महाभारत · अध्याय 5.37
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.37.1
सप्तदशेमान्राजेन्द्र मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ।
वैचित्रवीर्य पुरुषानाकाशं मुष्टिभिर्घ्नतः ॥ ५.३७.१ ॥
हे राजेंद्रा! स्वायंभुव मनू हे सतरा प्रकारचे पुरुष सांगतो, जे मुठींनी आकाशावर प्रहार करतात. हे विचित्रवीर्याच्या पुत्रा!
5.37.2
तानेवेन्द्रस्य च धनुरनाम्यं नमतो ब्रवीत् ।
अथो मरीचिनः पादानग्राह्यान्गृह्णतस्तथा ॥ ५.३७.२ ॥
त्यांच्याविषयी इंद्राचे न वाकणारे धनुष्य वाकवणाऱ्याला त्याने सांगितले; आणि अग्राह्य मरीचीचे चरण धरणाऱ्यांविषयीही तसेच सांगितले.
5.37.3
यश्चाशिष्यं शास्ति वै यश्च तुष्ये-
द्यश्चातिवेलं भजते द्विषन्तम् ।
स्त्रियश्च यो रक्षति भद्रमश्रुते ।
यश्चायाच्यं याचते कत्थते वा ॥ ५.३७.३ ॥
जो अशिष्याला शिकवतो, जो व्यर्थ संतुष्ट होतो, जो अतिशय शत्रूची सेवा करतो, जो स्त्रियांचे रक्षण करतो व त्याने कल्याण मिळवतो, जो न मागण्याजोगे मागतो किंवा बढाया मारतो.
5.37.4
यश्चाभिजातः प्रकरोत्यकार्यं ।
यश्चाबलो बलिना नित्यवैरी।
अश्रद्दधानाय च यो ब्रवीति ।
यश्चाकाम्यं कामयते नरेन्द्र । ॥ ५.३७.४ ॥
जो उच्च कुलात जन्मूनही अकार्य करतो, जो दुर्बल असूनही बलवानाशी सदा वैर धरतो, जो अविश्वासू माणसाला सांगतो, जो न इच्छिण्याजोगे इच्छितो, हे नरेंद्रा!
5.37.5
वध्वाऽवहासं श्वशुरो मन्यते यो ।
वध्वाऽवसन्नभयो मानकामः ।
परक्षेत्रे निर्वपति यश्च बीजं ।
स्त्रियं च यः परिवदतेऽतिवेलम् ॥ ५.३७.५ ॥
जो सासरा सुनेसोबत विनोद सामान्य समजतो, जो सुनेसोबत निर्भयपणे मान इच्छितो, जो दुसऱ्याच्या शेतात बी पेरतो, जो स्त्रीची अतिशय निंदा करतो.
5.37.6
यश्चापि लब्ध्वा न स्मरामीति वादी ।
दत्त्वा च यः कत्थति याच्यमानः।
यश्चासतः सान्त्वमुपानयीत ।
एतान्नयन्ति निरयं पाशहस्ताः ॥ ५.३७.६ ॥
उपकार मिळूनही 'मला आठवत नाही' म्हणणारा, दान देऊन याचना झाल्यावर बढाई मारणारा, आणि दुष्टाला सांत्वन देणारा — यांना पाश हाती घेतलेले नरकात नेतात.
5.37.7
यस्मिन्यथा वर्तते यो मनुष्य-
स्तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्मः।
मायाचारो मायया वर्तितव्यः ।
साध्वाचारः साधुना प्रत्युपेयः ॥ ५.३७.७ ॥
माणूस ज्याच्याशी जसा वागतो, त्याच्याशी तसेच वागावे — तोच धर्म. मायावी माणसाशी मायेने आणि सदाचारी माणसाशी सदाचाराने वागावे.
5.37.8
जरा रूपं हरति हि धैर्यमाशा ।
मृत्युः प्राणान्धर्मचर्यामसूया
कामो ह्रियं वृत्तमनार्यसेवा ।
क्रोधः श्रियं सर्वमेवाभिमानः ॥ ५.३७.८ ॥
म्हातारपण रूप हरते, आशा धैर्य हरते, मृत्यू प्राण हरतो, असूया धर्माचरण हरते, काम लज्जा हरतो, अनार्यांची सेवा सदाचार हरते, क्रोध श्री हरतो, आणि अभिमान सर्वच हरतो.
