มหาภารตะ · อัธยายะ 5.39
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.39.1
अनीश्वरोऽयं पुरुषो भवाभवे ।
सूत्रप्रोता दारुमयीव योषा।
धात्रा तु दिष्टस्य वशे कृतोऽयं ।
तस्माद्वद त्वं श्रवणे धृतोऽहम् ॥ ५.३९.१ ॥
มนุษย์ไม่ได้เป็นนายของการขึ้นหรือการตกของตน เขาเหมือนตุ๊กตาไม้ที่ถูกร้อยด้วยเส้นด้าย ถูกพระผู้สร้างวางไว้ใต้อำนาจของโชคชะตา ดังนั้นขอท่านจงกล่าวเถิด ข้าพเจ้ากำลังตั้งใจฟังอยู่
5.39.2
अप्राप्तकालं वचनं बृहस्पतिरपि ब्रुवन् ।
लभते बुध्द्यवज्ञानमवमानं च भारत ॥ ५.३९.२ ॥
คำพูดที่กล่าวไม่ถูกกาลเวลา แม้พระพฤหัสปติจะเป็นผู้กล่าว ก็ย่อมได้รับเพียงการดูแคลนในปัญญาและความอัปยศ ข้าแต่ภารตะ
5.39.3
प्रियो भवति दानेन प्रियवादेन चापरः ।
मन्त्रमूलबलेनान्यो यः प्रियः प्रिय एव सः ॥ ५.३९.३ ॥
คนหนึ่งเป็นที่รักด้วยการให้ อีกคนหนึ่งด้วยวาจาอ่อนหวาน และอีกคนด้วยกำลังแห่งคำปรึกษา ผู้ที่เป็นที่รักก็คือผู้เป็นที่รักนั่นเอง
5.39.4
द्वेष्यो न साधुर्भवति न मेधावी न पण्डितः ।
प्रिये शुभानि कार्याणि द्वेष्ये पापानि चैव ह ॥ ५.३९.४ ॥
ผู้ที่ถูกเกลียดชังย่อมไม่กลายเป็นคนดี ไม่เป็นผู้มีปัญญา และไม่เป็นบัณฑิต เพราะต่อผู้เป็นที่รักย่อมกระทำการอันดี ส่วนต่อผู้ถูกเกลียดชังก็ย่อมกระทำการชั่วร้ายเช่นกัน
5.39.5
उक्तं मया जातमात्रेऽपि राजन् ।
दुर्योधनं त्यज पुत्रं त्वमेकम्।
तस्य त्यागात्पुत्रशतस्य वृद्धि-
रस्यात्यागात्पुत्रशतस्य नाशः ॥ ५.३९.५ ॥
ข้าแต่พระราชา ข้าได้กล่าวไว้แล้วตั้งแต่เขาเพิ่งเกิด ว่าขอให้ท่านละทิ้งทุรโยธน์ บุตรผู้เดียวของท่าน การละทิ้งเขาจะนำความเจริญมาสู่บุตรหนึ่งร้อย การไม่ละทิ้งเขาจะนำความพินาศมาสู่บุตรหนึ่งร้อย
5.39.6
न वृद्धिर्बहुमन्तव्या या वृद्धिः क्षयमावहेत् ।
क्षयोऽपि बहुमन्तव्यो यः क्षयो वृद्धिमावहेत् ॥ ५.३९.६ ॥
ความเจริญที่นำไปสู่ความเสื่อมนั้นไม่ควรยึดถือว่ามีคุณค่ามาก และความเสื่อมที่นำไปสู่ความเจริญนั้นควรยึดถือว่ามีคุณค่ามาก
5.39.7
न स क्षयो महाराज यः क्षयो वृद्धिमावहेत् ।
क्षयः स त्विह मन्तव्यो यं लब्ध्वा बहु नाशयेत् ॥ ५.३९.७ ॥
