મહાભારત · અધ્યાય 5.39
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.39.1
अनीश्वरोऽयं पुरुषो भवाभवे ।
सूत्रप्रोता दारुमयीव योषा।
धात्रा तु दिष्टस्य वशे कृतोऽयं ।
तस्माद्वद त्वं श्रवणे धृतोऽहम् ॥ ५.३९.१ ॥
મનુષ્ય ઉન્નતિ અને પતનનો સ્વામી નથી; દોરીથી બાંધેલી લાકડાની પૂતળીની જેમ તે વિધાતાના વિધાનને વશ છે. તેથી તું બોલ; હું ધ્યાનથી સાંભળું છું.
5.39.2
अप्राप्तकालं वचनं बृहस्पतिरपि ब्रुवन् ।
लभते बुध्द्यवज्ञानमवमानं च भारत ॥ ५.३९.२ ॥
અયોગ્ય સમયે કહેલી વાત, બૃહસ્પતિએ કહી હોય તોપણ, બુદ્ધિની અવગણના અને અપમાન જ પામે છે, ભારત.
5.39.3
प्रियो भवति दानेन प्रियवादेन चापरः ।
मन्त्रमूलबलेनान्यो यः प्रियः प्रिय एव सः ॥ ५.३९.३ ॥
કોઈ દાનથી પ્રિય બને છે, કોઈ મીઠી વાણીથી, અન્ય કોઈ મંત્રણા અને બળથી; જે પ્રિય છે તે પ્રિય જ છે.
5.39.4
द्वेष्यो न साधुर्भवति न मेधावी न पण्डितः ।
प्रिये शुभानि कार्याणि द्वेष्ये पापानि चैव ह ॥ ५.३९.४ ॥
દ્વેષને પાત્ર માણસ સાધુ થતો નથી, બુદ્ધિમાન થતો નથી, પંડિત પણ થતો નથી; પ્રિય માટે શુભ કાર્યો થાય છે અને દ્વેષ્ય માટે પાપકાર્યો જ થાય છે.
5.39.5
उक्तं मया जातमात्रेऽपि राजन् ।
दुर्योधनं त्यज पुत्रं त्वमेकम्।
तस्य त्यागात्पुत्रशतस्य वृद्धि-
रस्यात्यागात्पुत्रशतस्य नाशः ॥ ५.३९.५ ॥
હે રાજન, જન્મ્યા પછી તરત જ મેં કહ્યું હતું — તારા એક પુત્ર દુર્યોધનનો ત્યાગ કર. તેના ત્યાગથી સો પુત્રોની વૃદ્ધિ થશે; તેના ત્યાગ ન કરવાથી સો પુત્રોનો નાશ થશે.
5.39.6
न वृद्धिर्बहुमन्तव्या या वृद्धिः क्षयमावहेत् ।
क्षयोऽपि बहुमन्तव्यो यः क्षयो वृद्धिमावहेत् ॥ ५.३९.६ ॥
જે વૃદ્ધિ ક્ષય લાવે તેને મહત્ત્વની ન માનવી; અને જે ક્ષય વૃદ્ધિ લાવે તેને જ મહત્ત્વનો માનવો.
5.39.7
न स क्षयो महाराज यः क्षयो वृद्धिमावहेत् ।
क्षयः स त्विह मन्तव्यो यं लब्ध्वा बहु नाशयेत् ॥ ५.३९.७ ॥
હે મહારાજ, જે ક્ષય વૃદ્ધિ લાવે તે ક્ષય નથી. અહીં ક્ષય તરીકે માનવું જોઈએ તે, જેને મેળવીને માણસ ઘણું નષ્ટ કરે છે તે જ.
5.39.8
समृद्धा गुणतः केचिद्भवन्ति धनतोऽपरे ।
धनवृद्धान्गुणैर्हीनान्धृतराष्ट्र विवर्जय ॥ ५.३९.८ ॥
કેટલાક ગુણથી સમૃદ્ધ થાય છે, બીજા ધનથી. હે ધૃતરાષ્ટ્ર, ગુણહીન છતાં ધનથી વધેલાઓને ત્યજી દે.
5.39.9
सर्वं त्वमायतीयुक्तं भाषसे प्राज्ञसंमतम् ।
न चोत्सहे सुतं त्यक्तुं यतो धर्मस्ततो जयः ॥ ५.३९.९ ॥
તું જે કહે છે તે બધું ભવિષ્ય માટે યોગ્ય અને જ્ઞાનીઓને માન્ય છે. પણ હું પુત્રનો ત્યાગ કરી શકતો નથી. જ્યાં ધર્મ છે ત્યાં જ જય છે.
5.39.10
अतीव गुणसंपन्नो न जातुः विनयान्वितः ।
सुसूक्ष्ममपि भूतानामुपमर्दमुपेक्षते ॥ ५.३९.१० ॥
અત્યંત ગુણસંપન્ન અને વિનયી માણસ જીવોના અતિ સૂક્ષ્મ નાશની પણ ક્યારેય ઉપેક્ષા કરતો નથી.
