैरिमांश्चित्रबर्हान्मयूरान् ।
पराजयेथाः पाण्डवान्धार्तराष्ट्रैः ।
हित्वा सिंहान्क्रोष्टुकान्गूहमानः ।
प्राप्ते काले शोचिता त्वं नरेन्द्रः ॥ ५.३७.२१ ॥
ਕਾਂਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਹਨਾਂ ਚਿੱਤਰ-ਖੰਭੇ ਮੋਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਕੋਲੋਂ ਤੂੰ ਹਾਰ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਸ਼ੇਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਗਿੱਦੜਾਂ ਨੂੰ ਲੁਕਾਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਸਮਾਂ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਹੇ ਨਰੇਂਦਰ, ਤੂੰ ਸੋਗ ਕਰੇਂਗਾ।
5.37.22
यस्तात न क्रुध्यति सर्वकालं ।
भृत्यस्य भक्तस्य हिते रतस्य।
तस्मिन्भृत्या भर्तरि विश्वसन्ति ।
न चैनमापत्सु परित्यजन्ति ॥ ५.३७.२२ ॥
ਹੇ ਤਾਤ, ਜੋ ਸਦਾ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਭਗਤ ਸੇਵਕ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਸਵਾਮੀ ਉੱਤੇ ਸੇਵਕ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ।
5.37.23
न भृत्यानां वृत्तिसंरोधनेन ।
राज्यं धनं सञ्जिघृक्षेदपूर्वम्।
त्यजन्ति ह्येनं वञ्चिता वै विरुद्धाः ।
स्निग्धा ह्यमात्या परिहीनभोगाः ॥ ५.३७.२३ ॥
ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਰੋਟੀ-ਰੋਜ਼ੀ ਰੋਕ ਕੇ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਜਾਂ ਧਨ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਾ ਹੋਏ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖੋਹਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰੇ; ਠੱਗੇ ਗਏ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਬਣੇ ਸੇਵਕ, ਅਤੇ ਭੋਗ ਗੁਆਏ ਸਨੇਹੀ ਮੰਤਰੀ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
5.37.24
कृत्यानि पूर्वं परिसङ्ख्याय सर्वा-
ण्यायव्यये चानुरूपां च वृत्तिम्।
सङ्गृह्णीयादनुरूपान्सहायान् ।
सहायसाध्यानि हि दुष्कराणि ॥ ५.३७.२४ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਕਰਕੇ, ਆਮਦਨ-ਖਰਚ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਰੋਜ਼ੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਢੁਕਵੇਂ ਸਹਾਇਕ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਔਖੇ ਕੰਮ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
5.37.25
अभिप्रायं यो विदित्वा तु भर्तुः ।
सर्वाणि कार्याणि करोत्यतन्द्री।
वक्ता हितानामनुरक्त आर्यः ।
शक्तिज्ञ आत्मेव हि सोऽनुकम्प्यः ॥ ५.३७.२५ ॥
ਮਾਲਕ ਦਾ ਅਭਿਪ੍ਰਾਇ ਸਮਝ ਕੇ, ਆਲਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਹਿਤ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਅਨੁਰਾਗੀ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ — ਉਹ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪਿਆਰਾ ਅਤੇ ਦਇਆ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੈ।
5.37.26
वाक्यं तु यो नाद्रियतेऽनुशिष्टः ।
प्रत्याह यश्चापि नियुज्यमानः।
प्रज्ञाभिमानी प्रतिकूलवादी ।
त्याज्यः स तादृक् त्वरयैव भृत्यः ॥ ५.३७.२६ ॥
ਜੋ ਸੇਵਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਹੁਕਮ ਮਿਲਣ ਤੇ ਵੀ ਉਲਟਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਹੰਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਜਿਹੇ ਸੇਵਕ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
5.37.27
अस्तब्धमक्लीबमदीर्घसूत्रं ।
सानुक्रोशं श्लक्ष्णमहार्यमन्यैः।
अरोगजातीयमुदारवाक्यं ।
दूतं वदन्त्यष्टगुणोपपन्नम् ॥ ५.३७.२७ ॥
ਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ, ਦਲੇਰ, ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਦਿਆਲੂ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਗਲਾਇਆ ਨਾ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ, ਤੰਦਰੁਸਤ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਉਦਾਰ ਬੋਲ ਵਾਲਾ ਦੂਤ ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
5.37.28
न विश्वासाञ्जातु परस्य गेहे ।
गच्छेन्नरश्चेतयानो विकाले।
न चत्वरे निशि तिष्ठेन्निगूढो ।
न राजकाम्यां योषितं प्रार्थयीत ॥ ५.३७.२८ ॥
ਸਾਵਧਾਨ ਮਨੁੱਖ ਭਰੋਸੇ ਕਰਕੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਘਰ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਬੇਵਕਤ ਨਾ ਜਾਵੇ; ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੌਰਾਹੇ ਤੇ ਲੁਕ ਕੇ ਨਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ; ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾ ਕਰੇ।
5.37.29
न निह्नवं मन्त्रगतस्य गच्छे-
त्संसृष्टमन्त्रस्य कुसङ्गतस्य।
न च ब्रूयान्नाश्वसिमि त्वयीति ।
सकारणं व्यपदेशं तु कुर्यात् ॥ ५.३७.२९ ॥
ਸਲਾਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਲੁਕਾਉ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਸਲਾਹ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬੁਰੀ ਸੰਗਤ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; 'ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ' ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਸਗੋਂ ਕਾਰਨ ਸਹਿਤ ਕੋਈ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
5.37.30
घृणी राजा पुंश्चली राजभृत्यः ।
पुत्रो भ्राता विधवा बालपुत्रा।
सेनाजीवी चोद्धृतभूरिरेव ।
व्यवहारेषु वर्जनीयाः स्युरेते ॥ ५.३७.३० ॥
ਬੇਰਹਿਮ ਰਾਜਾ, ਵਿਭਚਾਰਨੀ ਇਸਤਰੀ, ਰਾਜ ਦਾ ਸੇਵਕ, ਪੁੱਤਰ, ਭਰਾ, ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲੀ ਵਿਧਵਾ, ਫੌਜ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਧਨ ਖੋਹਣ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗਣ ਯੋਗ ਹਨ।
5.37.31
अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति ।
प्रज्ञा च कौल्यं च श्रुतं दमश्च।
पराक्रमश्चाबहुभाषिता च ।
दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च ॥ ५.३७.३१ ॥
ਅੱਠ ਗੁਣ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਪ੍ਰਗਿਆ, ਕੁਲੀਨਤਾ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਗਿਆਨ, ਦਮ, ਪਰਾਕ੍ਰਮ, ਘੱਟ ਬੋਲਣਾ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਗਿਆਤਾ।
5.37.32
एतान्गुणांस्तात महानुभावा-
नेको गुणः संश्रयते प्रसह्य।
राजा यदा सत्कुरुते मनुष्यं ।
सर्वान्गुणनेष गुणो बिभर्ति ॥ ५.३७.३२ ॥
ਹੇ ਤਾਤ, ਇਹ ਗੁਣ ਮਹਾਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਗੁਣ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
5.37.33
गुणा दश स्नानशीलं भजन्ते ।
बलं रूपं स्वरवर्णप्रशुद्धिः।
स्पर्शश्च गन्धश्च विशुद्धता च ।
श्रीः सौकुमार्यं प्रवराश्च नार्यः ॥ ५.३७.३३ ॥
ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੀ ਆਦਤ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦਸ ਗੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਬਲ, ਰੂਪ, ਸੁਰ-ਵਰਣ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਸਪਰਸ਼, ਗੰਧ, ਵਿਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਸ਼੍ਰੀ, ਕੋਮਲਤਾ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਇਸਤਰੀਆਂ।
5.37.34
गुणाश्च षण्मितभुक्तं भजन्ते ।
आरोग्यमायुश्च बलं सुखं च।
अनाविलं चास्य भवत्यपत्यं ।
न चैनमाद्यून इति क्षिपन्ति ॥ ५.३७.३४ ॥