5.37.9
शतायुरुक्तः पुरुषः सर्ववेदेषु वै यदा ।
नाप्नोत्यथ च तत्सर्वमायुः केनेह हेतुना ॥ ५.३७.९ ॥
सर्व वेदांमध्ये माणसाचे आयुष्य शंभर वर्षे सांगितले आहे; मग तो ते पूर्ण आयुष्य येथे कोणत्या कारणाने मिळवत नाही?
5.37.10
अतिमानोऽतिवादश्च तथाऽत्यागो नराधिप ।
क्रोधश्चात्मविधित्सा च मित्रद्रोहश्च तानि षट् ॥ ५.३७.१० ॥
हे नराधिपा, अतिमान, अतिवाद, त्यागाचा अभाव, क्रोध, स्वतःचा घात करण्याची इच्छा आणि मित्रद्रोह — ही सहा आहेत.
5.37.11
एत एवासयस्तीक्ष्णाः कृन्तन्त्यायूंषि देहिनाम् ।
एतानि मानवान्ध्नन्ति न मृत्युर्भद्रमस्तु ते ॥ ५.३७.११ ॥
हेच तीक्ष्ण विषबाण देहधारींचे आयुष्य तोडतात. हेच मानवांना मारतात, मृत्यू नव्हे. तुझे कल्याण असो.
5.37.12
विश्वस्तस्यैति यो दारान्यश्चापि गुरुतल्पगः ।
वृषलीपतिर्द्विजो यश्च पानपश्चैव भारत ॥ ५.३७.१२ ॥
जो विश्वस्ताच्या पत्नींकडे जातो, गुरुशय्या दूषित करणारा, वृषलीचा पती असलेला द्विज, आणि हे भारता, जो मद्यपान करतो.
5.37.13
आदेशकृद्वृत्तिहन्ता द्विजानां प्रेषकश्च यः ।
शरणागतहा चैव सर्वे ब्रह्महणः समाः।
एतैः समेत्य कर्तव्यं प्रायश्चित्तमिति श्रुतिः ॥ ५.३७.१३ ॥
जो मध्यस्थ म्हणून काम करतो, जो द्विजांची उपजीविका नष्ट करतो, जो त्यांना पाठवतो, आणि जो शरणागताला मारतो—हे सर्व ब्रह्महत्यकांसमान आहेत. यांच्याशी संबंध ठेवणाऱ्याने प्रायश्चित्त करावे, असे श्रुती सांगते.
5.37.14
गृहीतवाक्यो नयविद्वदान्यः ।
शेषान्नभोक्ता ह्यविहिंसकश्च।
नानर्थकृत्याकुलितः कृतज्ञः ।
सत्यो मृदुः स्वर्गमुपैति विद्वान् ॥ ५.३७.१४ ॥
ज्याचे वचन मानले जाते, नीती जाणणारा, उदार, उरलेले अन्न खाणारा, खरोखर अहिंसक, अनर्थ करण्यात विचलित न होणारा, कृतज्ञ, सत्यवादी आणि मृदू—असा विद्वान स्वर्गाला पोहोचतो.
5.37.15
सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः ।
अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ ५.३७.१५ ॥
हे राजा, प्रिय बोलणारे लोक नेहमी सहज मिळतात; पण अप्रिय परंतु हितकर बोलणारा आणि ऐकणारा दुर्मिळ असतो.
5.37.16
यो हि धर्मं समाश्रित्य हित्वा भर्तुः प्रियाप्रिये ।
अप्रियाण्याह पथ्यानि तेन राजा सहायवान् ॥ ५.३७.१६ ॥
जो धर्माचा आश्रय घेऊन, स्वामीचे प्रिय-अप्रिय सोडून, अप्रिय पण हितकर बोलतो—त्याच्यामुळे राजा सहायवान होतो.