5.39.11
परापवादनिरताः परदुःखोदयेषु च ।
परस्परविरोधे च यतन्ते सततोत्थिताः ॥ ५.३९.११ ॥
જેઓ બીજાની નિંદામાં રત છે, બીજાનાં દુઃખ ઉત્પન્ન કરવામાં લાગેલા છે, અને પરસ્પર વિરોધમાં સદા તત્પર છે, તેઓ સતત પ્રયત્નશીલ રહે છે.
5.39.12
सदोषं दर्शनं येषां संवासे सुमहद्भयम् ।
अर्थादाने महान्दोषः प्रदाने च महद्भयम् ॥ ५.३९.१२ ॥
જેમનું દર્શન જ દોષયુક્ત છે, તેમની સાથે રહેવામાં મહાન ભય છે. ધન લેવામાં મહાન દોષ છે અને આપવામાં પણ મહાન ભય છે.
5.39.13
ये वै भेदनशीलास्तु सकामा निस्त्रपाः शठाः ।
ये पापा इति विख्याताः संवासे पिरिगर्हिताः ॥ ५.३९.१३ ॥
જે ભેદ પાડવાના સ્વભાવવાળા, કામનાઓથી ભરેલા, નિર્લજ્જ, કપટી અને પાપી તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, તેમની સાથે રહેવું નિંદનીય છે.
5.39.14
युक्ताश्चान्यैर्महादोषैर्ये नरास्तान्विवर्जयेत् ।
निवर्तमाने सौहार्दे प्रीतिर्नीचे प्रणश्यति ॥ ५.३९.१४ ॥
બીજા મહાદોષોથી યુક્ત માણસોને ત્યજવા જોઈએ; મિત્રતા પાછી ખેંચાય ત્યારે નીચ માણસ પ્રત્યેનો પ્રેમ નષ્ટ થાય છે.
5.39.15
या चैव फलनिर्वृतिः सौहृदे चैव यत्सुखम् ।
यतते चापवादाय यत्नमारभते क्षये ॥ ५.३९.१५ ॥
મિત્રતામાં જે ફલતૃપ્તિ અને જે સુખ છે; નિંદા માટે જે યત્ન કરે છે, વિનાશ માટે જે પ્રયત્ન આરંભે છે...
5.39.16
अल्पेऽप्यपकृते मोहान्न शान्तिमधिगच्छति ।
तादृशैः सङ्गतं नीचैर्नृशंसैरकृतात्मभिः ।
निशाम्य निपुणं बुद्ध्या विद्वान्दूराद्विवर्जयेत् ॥ ५.३९.१६ ॥
નાના અપકારથી પણ મોહને લીધે તે શાંતિ પામતો નથી; આવા નીચ, ક્રૂર, અસંસ્કારી મનના લોકોના સંગને બુદ્ધિથી સારી રીતે તપાસીને વિદ્વાને દૂરથી જ ત્યજી દેવો.
5.39.17
यो ज्ञातिमनुगृह्णाति दरिद्रं दीनमातुरम् ।
स पुत्रपशुभिर्वृद्धिं श्रेयश्चानन्त्यमश्रुते ॥ ५.३९.१७ ॥
જે પોતાના સગાઓ, ગરીબો, દીનો અને પીડિતો પર કૃપા કરે છે, તે પુત્ર અને પશુઓથી વૃદ્ધિ પામે છે અને અનંત કલ્યાણ પ્રાપ્ત કરે છે.
5.39.18
ज्ञातयो वर्धनीयास्तैर्य इच्छन्त्यात्मनः शुभम् ॥ ५.३९.१८ ॥
જેઓ પોતાનું કલ્યાણ ઇચ્છે છે, તેમણે પોતાના સગાઓનું પાલન-પોષણ કરવું જોઈએ.
5.39.19
कुलवृद्धिं च राजेन्द्र तस्मात्साधु समाचरं ।
श्रेयसा योक्ष्यते राजन्कुर्वाणो ज्ञातिसत्क्रियां ॥ ५.३९.१९ ॥
હે રાજેન્દ્ર, કુળની વૃદ્ધિનો વિચાર કરીને સારી રીતે આચરણ કર. હે રાજન, જે જ્ઞાતિજનોનો સત્કાર કરે છે તે કલ્યાણ સાથે જોડાશે.
5.39.20
विगुणा ह्यपि संरक्ष्या ज्ञातयो भरतर्षभ ।
किंपुनर्गुणवन्तस्ते त्वत्प्रसादाभिकाङ्क्षिणः ॥ ५.३९.२० ॥
હે ભરતર્ષભ, ગુણહીન જ્ઞાતિજનોની પણ રક્ષા કરવી જોઈએ; તો પછી જે ગુણવાન છે અને તારી કૃપાના અભિલાષી છે તેમની તો વાત જ શું.
5.39.21
प्रसादं कुरु वीराणां पाण्डवानां विशांपते ।
दीयतां ग्रामकाः केचित्तेषां वृत्त्यर्थमीश्वर ॥ ५.३९.२१ ॥
હે વિશાંપતિ, વીર પાંડવો પર કૃપા કર. હે ઈશ્વર, તેમના નિર્વાહ માટે કેટલાંક ગામ આપવામાં આવે.