ข้าแต่มหาราช สิ่งที่นำไปสู่ความเจริญนั้นมิใช่ความเสื่อม ในโลกนี้ ความเสื่อมที่ควรถือว่าเป็นความเสื่อมก็คือสิ่งที่เมื่อได้มาแล้วทำให้คนทำลายสิ่งอื่นมากมาย
5.39.8
समृद्धा गुणतः केचिद्भवन्ति धनतोऽपरे ।
धनवृद्धान्गुणैर्हीनान्धृतराष्ट्र विवर्जय ॥ ५.३९.८ ॥
บางคนรุ่งเรืองด้วยคุณธรรม บางคนรุ่งเรืองด้วยทรัพย์ ธฤตราษฎร์เอ๋ย จงปฏิเสธผู้ที่ร่ำรวยด้วยทรัพย์แต่ขาดคุณธรรม
5.39.9
सर्वं त्वमायतीयुक्तं भाषसे प्राज्ञसंमतम् ।
न चोत्सहे सुतं त्यक्तुं यतो धर्मस्ततो जयः ॥ ५.३९.९ ॥
สิ่งที่ท่านกล่าวทั้งหมดเหมาะแก่อนาคตและเป็นที่ยอมรับของผู้มีปัญญา แต่ข้าพเจ้าไม่อาจทอดทิ้งบุตรของข้าได้ ที่ใดมีธรรม ที่นั่นย่อมมีชัยชนะ
5.39.10
अतीव गुणसंपन्नो न जातुः विनयान्वितः ।
सुसूक्ष्ममपि भूतानामुपमर्दमुपेक्षते ॥ ५.३९.१० ॥
ผู้ที่เพียบพร้อมด้วยคุณธรรมอย่างยิ่งและมีความถ่อมตน ไม่เคยเพิกเฉยต่อการทำอันตรายแม้เพียงเล็กน้อยต่อสรรพสัตว์
5.39.11
परापवादनिरताः परदुःखोदयेषु च ।
परस्परविरोधे च यतन्ते सततोत्थिताः ॥ ५.३९.११ ॥
ผู้ที่ยินดีในการใส่ร้ายผู้อื่น ผู้ที่ตั้งใจก่อความทุกข์แก่ผู้อื่น และผู้ที่พร้อมจะเป็นศัตรูกันอยู่เสมอ ย่อมพยายามอยู่ไม่หยุดหย่อน
5.39.12
सदोषं दर्शनं येषां संवासे सुमहद्भयम् ।
अर्थादाने महान्दोषः प्रदाने च महद्भयम् ॥ ५.३९.१२ ॥
ผู้ที่การมองเห็นของเขามีโทษ การอยู่ร่วมกับเขาก็มีความกลัวอันใหญ่หลวง การรับทรัพย์มีโทษอันใหญ่ และการให้ทรัพย์ก็มีความกลัวอันใหญ่
5.39.13
ये वै भेदनशीलास्तु सकामा निस्त्रपाः शठाः ।
ये पापा इति विख्याताः संवासे पिरिगर्हिताः ॥ ५.३९.१३ ॥
ผู้ที่มีนิสัยชอบแตกแยก เต็มไปด้วยตัณหา ไร้ความละอาย และหลอกลวง ผู้ที่เป็นที่รู้จักว่าเป็นคนบาป การอยู่ร่วมกับคนเช่นนั้นย่อมถูกตำหนิ
5.39.14
युक्ताश्चान्यैर्महादोषैर्ये नरास्तान्विवर्जयेत् ।
निवर्तमाने सौहार्दे प्रीतिर्नीचे प्रणश्यति ॥ ५.३९.१४ ॥
ควรหลีกเลี่ยงคนที่ประกอบด้วยความผิดร้ายแรงอื่น ๆ เมื่อมิตรภาพถอยห่างไป ความรักก็สูญหายไปในคนต่ำช้า
5.39.15
या चैव फलनिर्वृतिः सौहृदे चैव यत्सुखम् ।
यतते चापवादाय यत्नमारभते क्षये ॥ ५.३९.१५ ॥
ความอิ่มเอมแห่งผลที่มีอยู่ในมิตรภาพ และความสุขที่อยู่ในนั้น ส่วนผู้ที่พยายามใส่ร้าย และเริ่มความพยายามไปสู่ความพินาศ...