5.37.17
त्यजेत्कुलार्थे पुरुषं ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् ।
ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ ५.३७.१७ ॥
कुलासाठी पुरुषाचा त्याग करावा; ग्रामासाठी कुलाचा त्याग करावा. जनपदासाठी ग्रामाचा त्याग करावा; आत्म्यासाठी पृथ्वीचा त्याग करावा.
5.37.18
आपदर्थे धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि ।
आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि ॥ ५.३७.१८ ॥
आपत्तीसाठी धनाचे रक्षण करावे; धनाने पत्नींचेही रक्षण करावे. सदैव स्वतःचे रक्षण करावे, पत्नींनीही आणि धननेही.
5.37.19
द्यूतमेतत्पुरा कल्पे दृष्टं वैरकरं नृणाम् ।
तस्माद्द्यूतं न सेवेत हास्यार्थमपि बुद्धिमान् ॥ ५.३७.१९ ॥
हा द्यूत पूर्वी मनुष्यांमध्ये वैर निर्माण करणारा असल्याचे पाहिले आहे. म्हणून बुद्धिमान माणसाने विनोदासाठीसुद्धा द्यूत खेळू नये.
5.37.20
उक्तं मया द्यूतकालेऽपि राज-
न्नेदं युक्तं वचनं प्रातिपेय।
तदौषधं पथ्यमिवातुरस्य ।
न रोचते तव वैचित्रवीर्य ॥ ५.३७.२० ॥
राजा, द्यूताच्या वेळीही मी हे सांगितले होते; हे वचन योग्य आहे. रोग्याला हितकारक औषध असूनही, हे विचित्रवीर्याच्या पुत्रा, तुला ते रुचत नाही.
5.37.21
काकैरिमांश्चित्रबर्हान्मयूरान् ।
पराजयेथाः पाण्डवान्धार्तराष्ट्रैः ।
हित्वा सिंहान्क्रोष्टुकान्गूहमानः ।
प्राप्ते काले शोचिता त्वं नरेन्द्रः ॥ ५.३७.२१ ॥
कावळ्यांकडून या चित्रपिसांच्या मयूरांप्रमाणे, पांडवांना धृतराष्ट्राच्या पुत्रांपुढे तू हरशील. सिंहांना सोडून, कोल्ह्यांना लपवत, वेळ आल्यावर, नरेंद्रा, तू शोक करशील.
5.37.22
यस्तात न क्रुध्यति सर्वकालं ।
भृत्यस्य भक्तस्य हिते रतस्य।
तस्मिन्भृत्या भर्तरि विश्वसन्ति ।
न चैनमापत्सु परित्यजन्ति ॥ ५.३७.२२ ॥
हे तात, जो सर्वकाळ आपल्या हितात रत असलेल्या भक्त सेवकावर रागावत नाही, त्याच स्वामीवर सेवक विश्वास ठेवतात आणि संकटातही त्याला सोडत नाहीत.
5.37.23
न भृत्यानां वृत्तिसंरोधनेन ।
राज्यं धनं सञ्जिघृक्षेदपूर्वम्।
त्यजन्ति ह्येनं वञ्चिता वै विरुद्धाः ।
स्निग्धा ह्यमात्या परिहीनभोगाः ॥ ५.३७.२३ ॥
सेवकांची उपजीविका रोखून राजाने पूर्वी कधी न झालेल्या रीतीने राज्य किंवा धन हिरावून घेऊ नये; फसवलेले, विरोधी झालेले सेवक आणि भोग गमावलेले स्नेही अमात्य त्याला सोडून जातात.
5.37.24
कृत्यानि पूर्वं परिसङ्ख्याय सर्वा-
ण्यायव्यये चानुरूपां च वृत्तिम्।
सङ्गृह्णीयादनुरूपान्सहायान् ।
सहायसाध्यानि हि दुष्कराणि ॥ ५.३७.२४ ॥
प्रथम सर्व कार्यांचा हिशेब करून, उत्पन्न-खर्चाला अनुरूप उपजीविका पाहून, योग्य सहाय्यक जोडावेत; कठीण कार्ये सहाय्यकांनीच साध्य होतात.