5.39.22
एवं लोके यशः प्राप्तं भविष्यति नराधिप ।
वृद्धेन हि त्वया कार्यं पुत्राणां तात शासनम् ॥ ५.३९.२२ ॥
હે નરાધિપ, આ રીતે જગતમાં યશ પ્રાપ્ત થશે. હે તાત, વૃદ્ધ એવા તારે પુત્રો પર શાસન કરવું જોઈએ.
5.39.23
मया चापि हितं वाच्यं विद्धि मां त्वद्धितैषिणम् ।
ज्ञातिभिर्विग्रहस्तात न कर्तव्यः शुभार्थिना।
सुखानि सह भोज्यानि ज्ञातिभिर्भरतर्षभ ॥ ५.३९.२३ ॥
મારી હિતકારી વાત પણ સાંભળવી જોઈએ; મને તારો હિતૈષી સમજ. હે તાત, કલ્યાણ ઇચ્છનારે જ્ઞાતિજનો સાથે વિગ્રહ ન કરવો. હે ભરતર્ષભ, જ્ઞાતિજનો સાથે મળીને સુખો ભોગવવાં.
5.39.24
संभोजनं संकथनं संप्रीतिश्च परस्परम् ।
ज्ञातिभिः सह कार्याणि न विरोधः कदाचन ॥ ५.३९.२४ ॥
જ્ઞાતિજનો સાથે મળીને ભોજન કરવું, વાતચીત કરવી અને પરસ્પર પ્રેમ રાખવો; ક્યારેય વિરોધ ન હોવો જોઈએ.
5.39.25
ज्ञातयस्तारयन्तीह ज्ञातयो मञ्जयन्ति च ।
सुवृत्तास्तारयन्तीह दुर्वृत्ता मञ्जयन्ति च ॥ ५.३९.२५ ॥
અહીં સગાંઓ જ તારે છે અને સગાંઓ જ ડુબાડે છે. સદાચારીઓ અહીં તારે છે અને દુરાચારીઓ ડુબાડે છે.
5.39.26
सुवृत्तो भव राजेन्द्र पाण्जवान्प्रति मानद ।
अधर्षणीयः शत्रूणां तैर्वृतस्त्वं भविष्यति ॥ ५.३९.२६ ॥
હે રાજેન્દ્ર, હે માનદ, પાંડવો પ્રત્યે સદાચારી બનો. ત્યારે શત્રુઓથી અજેય રહેશો અને તેમનાથી જ ઘેરાયેલા રહેશો.
5.39.27
श्रीमन्तं ज्ञातिमासाद्य यो ज्ञातिरवसीदति ।
दिग्धहस्तं मृग इव स एनस्तस्य विन्दति ॥ ५.३९.२७ ॥
શ્રીમંત સગા પાસે જઈને પણ જે સગો પીડાય છે, ઝેર ચોપડેલા હાથવાળા હરણની જેમ, તે તેનું પાપ મેળવે છે.
5.39.28
पश्चादपि नरश्रेष्ठ तव तापो भविष्यति ।
तान्वा हतान्सुतान्वापि श्रुत्वा तदनुचिन्तय ॥ ५.३९.२८ ॥
હે નરશ્રેષ્ઠ, પાછળથી પણ તને સંતાપ થશે. તેઓ હણાયા કે તારા પુત્રો હણાયા એ સાંભળીને તેનો વિચાર કર.
5.39.29
येन खट्वां समारूढः परितप्येत कर्मणा ।
आदावेन न तत्कुर्यादध्रुवे जीविते सति ॥ ५.३९.२९ ॥
જે કર્મથી માણસ ખાટલા પર ચઢીને (મૃત્યુશય્યા પર) સંતાપ ભોગવે, તે શરૂઆતમાં જ ન કરવું, કારણ કે જીવન અસ્થિર છે.
5.39.30
न कश्चिन्नापनयते पुमानन्यत्र भार्गवात् ।
शेषसंप्रतिपत्तिस्तु बुद्धिमत्स्वेव तिष्ठति ॥ ५.३९.३० ॥
ભાર્ગવ (શુક્રાચાર્ય) સિવાય કોઈ પુરુષ (કર્મફળથી) છટકી શકતો નથી. પરંતુ કર્મના બાકી રહેલા ફળની પ્રાપ્તિ બુદ્ધિમાનોમાં જ ટકે છે.
5.39.31
दुर्योधनेन यद्येतत्पापं तेषु पुरा कृतम् ।
त्वया तत्कुलवृद्धेन प्रत्यानेयं नरेश्वर ॥ ५.३९.३१ ॥
હે નરેશ્વર, જો દુર્યોધને પહેલાં તેમના પ્રત્યે આ પાપ કર્યું હોય, તો કુળના વૃદ્ધ તરીકે તમારે તેનું નિવારણ કરવું જોઈએ.
5.39.32
तांस्त्वं पदे प्रतिष्ठाप्य लोके विगतकल्मषः ।
भविष्यसि नरश्रेष्ठ पूजनीयो मनीषिणाम् ॥ ५.३९.३२ ॥
હે નરશ્રેષ્ઠ, તેમને તેમના સ્થાને પ્રતિષ્ઠિત કરશો તો તમે જગતમાં નિષ્કલંક બનીને જ્ઞાનીઓ દ્વારા પૂજનીય થશો.