5.39.16
अल्पेऽप्यपकृते मोहान्न शान्तिमधिगच्छति ।
तादृशैः सङ्गतं नीचैर्नृशंसैरकृतात्मभिः ।
निशाम्य निपुणं बुद्ध्या विद्वान्दूराद्विवर्जयेत् ॥ ५.३९.१६ ॥
แม้ถูกทำร้ายเพียงเล็กน้อย เพราะความหลงเขาก็ไม่ได้รับความสงบ ผู้มีปัญญาควรพิจารณาด้วยสติปัญญาอย่างรอบคอบถึงการคบหากับคนต่ำช้า โหดร้าย และไม่ฝึกตน แล้วหลีกเลี่ยงแต่ไกล
5.39.17
यो ज्ञातिमनुगृह्णाति दरिद्रं दीनमातुरम् ।
स पुत्रपशुभिर्वृद्धिं श्रेयश्चानन्त्यमश्रुते ॥ ५.३९.१७ ॥
ผู้ใดแสดงความเมตตาต่อญาติ ต่อคนยากจน คนน่าสงสาร หรือผู้ทุกข์ทรมาน ผู้นั้นย่อมเจริญด้วยบุตรและปศุสัตว์ และได้รับความเจริญอันหาที่สุดมิได้
5.39.18
ज्ञातयो वर्धनीयास्तैर्य इच्छन्त्यात्मनः शुभम् ॥ ५.३९.१८ ॥
ญาติพี่น้องควรได้รับการอุปถัมภ์โดยผู้ที่ปรารถนาความดีของตน
5.39.19
कुलवृद्धिं च राजेन्द्र तस्मात्साधु समाचरं ।
श्रेयसा योक्ष्यते राजन्कुर्वाणो ज्ञातिसत्क्रियां ॥ ५.३९.१९ ॥
ข้าแต่จอมกษัตริย์ เพราะฉะนั้นจงประพฤติให้ดีเพื่อความเจริญของตระกูล ข้าแต่พระราชา ผู้ที่ปฏิบัติต่อญาติด้วยความเคารพย่อมได้รับความเจริญ
5.39.20
विगुणा ह्यपि संरक्ष्या ज्ञातयो भरतर्षभ ।
किंपुनर्गुणवन्तस्ते त्वत्प्रसादाभिकाङ्क्षिणः ॥ ५.३९.२० ॥
ข้าแต่ภรตรรษภะ แม้ญาติที่ขาดคุณธรรมก็ควรได้รับการคุ้มครอง จะกล่าวไปไยถึงญาติที่มีคุณธรรมและปรารถนาพระกรุณาของท่านเล่า
5.39.21
प्रसादं कुरु वीराणां पाण्डवानां विशांपते ।
दीयतां ग्रामकाः केचित्तेषां वृत्त्यर्थमीश्वर ॥ ५.३९.२१ ॥
ข้าแต่จอมชน ขอโปรดแสดงความเมตตาแก่ปาณฑพผู้กล้าหาญ ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นใหญ่ ขอให้มอบหมู่บ้านบางแห่งแก่พวกเขาเพื่อเลี้ยงชีพ
5.39.22
एवं लोके यशः प्राप्तं भविष्यति नराधिप ।
वृद्धेन हि त्वया कार्यं पुत्राणां तात शासनम् ॥ ५.३९.२२ ॥
ข้าแต่จอมนรชน เช่นนี้แล้ว เกียรติยศจะได้รับในโลก ข้าแต่ลูกรัก ในฐานะผู้อาวุโส ท่านต้องปกครองบุตรของท่าน
5.39.23
मया चापि हितं वाच्यं विद्धि मां त्वद्धितैषिणम् ।
ज्ञातिभिर्विग्रहस्तात न कर्तव्यः शुभार्थिना।
सुखानि सह भोज्यानि ज्ञातिभिर्भरतर्षभ ॥ ५.३९.२३ ॥