5.37.25
अभिप्रायं यो विदित्वा तु भर्तुः ।
सर्वाणि कार्याणि करोत्यतन्द्री।
वक्ता हितानामनुरक्त आर्यः ।
शक्तिज्ञ आत्मेव हि सोऽनुकम्प्यः ॥ ५.३७.२५ ॥
धन्याचा अभिप्राय जाणून, आळस न करता सर्व कामे करणारा, हितकारक बोलणारा, अनुरक्त, श्रेष्ठ आणि आपली शक्ती जाणणारा — तो स्वतःच्या आत्म्याप्रमाणेच प्रिय व कृपेस पात्र आहे.
5.37.26
वाक्यं तु यो नाद्रियतेऽनुशिष्टः ।
प्रत्याह यश्चापि नियुज्यमानः।
प्रज्ञाभिमानी प्रतिकूलवादी ।
त्याज्यः स तादृक् त्वरयैव भृत्यः ॥ ५.३७.२६ ॥
उपदेश दिला तरी जो सेवक त्याचे वचन मानत नाही, आज्ञा दिल्यावर उलट उत्तर देतो, आपल्या बुद्धीचा अभिमान बाळगून प्रतिकूल बोलतो, असा सेवक तत्काळ त्यागावा.
5.37.27
अस्तब्धमक्लीबमदीर्घसूत्रं ।
सानुक्रोशं श्लक्ष्णमहार्यमन्यैः।
अरोगजातीयमुदारवाक्यं ।
दूतं वदन्त्यष्टगुणोपपन्नम् ॥ ५.३७.२७ ॥
गर्वरहित, धैर्यवान, विलंब न करणारा, दयाळू, मधुरभाषी, इतरांकडून फसवला न जाणारा, निरोगी स्वभावाचा आणि उदार वाणीचा दूत हा आठ गुणांनी युक्त दूत म्हणला जातो.
5.37.28
न विश्वासाञ्जातु परस्य गेहे ।
गच्छेन्नरश्चेतयानो विकाले।
न चत्वरे निशि तिष्ठेन्निगूढो ।
न राजकाम्यां योषितं प्रार्थयीत ॥ ५.३७.२८ ॥
सावधान माणसाने विश्वासाने कधीही दुसऱ्याच्या घरी जाऊ नये, अवेळी जाऊ नये; रात्री चौकात लपून उभे राहू नये; राजाच्या प्रिय स्त्रीची इच्छा करू नये.
5.37.29
न निह्नवं मन्त्रगतस्य गच्छे-
त्संसृष्टमन्त्रस्य कुसङ्गतस्य।
न च ब्रूयान्नाश्वसिमि त्वयीति ।
सकारणं व्यपदेशं तु कुर्यात् ॥ ५.३७.२९ ॥
मसलतीत सहभागी झालेल्या माणसापासून लपवू नये; मसलत वाटणाऱ्या आणि वाईट संगतीच्या माणसाबरोबर जाऊ नये; 'मला तुझ्यावर विश्वास नाही' असे म्हणू नये; पण कारणासह एखादे निमित्त सांगावे.
5.37.30
घृणी राजा पुंश्चली राजभृत्यः ।
पुत्रो भ्राता विधवा बालपुत्रा।
सेनाजीवी चोद्धृतभूरिरेव ।
व्यवहारेषु वर्जनीयाः स्युरेते ॥ ५.३७.३० ॥
निर्दय राजा, व्यभिचारिणी स्त्री, राजसेवक, पुत्र, भाऊ, लहान मुले असलेली विधवा, सैन्यावर उपजीविका करणारा आणि पुष्कळ धन हिसकावलेला—हे सर्व व्यवहारात वर्ज्य करावे.
5.37.31
अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति ।
प्रज्ञा च कौल्यं च श्रुतं दमश्च।
पराक्रमश्चाबहुभाषिता च ।
दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च ॥ ५.३७.३१ ॥
आठ गुण पुरुषाला तेजस्वी करतात: प्रज्ञा, कुलशीलता, शास्त्रज्ञान, संयम, पराक्रम, कमी बोलणे, यथाशक्ती दान आणि कृतज्ञता.