5.39.33
सुव्याहृतानि धीराणां फलतः परिचिन्त्य यः ।
अध्यवस्यति कार्येषु चिरं यशसि तिष्ठति ॥ ५.३९.३३ ॥
ધીરજવાન પુરુષોનાં સુવચનોનું ફળ વિચારીને જે કાર્યોનો નિશ્ચય કરે છે, તે લાંબા સમય સુધી કીર્તિમાં સ્થિર રહે છે.
5.39.34
असम्यगुपयुक्तं हि ज्ञानं सुकुशलैरपि ।
उपलभ्यं चाविदितं विदितं चाननुष्ठितम् ॥ ५.३९.३४ ॥
અત્યંત કુશળ લોકોનું જ્ઞાન પણ જો યોગ્ય રીતે ઉપયોગમાં ન લેવાય, તો તે મળ્યા છતાં અજ્ઞાત જ રહે છે; જાણેલું પણ આચરણમાં ન મુકાય તો તે નિષ્ફળ છે.
5.39.35
पापोदयफलं विद्वान्यो नारभति वर्धते ॥ ५.३९.३५ ॥
પાપના ઉદયનું ફળ જાણનાર વિદ્વાન જે તેનો આરંભ નથી કરતો, તે વધે છે.
5.39.36
यस्तु पूर्वकृतं पापमविमृश्यानुवर्तते ।
अगाधपङ्के दुर्मेधा विषमे विनिपात्यते ॥ ५.३९.३६ ॥
જે દુર્બુદ્ધિ પૂર્વે કરેલા પાપનો વિચાર કર્યા વિના તેને અનુસરે છે, તે અગાધ કીચડમાં અને વિષમ સ્થાને ફેંકાય છે.
5.39.37
मन्त्रभेदस्य षट् प्राज्ञो द्वाराणीमानि लक्षयेत् ।
अर्थसन्ततिकामश्च रक्षेदेतानि नित्यशः ॥ ५.३९.३७ ॥
બુદ્ધિમાન માણસે મન્ત્રભેદનાં છ દ્વાર ઓળખવાં; ધનનો સતત પ્રવાહ ઇચ્છનારે તેમની સદા રક્ષા કરવી.
5.39.38
मदं स्वप्नपविज्ञानमाकारं चात्मसंभवम् ।
दुष्टामात्येषु विश्रम्भं दूताच्चाकुशलादपि ॥ ५.३९.३८ ॥
મદ, નિદ્રા, બેદરકારી, અંદરથી ઊઠતા હાવભાવ, દુષ્ટ અમાત્યો પર વિશ્વાસ, અને અકુશળ દૂત પર પણ વિશ્વાસ — આ પણ (મન્ત્રભેદનાં દ્વાર છે).
5.39.39
द्वाराण्येतानि यो ज्ञात्वा संवृणोति सदा नृप ।
त्रिवर्गाचरणे युक्तः स शत्रूनधितिष्ठति ॥ ५.३९.३९ ॥
હે નૃપ, આ દ્વારોને જાણીને જે સદા તેમને બંધ રાખે છે અને ત્રિવર્ગના આચરણમાં યુક્ત છે, તે શત્રુઓ પર વિજય મેળવે છે.
5.39.40
नवै श्रुतमविज्ञाय वृद्धाननुपसेव्य वा ।
धर्मार्थौ वेदुतुं शक्यौ बृहस्पतिसमैरपि ॥ ५.३९.४० ॥
શાસ્ત્ર ન જાણીને અને વૃદ્ધોની સેવા કર્યા વિના ધર્મ અને અર્થ જાણવા શક્ય નથી — બૃહસ્પતિ સમાન હોય તોપણ.
5.39.41
नष्टं समुद्रे पतितं नष्टं वाक्यमशृण्वति ।
अनात्मनि श्रुतं नष्टं नष्टं हुतमनग्निकम् ॥ ५.३९.४१ ॥
સમુદ્રમાં પડેલું નષ્ટ થાય છે; ન સાંભળનારને કહેલું વાક્ય નષ્ટ થાય છે; આત્મસંયમ વિનાનાનું સાંભળેલું નષ્ટ થાય છે; અગ્નિ વિનાની આહુતિ નષ્ટ થાય છે.
5.39.42
मत्या परीक्ष्य मेधावी बुद्ध्या संपाद्य चासकृत् ।
श्रुत्वा दृष्ट्वाथ विज्ञाय प्राज्ञैर्मैत्रीं समाचरेत् ॥ ५.३९.४२ ॥
બુદ્ધિમાન માણસે વિવેકથી પરખીને, બુદ્ધિથી વારંવાર નિશ્ચિત કરીને, સાંભળીને, જોઈને, જાણીને પછી પ્રાજ્ઞો સાથે મૈત્રી કરવી.
5.39.43
अकीर्ति विनयो हन्ति हन्त्यनर्थं पराक्रमः ।
हन्ति नित्यं क्षमा क्रोधमाचारो हन्त्यलक्षणम् ॥ ५.३९.४३ ॥
વિનય અપકીર્તિનો નાશ કરે છે, પરાક્રમ અનર્થનો નાશ કરે છે. ક્ષમા સદા ક્રોધનો નાશ કરે છે, અને સદાચાર અલક્ષણનો નાશ કરે છે.