ข้าพเจ้าก็มีถ้อยคำอันเป็นประโยชน์จะกล่าว ขอให้รู้ว่าข้าพเจ้าปรารถนาความเจริญของท่าน ข้าแต่ลูกรัก ผู้ที่ปรารถนาความเจริญไม่ควรก่อสงครามกับญาติ ข้าแต่ผู้ประเสริฐแห่งภรตะ ความสุขควรได้รับเสวยร่วมกับญาติ
5.39.24
संभोजनं संकथनं संप्रीतिश्च परस्परम् ।
ज्ञातिभिः सह कार्याणि न विरोधः कदाचन ॥ ५.३९.२४ ॥
การกินร่วมกัน การสนทนาร่วมกัน และความรักใคร่ต่อกัน ควรปฏิบัติกับญาติ ไม่ควรมีความเป็นปรปักษ์เลยแม้สักครั้ง
5.39.25
ज्ञातयस्तारयन्तीह ज्ञातयो मञ्जयन्ति च ।
सुवृत्तास्तारयन्तीह दुर्वृत्ता मञ्जयन्ति च ॥ ५.३९.२५ ॥
ในโลกนี้ญาติย่อมช่วยฉุดขึ้น และญาติก็ย่อมทำให้จมลง ผู้ประพฤติดีย่อมช่วยฉุดขึ้นในโลกนี้ ส่วนผู้ประพฤติชั่วย่อมทำให้จมลง
5.39.26
सुवृत्तो भव राजेन्द्र पाण्जवान्प्रति मानद ।
अधर्षणीयः शत्रूणां तैर्वृतस्त्वं भविष्यति ॥ ५.३९.२६ ॥
ข้าแต่จอมกษัตริย์ ผู้ให้เกียรติ ขอจงประพฤติดีต่อปาณฑพ เมื่อนั้นท่านจะไม่ถูกศัตรูทำร้ายได้ และท่านจะมีพวกเขาคอยล้อมรอบ
5.39.27
श्रीमन्तं ज्ञातिमासाद्य यो ज्ञातिरवसीदति ।
दिग्धहस्तं मृग इव स एनस्तस्य विन्दति ॥ ५.३९.२७ ॥
ญาติผู้ใดเข้าไปหาญาติผู้รุ่งเรือง แต่ยังตกอยู่ในความทุกข์ ญาติผู้นั้นย่อมได้รับโทษจากการกระทำของอีกฝ่าย ดุจกวางที่มีมือเปื้อนโคลน
5.39.28
पश्चादपि नरश्रेष्ठ तव तापो भविष्यति ।
तान्वा हतान्सुतान्वापि श्रुत्वा तदनुचिन्तय ॥ ५.३९.२८ ॥
ข้าแต่ผู้ประเสริฐแห่งมนุษย์ ภายหลังความเดือดร้อนก็จะเกิดแก่ท่านเช่นกัน เมื่อได้ยินว่าปาณฑพถูกฆ่า หรือบุตรของท่านถูกฆ่า จงพิจารณาเรื่องนั้นให้ดี
5.39.29
येन खट्वां समारूढः परितप्येत कर्मणा ।
आदावेन न तत्कुर्यादध्रुवे जीविते सति ॥ ५.३९.२९ ॥
การกระทำที่จะทำให้คนผู้ขึ้นนอนบนเตียงต้องเดือดร้อน ไม่ควรทำตั้งแต่เริ่มต้น เพราะชีวิตนั้นไม่แน่นอน
5.39.30
न कश्चिन्नापनयते पुमानन्यत्र भार्गवात् ।
शेषसंप्रतिपत्तिस्तु बुद्धिमत्स्वेव तिष्ठति ॥ ५.३९.३० ॥
ไม่มีบุรุษผู้ใดหลุดพ้นจากการกระทำของตน เว้นแต่ภารควะ แต่การได้รับผลที่เหลืออยู่นั้นย่อมตั้งอยู่เฉพาะในผู้มีปัญญาเท่านั้น
5.39.31
दुर्योधनेन यद्येतत्पापं तेषु पुरा कृतम् ।
त्वया तत्कुलवृद्धेन प्रत्यानेयं नरेश्वर ॥ ५.३९.३१ ॥
ข้าแต่จอมชน หากทุรโยธน์เคยกระทำบาปนี้ต่อพวกเขาในอดีต ท่านผู้เป็นผู้อาวุโสของวงศ์ตระกูลต้องชดใช้สิ่งนั้นให้
5.39.32