5.37.32
एतान्गुणांस्तात महानुभावा-
नेको गुणः संश्रयते प्रसह्य।
राजा यदा सत्कुरुते मनुष्यं ।
सर्वान्गुणनेष गुणो बिभर्ति ॥ ५.३७.३२ ॥
हे तात, हे गुण महा प्रभावशाली लोकांत असतात; राजा जेव्हा एखाद्या माणसाचा सत्कार करतो, तेव्हा हा एक गुण बलाने सर्व गुणांना आपल्याशी जोडून धारण करतो.
5.37.33
गुणा दश स्नानशीलं भजन्ते ।
बलं रूपं स्वरवर्णप्रशुद्धिः।
स्पर्शश्च गन्धश्च विशुद्धता च ।
श्रीः सौकुमार्यं प्रवराश्च नार्यः ॥ ५.३७.३३ ॥
स्नानाची सवय असलेल्याला दहा गुण लाभतात: बल, रूप, स्वर-वर्णाची शुद्धता, स्पर्श, गंध, शुद्धता, शोभा, कोमलता आणि श्रेष्ठ स्त्रिया.
5.37.34
गुणाश्च षण्मितभुक्तं भजन्ते ।
आरोग्यमायुश्च बलं सुखं च।
अनाविलं चास्य भवत्यपत्यं ।
न चैनमाद्यून इति क्षिपन्ति ॥ ५.३७.३४ ॥
सहा भाग मितपणे भोजन करणाऱ्याला गुण लाभतात: आरोग्य, आयुष्य, बल, सुख; त्याची संतती निर्मळ होते; 'भोगी' म्हणून कोणी त्याची निंदा करत नाही.
5.37.35
अकर्मशीलं च महाशनं च ।
लोकद्विष्टं बहुमायं नृशंसम्।
अदेशकालज्ञममिष्टवेष-
मेतान्गृहे न प्रतिवासयेत ॥ ५.३७.३५ ॥
कर्म न करणारा, अतिशय खाणारा, लोकांनी द्वेषलेला, बहु कपटी, क्रूर, देशकाल न जाणणारा, अप्रिय वेषधारी - या लोकांना घरात राहू देऊ नये.
5.37.36
कदर्यमाक्रोशकमश्रुतं च ।
वनौकसं धूर्तममान्यमानिनम्।
निष्ठूरिणं कृतवैरं कृतघ्न-
मेतान्भृशार्तोपि न जातु याचेत् ॥ ५.३७.३६ ॥
कंजूष, निंदक, अशिक्षित, वनवासीसारखा रूक्ष, धूर्त, योग्यता नसताना मान मिरवण्याची इच्छा धरणारा, कठोर बोलणारा, वैर धरणारा आणि कृतघ्न—यांच्याकडे अत्यंत संकटात असतानाही कधी याचना करू नये.
5.37.37
संक्लिष्टकर्माणमतिप्रमादं ।
नित्यानृतं चादृढभक्तिकं च।
विसृष्टरागं पटुमानिनं चा-
प्येतान्न सेवेत नराधमान्षट् ॥ ५.३७.३७ ॥
दूषित कर्म करणारा, अतिशय निष्काळजी, सदा खोटे बोलणारा, डगमगती भक्ती असलेला, विषयवासनेत वाहून गेलेला आणि स्वतःला चतुर समजणारा—या सहा अधम माणसांची सेवा करू नये.
5.37.38
सहायबन्धना ह्यर्थाः सहायाश्चार्थबन्धनाः ।
अन्योन्यबन्धनावेतौ विनान्योन्यं न सिद्ध्यतः ॥ ५.३७.३८ ॥
उद्दिष्टे सहाय्यकांनी बांधलेली असतात आणि सहाय्यक उद्दिष्टांनी बांधलेले असतात. ही दोन्ही एकमेकांशी बांधलेली आहेत; एकावाचून दुसरी सिद्ध होत नाहीत.