5.39.44
परिच्छदेन क्षेत्रेण वेश्मना परिचर्यया ।
परीक्षेत कुलं राजन्भोजनाच्छादनेन च ॥ ५.३९.४४ ॥
હે રાજન, પરિવાર, જમીન, ઘર, સેવા, ભોજન અને વસ્ત્ર દ્વારા કુળની પરીક્ષા કરવી.
5.39.45
उपस्थितसय कामस्य प्रतिवादो न विद्यते ।
अपि निर्मुक्तदेहस्य कामरक्तस्य किं पुनः ॥ ५.३९.४५ ॥
આવી પડેલી કામનાનો કોઈ વિરોધ હોતો નથી; દેહ ત્યજેલાને પણ નહીં — તો કામમાં રંગાયેલા વિશે શું કહેવું?
5.39.46
प्राज्ञोपसेविनं वैद्यं धार्मिकं प्रियदर्शनम् ।
मित्रवन्तं सुवाक्यं च सुहृदं परिपालयेत् ॥ ५.३९.४६ ॥
જ્ઞાનીઓની સેવા કરનાર, વિદ્વાન, ધાર્મિક, પ્રિયદર્શન, મિત્રવાળો, મધુરવાણી બોલનાર અને હિતૈષીનું પાલન કરવું.
5.39.47
दुष्कुलीनः कुलीनो वा मर्यादां यो न लङ्घयेत् ।
धर्मापेक्षी मृदुर्ह्रीमान्स कुलीनशताद्वरः ॥ ५.३९.४७ ॥
નીચા કુળનો હોય કે ઉચ્ચ કુળનો, જે મર્યાદા ઓળંગતો નથી, ધર્મને ધ્યાનમાં રાખે છે, મૃદુ અને લજ્જાશીલ છે — તે સો કુલીનોથી શ્રેષ્ઠ છે.
5.39.48
ययोश्चित्तेन वा चित्तं निभृतं निभृतेन वा ।
समेति प्रज्ञया प्रज्ञा तयोर्मैत्री न जीर्यति ॥ ५.३९.४८ ॥
જે બે જણાનું મન મન સાથે, અથવા ગુપ્ત ગુપ્ત સાથે, બુદ્ધિ બુદ્ધિ સાથે મળે છે — તેમની મૈત્રી કદી જીર્ણ થતી નથી.
5.39.49
दुर्बुद्धिमकृतप्रज्ञं छन्नं कूपं तृणैरिव ।
विवर्जयीत मेधावी तस्मिन्मैत्री प्रणश्यति ॥ ५.३९.४९ ॥
દુર્બુદ્ધિ અને અવિકસિત પ્રજ્ઞાવાળા માણસને, ઘાસથી ઢંકાયેલા કૂવાની જેમ, બુદ્ધિમાને ત્યજવો; તેની સાથેની મૈત્રી નાશ પામે છે.
5.39.50
अवलिप्तेषु मूर्खेषु रौद्रसाहसिकेषु च ।
तथैवापेतधर्मेषु न मैत्रीमाचरेद्बुधः ॥ ५.३९.५० ॥
અભિમાની, મૂર્ખ, ક્રૂર અને સાહસી લોકો સાથે, તેમજ ધર્મ છોડી દેનારાઓ સાથે, બુદ્ધિમાને મૈત્રી ન કરવી.
5.39.51
कृतज्ञं धार्मिकं सत्यमक्षुद्रं दृढभक्तिकम् ।
जितेन्द्रियं स्थितं स्थित्यां मित्रमित्यभिवाञ्छति ॥ ५.३९.५१ ॥
કૃતજ્ઞ, ધાર્મિક, સત્યવાદી, ઉદાર, દૃઢ ભક્તિવાળો, ઇન્દ્રિયજિત અને પોતાના આચરણમાં સ્થિર — એવા જ માણસને મિત્ર તરીકે ઇચ્છવો.
5.39.52
इन्द्रियाणामनुत्सर्गो मृत्युनापि विशिष्यते ।
अत्यर्थं पुनरुत्सर्गः सादयेद्दैवतानपि ॥ ५.३९.५२ ॥
ઇન્દ્રિયોને છૂટી મૂકી દેવી મૃત્યુથી પણ વધુ ખરાબ છે; વળી, તેમની અતિશય લિપ્તતા દેવોનો પણ નાશ કરી શકે છે.
5.39.53
मार्दवं सर्वभूतानामनसूया क्षमा धृतिः ।
आयुष्याणि बुधाः प्राहुर्मित्राणां चाविमानना ॥ ५.३९.५३ ॥
સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે કોમળતા, ઈર્ષ્યાનો અભાવ, ક્ષમા, ધીરજ અને મિત્રોનું અપમાન ન કરવું — આ આયુષ્ય વધારનારા ગુણો છે, એમ જ્ઞાની લોકો કહે છે.