ਛੇ ਭਾਗ ਮਿਤ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਗੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਆਰੋਗਤਾ, ਉਮਰ, ਬਲ, ਸੁਖ; ਉਸਦੀ ਔਲਾਦ ਨਿਰਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; 'ਭੋਗੀ' ਕਹਿ ਕੇ ਕੋਈ ਉਸਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
5.37.35
अकर्मशीलं च महाशनं च ।
लोकद्विष्टं बहुमायं नृशंसम्।
अदेशकालज्ञममिष्टवेष-
मेतान्गृहे न प्रतिवासयेत ॥ ५.३७.३५ ॥
ਕੰਮ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਬਹੁਤ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਫ਼ਰਤੀ, ਬਹੁਤ ਧੋਖੇਬਾਜ਼, ਕ੍ਰੂਰ, ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਨਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਬੁਰੇ ਵੇਸ ਵਾਲਾ - ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੱਖੋ।
5.37.36
कदर्यमाक्रोशकमश्रुतं च ।
वनौकसं धूर्तममान्यमानिनम्।
निष्ठूरिणं कृतवैरं कृतघ्न-
मेतान्भृशार्तोपि न जातु याचेत् ॥ ५.३७.३६ ॥
ਕੰਜੂਸ, ਨਿੰਦਕ, ਅਨਪੜ੍ਹ, ਜੰਗਲੀ ਵਰਗਾ ਰੁੱਖਾ, ਠੱਗ, ਬਿਨਾਂ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਮਾਣ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ, ਕਠੋਰ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਵੈਰ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਘਣ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਕਦੇ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।
5.37.37
संक्लिष्टकर्माणमतिप्रमादं ।
नित्यानृतं चादृढभक्तिकं च।
विसृष्टरागं पटुमानिनं चा-
प्येतान्न सेवेत नराधमान्षट् ॥ ५.३७.३७ ॥
ਮਾੜੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਬਹੁਤ ਲਾਪਰਵਾਹ, ਸਦਾ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਡੋਲਦੀ ਭਗਤੀ ਵਾਲਾ, ਵਿਸ਼ੇ-ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਤੁਰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੇ ਨੀਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾ ਕਰੇ।
5.37.38
सहायबन्धना ह्यर्थाः सहायाश्चार्थबन्धनाः ।
अन्योन्यबन्धनावेतौ विनान्योन्यं न सिद्ध्यतः ॥ ५.३७.३८ ॥
ਮਕਸਦ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਮਕਸਦਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹਨ; ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੂਜਾ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
5.37.39
उत्पाद्य पुत्राननृणांश्च कृत्वा ।
वृत्तिं च तेभ्योऽनुविधाय कांचित्।
स्थाने कुमारीः प्रतिपाद्य सर्वा ।
अरण्यसंस्थोऽथ मुनिर्बुभूषेत् ॥ ५.३७.३९ ॥
ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ, ਕਰਜ਼ੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰੋਜ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਥਾਂ ਵਿਆਹ ਕੇ, ਫਿਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਮੁਨੀ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ।
5.37.40
हितं यत्सर्वभूतानामात्मनश्च सुखावहम् ।
तत्कुर्यादीश्वरो ह्येतन्मूलं सर्वार्थसिद्धये ॥ ५.३७.४० ॥
ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੀ ਸੁਖਦਾਈ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਕ ਇਹੀ ਕਰੇ; ਇਹੀ ਸਾਰੇ ਮਕਸਦਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।
5.37.41
वृद्धिः प्रभावस्तेजश्च सत्वमुत्थानमेव च ।
व्यवसायश्च यस्य स्यात्तस्यावृत्तिभयं कुतः ॥ ५.३७.४१ ॥
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਧਾਰਾ, ਪ੍ਰਭਾਵ, ਤੇਜ, ਹੌਸਲਾ, ਉੱਦਮ ਅਤੇ ਪੱਕਾ ਇਰਾਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਨ ਦਾ ਡਰ ਕਿੱਥੋਂ ਹੋਵੇ?