5.37.39
उत्पाद्य पुत्राननृणांश्च कृत्वा ।
वृत्तिं च तेभ्योऽनुविधाय कांचित्।
स्थाने कुमारीः प्रतिपाद्य सर्वा ।
अरण्यसंस्थोऽथ मुनिर्बुभूषेत् ॥ ५.३७.३९ ॥
पुत्र उत्पन्न करून, ऋणमुक्त होऊन, त्यांच्यासाठी उपजीविका ठरवून, सर्व कन्यांचे योग्य ठिकाणी विवाह करून, मग अरण्यात राहणारा मुनी होण्याची इच्छा धरावी.
5.37.40
हितं यत्सर्वभूतानामात्मनश्च सुखावहम् ।
तत्कुर्यादीश्वरो ह्येतन्मूलं सर्वार्थसिद्धये ॥ ५.३७.४० ॥
जे सर्व प्राण्यांच्या हिताचे आणि स्वतःलाही सुख देणारे असेल, तेच करावे. धनी हेच करावा; हेच सर्व प्रयोजने सिद्ध होण्याचे मूळ आहे.
5.37.41
वृद्धिः प्रभावस्तेजश्च सत्वमुत्थानमेव च ।
व्यवसायश्च यस्य स्यात्तस्यावृत्तिभयं कुतः ॥ ५.३७.४१ ॥
ज्याच्याकडे वृद्धी, प्रभाव, तेज, सत्त्व, उद्योग आणि दृढ निश्चय आहे, त्याला अधःपतनाची भीती कुठून असेल?
5.37.42
पश्य दोषान्पाण्डवैर्विग्रहे त्वं ।
यत्र व्यथेयुरपि देवाः सशक्रा।
पुत्रैर्वैरं नित्यमुद्विग्नवासो ।
यशःप्रणाशो द्विषतश्च हर्षः ॥ ५.३७.४२ ॥
पाण्डवांशी युद्धात उद्भवणारे दोष तू पाहा. ज्यामुळे इंद्रासह देवसुद्धा व्यथित होतील. पुत्रांशी सतत वैर, अस्वस्थ निवास, यशाचा नाश आणि शत्रूचा आनंद.
5.37.43
भीष्मस्य कोपस्तव चैवेन्द्रकल्प ।
द्रोणस्य राज्ञश्च युधिष्ठिरस्य।
उत्सादयेल्लोकमिमं प्रवृद्धः ।
श्वेतो ग्रहस्तिर्यगिवापतन्खे ॥ ५.३७.४३ ॥
भीष्माचा क्रोध, तुझा क्रोध, इंद्रासमान व्यक्तीचा क्रोध, द्रोणाचा आणि राजा युधिष्ठिराचा क्रोध हे जग नष्ट करतील; आकाशात आडवे पडणाऱ्या मोठ्या पांढऱ्या ग्रहासारखे.
5.37.44
तव पुत्रशतं चैव कर्णः पञ्च च पाण्डवाः ।
पृथिवीमनुशासेयुरखिलां सागराम्बराम् ॥ ५.३७.४४ ॥
तुझे शंभर पुत्र, कर्ण आणि पाच पांडव समुद्राने वेढलेल्या संपूर्ण पृथ्वीवर राज्य करू शकले असते.
5.37.45
धार्तराष्ट्रा वनं राजन्व्याघ्राः पाण्डुसुता मताः ।
मा वनं छिन्धि सव्याघ्रं मा व्याघ्रा नीनशन्वनात् ॥ ५.३७.४५ ॥
हे राजा, धृतराष्ट्राचे पुत्र म्हणजे वन; पांडूचे पुत्र म्हणजे वाघ मानले आहेत. वाघांसह वन तोडू नकोस; वाघ वनातून नष्ट होऊ नयेत.
5.37.46
न स्याद्वनमृते व्याघ्रान्व्याघ्रा न स्युर्ऋते वनम् ।
वनं हि रक्ष्यते व्याघ्रैर्व्याघ्रान्रक्षति काननम् ॥ ५.३७.४६ ॥
वाघांशिवाय वन होणार नाही, आणि वनाशिवाय वाघ राहणार नाहीत. वन वाघांकडून संरक्षित होते, आणि वाघ वनाचे रक्षण करतात.