5.39.54
अपनीतं सुनीतेन योऽर्थं प्रत्यानिनीपते ।
मतिमास्थाय सुदृढां तदकापुरुषव्रतम् ॥ ५.३९.५४ ॥
હે રાજન! સુનીતિથી, અત્યંત દૃઢ બુદ્ધિનો આશ્રય લઈને, જે ખોવાયેલું પાછું મેળવે છે — તે જ કાયર ન હોય તેવાનું વ્રત છે.
5.39.55
आयत्यां प्रतिकारज्ञस्तदात्वे दृढनिश्चयः ।
अतीते कार्यशेषज्ञो नरोऽर्थैर्न प्रहीयते ॥ ५.३९.५५ ॥
ભવિષ્યનો ઉપાય જાણનાર, વર્તમાનમાં દૃઢ નિશ્ચયી અને ભૂતકાળના બાકી કાર્યને જાણનાર માણસ પોતાના હેતુઓથી વંચિત થતો નથી.
5.39.56
कर्मणा मनसा वाचा यदभीक्ष्णं निषेवते ।
तदेवापहरत्येनं तस्मात्कल्याणमाचरेत् ॥ ५.३९.५६ ॥
કર્મ, મન અને વાણીથી માણસ જેનું સતત સેવન કરે છે, તે જ તેને ખેંચી જાય છે; તેથી કલ્યાણનું આચરણ કરવું.
5.39.57
मङ्गलालम्भनं योगः श्रुतमुत्थानमार्जवम् ।
भूतिमेतानि कुर्वन्ति सतां चाभीक्ष्णदर्शनम् ॥ ५.३९.५७ ॥
મંગળનો સ્પર્શ, યોગ, શ્રુતજ્ઞાન, ઉદ્યમ, સરળતા અને સજ્જનોનું સતત દર્શન — આ બધું સમૃદ્ધિ સર્જે છે.
5.39.58
अनिर्वेदः श्रियो मूलं लाभस्य च शुभस्य च ।
महान्भवत्यनिर्विष्णः सुखं चानन्त्यमश्नुते ॥ ५.३९.५८ ॥
નિરાશ ન થવું એ શ્રીનું મૂળ છે, લાભ અને શુભનું પણ મૂળ છે; જે ખિન્ન થતો નથી તે મહાન બને છે અને અનંત સુખ પામે છે.
5.39.59
नातः श्रीमत्तरं किंचिदन्यत्पथ्यतमं मतम् ।
प्रभविष्णोर्यथा तात क्षमा सर्वत्र सर्वदा ॥ ५.३९.५९ ॥
હે તાત! આનાથી વધુ શ્રેષ્ઠ અને વધુ હિતકારી બીજું કંઈ મનાતું નથી — સમર્થ પુરુષ માટે સર્વત્ર અને સદા ક્ષમા જ.
5.39.60
क्षमेदशक्तः सर्वस्य शक्तिमान्धर्मकारणात् ।
अर्थानर्थौ समौ यस्य तस्य नित्यं क्षमा हिता ॥ ५.३९.६० ॥
અશક્તે ક્ષમા કરવી; શક્તિમાને ધર્મને કારણે ક્ષમા કરવી. જેને લાભ-હાનિ સમાન છે, તેના માટે ક્ષમા સદા હિતકારી છે.
5.39.61
यत्सुखं सेवमानोऽपि धर्मार्थाभ्यां न हीयते ।
कामं तदुपसेवेत न मूढव्रतमाचरेत् ॥ ५.३९.६१ ॥
ધર્મ અને અર્થથી ભ્રષ્ટ થયા વિના સુખ ભોગવતાં પણ, ઇચ્છા પ્રમાણે તેનો ઉપભોગ કરવો; મૂઢોનું વ્રત આચરવું નહીં.
5.39.62
दुःखार्तेषु प्रमत्तेषु नास्तिकेष्वलसेषु च ।
न श्रीर्वसत्यदान्तेषु ये चोत्साहविवर्जिताः ॥ ५.३९.६२ ॥
દુઃખથી પીડિત, પ્રમાદી, નાસ્તિક, આળસુ, અસંયમી અને ઉત્સાહહીન લોકોમાં શ્રી વસતી નથી.
5.39.63
आर्जवेन नरं युक्तमार्जवात्सव्यपत्रपम् ।
अशक्तं मन्यमानास्तु धर्षयन्ति कुबुद्धयः ॥ ५.३९.६३ ॥
સરળતાથી યુક્ત માણસને, તેની સરળતાને કારણે, અસમર્થ માનીને દુર્બુદ્ધિ લોકો તિરસ્કારે છે.
5.39.64
अत्यार्यमतिदातारमतिशूरमतिव्रतम् ।
प्रज्ञाभिमानिनं चैव श्रीर्भयान्नोपसर्पति ॥ ५.३९.६४ ॥
અતિ ઉદાર, અતિ દાતા, અતિ શૂરવીર, અતિ વ્રતનિષ્ઠ અને પ્રજ્ઞાભિમાની માણસ પાસે પણ શ્રી ભયને કારણે જતી નથી.