तांस्त्वं पदे प्रतिष्ठाप्य लोके विगतकल्मषः ।
भविष्यसि नरश्रेष्ठ पूजनीयो मनीषिणाम् ॥ ५.३९.३२ ॥
ข้าแต่ผู้ประเสริฐแห่งมนุษย์ เมื่อท่านให้พวกเขากลับคืนสู่ฐานะเดิมแล้ว ท่านจะปราศจากมลทินในโลก และเป็นผู้ที่ปราชญ์ทั้งหลายควรบูชา
5.39.33
सुव्याहृतानि धीराणां फलतः परिचिन्त्य यः ।
अध्यवस्यति कार्येषु चिरं यशसि तिष्ठति ॥ ५.३९.३३ ॥
ผู้ใดพิจารณาถ้อยคำอันดีของผู้มั่นคงโดยดูจากผลลัพธ์ แล้วจึงตัดสินใจในกิจการทั้งหลาย ผู้นั้นย่อมดำรงอยู่ในเกียรติยศตลอดกาล
5.39.34
असम्यगुपयुक्तं हि ज्ञानं सुकुशलैरपि ।
उपलभ्यं चाविदितं विदितं चाननुष्ठितम् ॥ ५.३९.३४ ॥
ความรู้แม้ของผู้ชำนาญยิ่ง หากนำไปใช้ไม่ถูกต้อง ถึงจะได้มาแล้วก็ยังเป็นสิ่งไม่รู้ และสิ่งที่รู้แล้วแต่ไม่ได้ปฏิบัติ ก็ไม่เกิดประโยชน์
5.39.35
पापोदयफलं विद्वान्यो नारभति वर्धते ॥ ५.३९.३५ ॥
ปราชญ์ผู้ไม่เริ่มกระทำสิ่งที่จะนำผลของบาปมาสู่ตน ย่อมเจริญรุ่งเรือง
5.39.36
यस्तु पूर्वकृतं पापमविमृश्यानुवर्तते ।
अगाधपङ्के दुर्मेधा विषमे विनिपात्यते ॥ ५.३९.३६ ॥
แต่คนโง่เขลาที่ดำเนินตามบาปที่ทำไว้ก่อนโดยไม่พิจารณา ย่อมถูกโยนลงในโคลนตมอันไร้ก้น สู่ที่ขรุขระ
5.39.37
मन्त्रभेदस्य षट् प्राज्ञो द्वाराणीमानि लक्षयेत् ।
अर्थसन्ततिकामश्च रक्षेदेतानि नित्यशः ॥ ५.३९.३७ ॥
ปราชญ์ควรรู้จักประตูทั้งหกนี้ อันเป็นทางที่คำปรึกษาลับจะรั่วไหล และผู้ที่ปรารถนาความมั่งคั่งอย่างต่อเนื่องควรคุ้มครองประตูเหล่านี้อยู่เสมอ
5.39.38
मदं स्वप्नपविज्ञानमाकारं चात्मसंभवम् ।
दुष्टामात्येषु विश्रम्भं दूताच्चाकुशलादपि ॥ ५.३९.३८ ॥
ความมัวเมา ความหลับ ความประมาท กิริยาที่เกิดจากภายในตนเอง ความไว้วางใจในอำมาตย์ชั่ว และความไว้วางใจแม้ในทูตที่ไม่ฉลาด
5.39.39
द्वाराण्येतानि यो ज्ञात्वा संवृणोति सदा नृप ।
त्रिवर्गाचरणे युक्तः स शत्रूनधितिष्ठति ॥ ५.३९.३९ ॥
ข้าแต่พระราชา ผู้ใดรู้ประตูเหล่านี้และปิดกั้นไว้เสมอ ทั้งตั้งมั่นในการปฏิบัติตามไตรวรรค ผู้นั้นย่อมชนะศัตรูได้
5.39.40
नवै श्रुतमविज्ञाय वृद्धाननुपसेव्य वा ।
धर्मार्थौ वेदुतुं शक्यौ बृहस्पतिसमैरपि ॥ ५.३९.४० ॥
หากไม่ได้ศึกษาคัมภีร์และไม่ได้ปรนนิบัติผู้อาวุโส ธรรมและอรรถย่อมไม่อาจรู้ได้ แม้แต่ผู้ที่เสมอด้วยพระพฤหัสปติก็ตาม
5.39.41