5.37.47
न तथेच्छन्ति कल्याणान्परेषां वेदितुं गुणान् ।
यथेषां ज्ञातुमिच्छन्ति नैर्गुण्यं पापचेतसः ॥ ५.३७.४७ ॥
पापी मनाचे लोक दुसऱ्यांचे गुण जाणून घेण्याची तितकी इच्छा करत नाहीत, जितकी त्यांचे दोष जाणून घेण्याची करतात.
5.37.48
अर्थसिद्धिं परामिच्छन्धर्ममेवादितश्चरेत् ।
नहि धर्मादपैत्यर्थः स्वर्गलोकादिवामृतम् ॥ ५.३७.४८ ॥
उत्तम अर्थसिद्धीची इच्छा करणाऱ्याने सुरुवातीपासूनच धर्माचरण करावे; स्वर्गलोकापासून अमृत जसे दूर जात नाही, तसा धर्मापासून अर्थ दूर जात नाही.
5.37.49
यस्यात्मा विरतः पापात्कल्याणे च निवेशितः ।
तेन सर्वमिदं बुद्धं प्रकृतिर्विकृतिश्च या ॥ ५.३७.४९ ॥
ज्याचा आत्मा पापापासून विरत झाला आणि कल्याणात स्थिर झाला, त्याने हे सर्व जाणले आहे—जे स्वाभाविक आहे आणि जे विकृत आहे.
5.37.50
यो धर्ममर्थं कामं च यथाकालं निषेवते ।
धर्मार्थकामसंयोगं सोऽमुत्रेह च विन्दति ॥ ५.३७.५० ॥
जो धर्म, अर्थ आणि काम यथाकाळ सेवन करतो, तो इहलोकी आणि परलोकी धर्म-अर्थ-कामांचा संयोग प्राप्त करतो.
5.37.51
सन्नियच्छति यो वेगमुत्थितं क्रोधहर्षयोः ।
स श्रियो भाजनं राजन्यश्चापत्सु न मुह्यति ॥ ५.३७.५१ ॥
जो क्रोध आणि हर्षातून उठलेला वेग आवरतो, तोच हे राजा, श्रीचा पात्र आहे; तो संकटात सुद्धा मोहित होत नाही.
5.37.52
बलं पञ्चविधं नित्यं पुरुषाणां निबोध मे ।
यत्तु बाहुबलं नाम प्रथमं वलमुच्यते ॥ ५.३७.५२ ॥
माणसांचे बल सदैव पाच प्रकारचे असते; ते माझ्याकडून समजून घे. ज्याला बाहुबल म्हटले जाते, ते पहिले बल म्हटले जाते.
5.37.53
अमात्यलाभो भद्रं ते द्वितीयं बलमुच्यते ।
तृतीयं धनलाभं तु बलमाहुर्मनीषिणः ॥ ५.३७.५३ ॥
तुझे कल्याण होवो. अमात्यांचा लाभ हे दुसरे बल म्हटले जाते. धनलाभाला ज्ञानी लोक तिसरे बल म्हणतात.
5.37.54
यत्त्वस्य सहजं राजन्पितृपैतामहं बलम् ।
अभिजातबलं नाम तच्चतुर्थं बलं स्मृतम् ॥ ५.३७.५४ ॥
हे राजा, त्याचे जे सहज, पिता आणि पितामहांकडून आलेले बल, ज्याला अभिजात-बल म्हणतात, ते चौथे बल मानले गेले आहे.
5.37.55
येन त्वेतानि सर्वाणि सङ्गृहीतानि भारत ।
यद्बलानां बलं श्रेष्ठं तत्प्रज्ञाबलमुच्यते ॥ ५.३७.५५ ॥
हे भारता, ज्याने हे सर्व एकत्र केले जाते, बलांमध्ये जे श्रेष्ठ बल आहे, त्याला प्रज्ञा-बल म्हणतात.