5.37.42
पश्य दोषान्पाण्डवैर्विग्रहे त्वं ।
यत्र व्यथेयुरपि देवाः सशक्रा।
पुत्रैर्वैरं नित्यमुद्विग्नवासो ।
यशःप्रणाशो द्विषतश्च हर्षः ॥ ५.३७.४२ ॥
ਪਾਂਡਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੋਸ਼ ਤੂੰ ਵੇਖ। ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਵੈਰ, ਬੇਚੈਨ ਵਾਸ, ਯਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ।
5.37.43
भीष्मस्य कोपस्तव चैवेन्द्रकल्प ।
द्रोणस्य राज्ञश्च युधिष्ठिरस्य।
उत्सादयेल्लोकमिमं प्रवृद्धः ।
श्वेतो ग्रहस्तिर्यगिवापतन्खे ॥ ५.३७.४३ ॥
ਭੀਸ਼ਮ ਦਾ ਗੁੱਸਾ, ਤੇਰਾ ਗੁੱਸਾ, ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ ਦਾ ਗੁੱਸਾ, ਦ੍ਰੋਣ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਇਸ ਲੋਕ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ; ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਤਿਰਛਾ ਡਿੱਗਦੇ ਵੱਡੇ ਚਿੱਟੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਾਂਗ।
5.37.44
तव पुत्रशतं चैव कर्णः पञ्च च पाण्डवाः ।
पृथिवीमनुशासेयुरखिलां सागराम्बराम् ॥ ५.३७.४४ ॥
ਤੇਰੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ, ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਪਾਂਡਵ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ।
5.37.45
धार्तराष्ट्रा वनं राजन्व्याघ्राः पाण्डुसुता मताः ।
मा वनं छिन्धि सव्याघ्रं मा व्याघ्रा नीनशन्वनात् ॥ ५.३७.४५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜੰਗਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੇਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਸ਼ੇਰਾਂ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਨਾ ਕੱਟ; ਸ਼ੇਰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਨਾਸ਼ ਨਾ ਹੋਣ।
5.37.46
न स्याद्वनमृते व्याघ्रान्व्याघ्रा न स्युर्ऋते वनम् ।
वनं हि रक्ष्यते व्याघ्रैर्व्याघ्रान्रक्षति काननम् ॥ ५.३७.४६ ॥
ਸ਼ੇਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੇਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ। ਜੰਗਲ ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।
5.37.47
न तथेच्छन्ति कल्याणान्परेषां वेदितुं गुणान् ।
यथेषां ज्ञातुमिच्छन्ति नैर्गुण्यं पापचेतसः ॥ ५.३७.४७ ॥
ਪਾਪੀ ਮਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਜਾਣਨ ਦੀ ਓਨੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਜਿੰਨੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਔਗੁਣ ਜਾਣਨ ਦੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
5.37.48
अर्थसिद्धिं परामिच्छन्धर्ममेवादितश्चरेत् ।
नहि धर्मादपैत्यर्थः स्वर्गलोकादिवामृतम् ॥ ५.३७.४८ ॥
ਉੱਤਮ ਅਰਥ-ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸਵਰਗਲੋਕ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਅਰਥ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
5.37.49
यस्यात्मा विरतः पापात्कल्याणे च निवेशितः ।
तेन सर्वमिदं बुद्धं प्रकृतिर्विकृतिश्च या ॥ ५.३७.४९ ॥
ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਪਾਪ ਤੋਂ ਵਿਰਤ ਹੋ ਕੇ ਕਲਿਆਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ—ਜੋ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਕਾਰੀ ਹੈ।
5.37.50
यो धर्ममर्थं कामं च यथाकालं निषेवते ।
धर्मार्थकामसंयोगं सोऽमुत्रेह च विन्दति ॥ ५.३७.५० ॥
ਜੋ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦਾ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
5.37.51
सन्नियच्छति यो वेगमुत्थितं क्रोधहर्षयोः ।
स श्रियो भाजनं राजन्यश्चापत्सु न मुह्यति ॥ ५.३७.५१ ॥
ਜੋ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਹਰਖ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਵੇਗ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸ਼੍ਰੀ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਦਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੋਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
5.37.52
बलं पञ्चविधं नित्यं पुरुषाणां निबोध मे ।
यत्तु बाहुबलं नाम प्रथमं वलमुच्यते ॥ ५.३७.५२ ॥
ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਬਲ ਸਦਾ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸਮਝ ਲਓ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਹੂਬਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਹਿਲਾ ਬਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
5.37.53
अमात्यलाभो भद्रं ते द्वितीयं बलमुच्यते ।
तृतीयं धनलाभं तु बलमाहुर्मनीषिणः ॥ ५.३७.५३ ॥
ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੂਜਾ ਬਲ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਤੀਜਾ ਬਲ ਆਖਦੇ ਹਨ।
5.37.54
यत्त्वस्य सहजं राजन्पितृपैतामहं बलम् ।
अभिजातबलं नाम तच्चतुर्थं बलं स्मृतम् ॥ ५.३७.५४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਦਾ ਜੋ ਸਹਿਜ, ਪਿਤਾ ਤੇ ਦਾਦੇ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਬਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਭਿਜਾਤ-ਬਲ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਚੌਥਾ ਬਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
5.37.55
येन त्वेतानि सर्वाणि सङ्गृहीतानि भारत ।
यद्बलानां बलं श्रेष्ठं तत्प्रज्ञाबलमुच्यते ॥ ५.३७.५५ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਬਲ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਿਆ-ਬਲ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
5.37.56
महते योऽपकाराय नरस्य प्रभवेन्नरः ।
तेन वैरं समासज्य दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् ॥ ५.३७.५६ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਵੈਰ ਪਾ ਕੇ "ਮੈਂ ਦੂਰ ਹਾਂ" ਸੋਚ ਕੇ ਸੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
5.37.57
स्त्रीषु राजसु सर्पेषु स्वाध्यायप्रभुशत्रुषु ।
भोगेष्वायुषि विश्वासं कः प्राज्ञः कर्तुमर्हति ॥ ५.३७.५७ ॥
ਔਰਤਾਂ, ਰਾਜਿਆਂ, ਸੱਪਾਂ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ, ਸੁਆਮੀਆਂ ਤੇ ਵੈਰੀਆਂ, ਭੋਗਾਂ ਅਤੇ ਉਮਰ ਉੱਤੇ ਕਿਹੜਾ ਸਿਆਣਾ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ?