5.39.65
न चातिगुणवत्स्वेषा नात्यन्तं निर्गुणेषु च ।
नेषा गुणान्कामयते नैर्गुण्यान्नानुरज्यते।
उन्मत्ता गौरिवान्धा श्रीः क्वचिदेवावतिष्ठते ॥ ५.३९.६५ ॥
આ શ્રી અતિ ગુણવાન લોકોમાં પણ ટકતી નથી, સંપૂર્ણ ગુણહીનોમાં પણ ટકતી નથી; તે ગુણોની ઇચ્છા રાખતી નથી અને ગુણહીનતા પર આસક્ત પણ થતી નથી. પાગલ, આંધળી ગાયની જેમ શ્રી ક્યાંક જ ટકે છે.
5.39.66
अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं श्रुतम् ।
रतिपुत्रफला नारी दत्तभुक्तफलं धनम् ॥ ५.३९.६६ ॥
વેદોનું ફળ અગ્નિહોત્ર; શ્રુતનું ફળ શીલ અને સદાચાર; નારીનું ફળ રતિ અને પુત્ર; ધનનું ફળ દાન અને ઉપભોગ છે.
5.39.67
अधर्मोपार्जितैरर्थैर्यः करोत्यौर्ध्वदेहिकम् ।
न स तस्य फलं प्रेत्य भुङ्क्तेऽर्थस्य दुरागमात् ॥ ५.३९.६७ ॥
અધર્મથી મેળવેલા ધનથી જે ઔર્ધ્વદૈહિક કર્મ કરે છે, તે મૃત્યુ પછી તેનું ફળ ભોગવતો નથી, કારણ કે ધનનું આગમન દુષ્ટ છે.
5.39.68
कान्तारे वनदुर्गेषु कृच्छ्रास्वापत्सु संभ्रमे ।
उद्यतेषु च शस्त्रेषु नास्ति सत्ववतां भयम् ॥ ५.३९.६८ ॥
રણમાં, વનદુર્ગોમાં, કઠણ આપત્તિઓમાં, સંકટમાં, ગભરાટમાં, શસ્ત્રો ઉઠાવાયેલાં હોય ત્યારે પણ સત્ત્વવંતોને ભય નથી.
5.39.69
उत्थानं संयमो दाक्ष्यमप्रमादो धृतिः स्मृतिः ।
समीक्ष्य च समारम्भो विद्धि मूलं भवस्य तु ॥ ५.३९.६९ ॥
ઉદ્યમ, સંયમ, કૌશલ, અપ્રમાદ, ધૈર્ય, સ્મૃતિ અને સારી રીતે વિચારીને આરંભ — આને જ સમૃદ્ધિનું મૂળ જાણ.
5.39.70
तपो बलं तापमानां ब्रह्म ब्रह्मविदां बलम् ।
हिंसा बलमसाधूनां क्षमा गुणवतां बलम् ॥ ५.३९.७० ॥
તપ તપસ્વીઓનું બળ છે, બ્રહ્મ (વેદ) બ્રહ્મજ્ઞાનીઓનું બળ છે, હિંસા અસાધુઓનું બળ છે, અને ક્ષમા ગુણવાનોનું બળ છે.
5.39.71
अष्टौ तान्यव्रतघ्नानि आपो मूलं फलं पयः ।
हविर्ब्राह्मणकाम्या च गुरोर्वचनमौषधम् ॥ ५.३९.७१ ॥
વ્રતભંગનો દોષ નાશ કરનારાં આઠ: જળ, મૂળ, ફળ, દૂધ, હવિષ્ય, બ્રાહ્મણોની ઇચ્છા, અને ગુરુનું વચન એ ઔષધ.
5.39.72
न तत्परस्य सन्दध्यात्प्रतिकूलं यदात्मनः ।
सङ्ग्रहेणैव धर्मः स्यात्कामादन्यः प्रवर्तते ॥ ५.३९.७२ ॥
પોતાને જે પ્રતિકૂળ હોય તે બીજા પ્રત્યે ન કરવું. સંક્ષેપમાં આ જ ધર્મ છે; એનાથી ભિન્ન જે હોય તે કામથી પ્રવર્તે છે.
5.39.73
अक्रोधेन जयेत्क्रोधमसाधुं नाधुना जयेत् ।
जयेत्कदर्यं दानेन जयेन्मत्येन चानृतम् ॥ ५.३९.७३ ॥
ક્રોધને અક્રોધથી જીતવો; દુષ્ટને સારાપણાથી જીતવો; કંજૂસને દાનથી જીતવો; અસત્યને સત્યથી જીતવું.
5.39.74
स्त्रीधूर्तकेऽलसे भीरौ चण्डे पुरुषमानिनि ।
चोरे कृतघ्ने विश्वासो न कार्यो न च नास्तिके ॥ ५.३९.७४ ॥
સ્ત્રી, ધૂર્ત, આળસુ, ડરપોક, ક્રોધી, પુરુષાભિમાની, ચોર, કૃતઘ્ન અને નાસ્તિક પર વિશ્વાસ ન મૂકવો.
5.39.75
अभिवादनशीलप्य नित्यं वृद्धोपसेविनः ।
चत्वारि संप्रवर्धन्ते कीर्तिरापुर्यशो बलम् ॥ ५.३९.७५ ॥
જે હંમેશાં પ્રણામ કરવાના સ્વભાવવાળો છે અને વડીલોની સેવા કરે છે, તેનામાં ચાર વસ્તુઓ વધે છે: કીર્તિ, આયુષ્ય, યશ અને બળ.