5.37.56
महते योऽपकाराय नरस्य प्रभवेन्नरः ।
तेन वैरं समासज्य दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् ॥ ५.३७.५६ ॥
जो माणूस एखाद्या महान व्यक्तीचे अपकार करण्यास समर्थ असेल, त्याच्याशी वैर धरून "मी दूर आहे" असे समजून निश्चिंत राहू नये.
5.37.57
स्त्रीषु राजसु सर्पेषु स्वाध्यायप्रभुशत्रुषु ।
भोगेष्वायुषि विश्वासं कः प्राज्ञः कर्तुमर्हति ॥ ५.३७.५७ ॥
स्त्रिया, राजे, सर्प, स्वतःचे गुरु, स्वामी आणि शत्रू, भोग आणि आयुष्य यांवर कोणता ज्ञानी विश्वास ठेवण्यास योग्य आहे?
5.37.58
प्रज्ञाशरेणाभिहतस्य जन्तो-
श्चिकित्सकाः सन्ति न चौषधानि ।
न होममन्त्रा न च मङ्गलानि ।
नाथर्वणा नाप्यगदाः सुसिद्धाः ॥ ५.३७.५८ ॥
प्रज्ञेच्या बाणाने घायाळ झालेल्या प्राण्याला वैद्य नसतात, औषधेही नसतात; होममंत्र नसतात, मंगल कर्म नसते, अथर्वण मंत्र नसतात, सुसिद्ध विषनाशक औषधेही नसतात.
5.37.59
सर्पश्चाग्निश्च सिंहश्च कुलपुत्रश्च भारत ।
नावज्ञेया मनुष्येण सर्वे ह्येतेऽतितेजसः ॥ ५.३७.५९ ॥
हे भरता, साप, अग्नी, सिंह आणि कुलीन पुत्र — हे सर्व अत्यंत तेजस्वी आहेत; माणसाने यांची अवहेलना करू नये.
5.37.60
अग्निस्तेजो महल्लोके गूढस्तिष्ठति दारुषु ।
न चोपयुङ्क्ते तद्दारु यावन्नोद्दीप्यते परैः ॥ ५.३७.६० ॥
जगात अग्नीचे महान तेज लाकडांमध्ये लपलेले असते; इतरांनी ते पेटवेपर्यंत ते लाकूड त्याचा उपयोग करत नाही.
5.37.61
स एव खलु दारुभ्यो यदा निर्मथ्य दीप्यते ।
तद्दारु च वनं चान्यन्निर्दहत्याशु तेजसा ॥ ५.३७.६१ ॥
तोच अग्नी लाकडातून घुसळून पेटवला की, ते लाकूड आणि दुसरे वन आपल्या तेजाने लगेच जाळतो.
5.37.62
एवमेव कुले जाताः पावकोपमतेजसः ।
क्षमावन्तो निराकाराः काष्ठेऽग्निरिव शेरते ॥ ५.३७.६२ ॥
त्याचप्रमाणे कुलात जन्मलेले, अग्नीसारखे तेजस्वी, क्षमाशील, प्रकट न झालेल्या रूपाचे लोक लाकडातील अग्नीप्रमाणे पडून राहतात.
5.37.63
लताधर्मा त्वं सपुत्रः सालः पाण्डुसुता मताः ।
न लता वर्धते जातु महाद्रुममनाश्रिता ॥ ५.३७.६३ ॥
तू आणि तुझे पुत्र लतेच्या स्वभावाचे आहात; पांडूचे पुत्र साल वृक्ष मानले जातात; आधार न घेता लता कधीही महावृक्षावर वाढत नाही.
5.37.64
वनं राजंस्तव पुत्रोऽम्बिकेय ।
सिंहान्वने पाण्डवांस्तात विद्धि।
सिंहैर्विहीनं हि वनं विनश्येत् ।
सिंहा विनश्येयुर्ऋते वनेन ॥ ५.३७.६४ ॥
हे राजा, तुझा पुत्र अंबिकेचा मुलगा हे वन आहे; प्रिय, पांडवांना वनातील सिंह समज; सिंहांशिवाय वन नष्ट होते, वनाशिवाय सिंहही नष्ट होतात.