5.37.58
प्रज्ञाशरेणाभिहतस्य जन्तो-
श्चिकित्सकाः सन्ति न चौषधानि ।
न होममन्त्रा न च मङ्गलानि ।
नाथर्वणा नाप्यगदाः सुसिद्धाः ॥ ५.३७.५८ ॥
ਪ੍ਰਗਿਆ ਦੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋਏ ਜੀਵ ਲਈ ਨਾ ਵੈਦ ਹਨ, ਨਾ ਦਵਾਈਆਂ; ਨਾ ਹੋਮ-ਮੰਤਰ, ਨਾ ਮੰਗਲ ਕਰਮ, ਨਾ ਅਥਰਵਣ ਮੰਤਰ, ਨਾ ਹੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧ ਕੀਤੇ ਵਿਸ਼ਨਾਸ਼ਕ।
5.37.59
सर्पश्चाग्निश्च सिंहश्च कुलपुत्रश्च भारत ।
नावज्ञेया मनुष्येण सर्वे ह्येतेऽतितेजसः ॥ ५.३७.५९ ॥
ਹੇ ਭਰਤ, ਸੱਪ, ਅੱਗ, ਸ਼ੇਰ ਅਤੇ ਕੁਲੀਨ ਪੁੱਤਰ — ਇਹ ਸਭ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ਸਵੀ ਹਨ; ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
5.37.60
अग्निस्तेजो महल्लोके गूढस्तिष्ठति दारुषु ।
न चोपयुङ्क्ते तद्दारु यावन्नोद्दीप्यते परैः ॥ ५.३७.६० ॥
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦਾ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਲੱਕੜੀ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਤੱਕ ਦੂਜੇ ਉਸਨੂੰ ਬਾਲ ਨਾ ਦੇਣ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਲੱਕੜੀ ਉਸਨੂੰ ਵਰਤਦੀ ਨਹੀਂ।
5.37.61
स एव खलु दारुभ्यो यदा निर्मथ्य दीप्यते ।
तद्दारु च वनं चान्यन्निर्दहत्याशु तेजसा ॥ ५.३७.६१ ॥
ਉਹੀ ਅੱਗ, ਜਦੋਂ ਲੱਕੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਰਗੜ ਕੇ ਬਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਲੱਕੜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
5.37.62
एवमेव कुले जाताः पावकोपमतेजसः ।
क्षमावन्तो निराकाराः काष्ठेऽग्निरिव शेरते ॥ ५.३७.६२ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ, ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਤੇਜਸਵੀ, ਖਿਮਾਵਾਨ, ਅਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਲੱਕੜੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
5.37.63
लताधर्मा त्वं सपुत्रः सालः पाण्डुसुता मताः ।
न लता वर्धते जातु महाद्रुममनाश्रिता ॥ ५.३७.६३ ॥
ਤੂੰ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਵੇਲ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਹੋ; ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਹਾਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੇਲ ਕਦੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਵਧਦੀ।
5.37.64
वनं राजंस्तव पुत्रोऽम्बिकेय ।
सिंहान्वने पाण्डवांस्तात विद्धि।
सिंहैर्विहीनं हि वनं विनश्येत् ।
सिंहा विनश्येयुर्ऋते वनेन ॥ ५.३७.६४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਅੰਬਿਕਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜੰਗਲ ਹੈ; ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਸ਼ੇਰ ਜਾਣ; ਸ਼ੇਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੰਗਲ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੇਰ ਵੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।