5.39.76
अतिक्लेशेन येऽथोः स्वधर्मस्यानिक्रमेण वा ।
अरेर्वा प्रणिपातेन मा तेषु मनः कृथाः ॥ ५.३९.७६ ॥
અતિ ક્લેશથી, અથવા સ્વધર્મનું ઉલ્લંઘન ન કરીને, અથવા શત્રુને પ્રણામ કરીને જેઓ (તે મેળવે છે), તેમના પ્રત્યે મન ન લગાવ.
5.39.77
अविद्यः पुरुषः शोच्यः शोच्यं मैथुनमप्रजम् ।
निराहाराः प्रजाः शोच्याः शोच्यं राष्ट्रमराजकं ॥ ५.३९.७७ ॥
અવિદ્વાન પુરુષ શોચનીય છે; સંતાનવિહીન મૈથુન શોચનીય છે; આહાર વિનાની પ્રજા શોચનીય છે; રાજાવિહીન રાષ્ટ્ર શોચનીય છે.
5.39.78
अध्वा जरा देहवतां पर्वतानां जलं जरा ।
असंभोगो जरा स्त्रीणां वाक्छल्यं मनसो जरा ॥ ५.३९.७८ ॥
દેહધારીઓ માટે માર્ગ એ જ જરા; પર્વતો માટે જળ એ જ જરા; સ્ત્રીઓ માટે સંભોગનો અભાવ એ જ જરા; મન માટે વચનનો કાંટો એ જ જરા.
5.39.79
अनाम्नायमला वेदा ब्राह्मणस्याव्रतं मलम् ।
मलं पृथिव्या वाह्लीकाः पुरुषस्यानृतं मलम् ॥ ५.३९.७९ ॥
અનામ્નાય એ વેદોનો મળ છે; અવ્રત એ બ્રાહ્મણનો મળ છે. વાહ્લીકો પૃથ્વીનો મળ છે; અસત્ય એ પુરુષનો મળ છે.
5.39.80
कौतूहलमला साध्वी विप्रवासमलाः स्त्रियः ॥ ५.३९.८० ॥
કુતૂહલ એ સાધ્વીનો મળ છે; વિપ્રવાસ એ સ્ત્રીઓનો મળ છે.
5.39.81
सुवर्णस्य मलं रूप्यं रूप्यस्यापि मलं त्रपु ।
ज्ञेयं त्रपुमलं सीमं सीसस्यापि मलं मलम् ॥ ५.३९.८१ ॥
સોનાનો મળ ચાંદી છે; ચાંદીનો મળ ત્રપુ છે. ત્રપુનો મળ સીમ જાણવો; સીસાનો મળ પણ મળ જ છે.
5.39.82
न स्वप्नेन जयेन्निद्रां न कामेन जयेत्स्त्रियः ।
नेन्धनेन जयेदग्निं न पानेन सुरां जयेत् ॥ ५.३९.८२ ॥
સ્વપ્નથી નિદ્રાને ન જીતવી; કામથી સ્ત્રીને ન જીતવી. ઇંધનથી અગ્નિને ન જીતવો; પીણાથી સુરાને ન જીતવી.
5.39.83
यस्य दानजितं मित्रं शत्रवो युधि निर्जिताः ।
अन्नपानजिता दाराः सफलं तस्य जीवितम् ॥ ५.३९.८३ ॥
દાનથી જેણે મિત્ર જીત્યો, યુદ્ધમાં જેના શત્રુઓ હાર્યા, અન્નપાનથી જેણે પત્નીઓ જીતી — તેનું જીવન સફળ છે.
5.39.84
सहस्रिणोऽपि जीवन्ति जीवन्ति शतिनस्तथा ।
धृतराष्ट्र विमुञ्चेच्छां न कथञ्चिन्न जीव्यते ॥ ५.३९.८४ ॥
હજારો લોકોવાળા પણ જીવે છે, સો લોકોવાળા પણ જીવે છે. હે ધૃતરાષ્ટ્ર, ઇચ્છા છોડી દો; કોઈ પણ રીતે (જીવન) જીવી શકાતું નથી.
5.39.85
यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः ।
नालमेकस्य तत्सर्वमिति पश्यन्न मुह्यति ॥ ५.३९.८५ ॥
પૃથ્વી પરનાં ચોખા, જવ, સોનું, પશુઓ અને સ્ત્રીઓ—આ બધું એક માણસ માટે પણ પૂરતું નથી એમ જોઈને પણ જે મોહ પામતો નથી (તે જ્ઞાની).
5.39.86
राजन्भूयो ब्रवीमि त्वां पुत्रेषु सममाचर ।
समता यदि ते राजन्स्वेषु पाण्डुसुतेषु वा ॥ ५.३९.८६ ॥
હે રાજા! ફરી કહું છું—તમારા પુત્રો પ્રત્યે સમાન વર્તન રાખો. હે રાજા! જો તમારામાં પોતાના અને પાંડુપુત્રો પ્રત્યે સમતા હોય (તો તે જ ઉત્તમ છે).