नष्टं समुद्रे पतितं नष्टं वाक्यमशृण्वति ।
अनात्मनि श्रुतं नष्टं नष्टं हुतमनग्निकम् ॥ ५.३९.४१ ॥
สิ่งที่ตกลงในทะเลย่อมสูญหาย ถ้อยคำที่พูดกับผู้ไม่ฟังย่อมสูญหาย สิ่งที่ได้ฟังโดยผู้ไม่ควบคุมตนเองย่อมสูญหาย เครื่องบูชาที่ไม่มีไฟย่อมสูญหาย
5.39.42
मत्या परीक्ष्य मेधावी बुद्ध्या संपाद्य चासकृत् ।
श्रुत्वा दृष्ट्वाथ विज्ञाय प्राज्ञैर्मैत्रीं समाचरेत् ॥ ५.३९.४२ ॥
ผู้มีปัญญาพึงทดสอบด้วยวิจารณญาณ ทำให้แน่นอนด้วยสติปัญญาอยู่เสมอ และเมื่อได้ฟัง ได้เห็น และได้รู้แล้ว พึงผูกมิตรกับบัณฑิตเถิด
5.39.43
अकीर्ति विनयो हन्ति हन्त्यनर्थं पराक्रमः ।
हन्ति नित्यं क्षमा क्रोधमाचारो हन्त्यलक्षणम् ॥ ५.३९.४३ ॥
ความถ่อมตนย่อมทำลายความเสื่อมเสียชื่อเสียง ความกล้าหาญย่อมทำลายความวิบัติ ความอดทนย่อมทำลายความโกรธเสมอ และความประพฤติดีย่อมทำลายลางร้าย
5.39.44
परिच्छदेन क्षेत्रेण वेश्मना परिचर्यया ।
परीक्षेत कुलं राजन्भोजनाच्छादनेन च ॥ ५.३९.४४ ॥
ข้าแต่พระราชา พึงทดสอบตระกูลด้วยบริวาร ด้วยที่ดิน ด้วยเรือน ด้วยการรับใช้ และด้วยอาหารและเครื่องนุ่งห่มเถิด
5.39.45
उपस्थितसय कामस्य प्रतिवादो न विद्यते ।
अपि निर्मुक्तदेहस्य कामरक्तस्य किं पुनः ॥ ५.३९.४५ ॥
ต่อกามที่มาถึงตรงหน้า ย่อมไม่มีการต่อต้าน แม้แต่ผู้ที่ละทิ้งร่างกายแล้ว ยังเป็นเช่นนี้ ป่วยกล่าวไปไยกับผู้ที่หลงติดอยู่ในกาม
5.39.46
प्राज्ञोपसेविनं वैद्यं धार्मिकं प्रियदर्शनम् ।
मित्रवन्तं सुवाक्यं च सुहृदं परिपालयेत् ॥ ५.३९.४६ ॥
พึงรักษาแพทย์ผู้รับใช้บัณฑิต ผู้มีธรรม ผู้มีรูปโฉมน่าเลื่อมใส ผู้มีมิตร ผู้มีวาจาไพเราะ และผู้มีใจดีต่อกันไว้ให้ดี
5.39.47
दुष्कुलीनः कुलीनो वा मर्यादां यो न लङ्घयेत् ।
धर्मापेक्षी मृदुर्ह्रीमान्स कुलीनशताद्वरः ॥ ५.३९.४७ ॥
ไม่ว่าจะเกิดในตระกูลต่ำหรือตระกูลสูง ผู้ใดไม่ล่วงละเมิดมารยาท ใส่ใจต่อธรรม อ่อนโยน และละอาย ผู้นั้นประเสริฐกว่าผู้เกิดในตระกูลสูงนับร้อย
5.39.48
ययोश्चित्तेन वा चित्तं निभृतं निभृतेन वा ।
समेति प्रज्ञया प्रज्ञा तयोर्मैत्री न जीर्यति ॥ ५.३९.४८ ॥
ระหว่างสองคนที่จิตพบจิต หรือจิตที่ซ่อนเร้นพบจิตที่ซ่อนเร้น และปัญญาพบปัญญา มิตรภาพของคนทั้งสองนั้นย่อมไม่เสื่อมคลาย
5.39.49
दुर्बुद्धिमकृतप्रज्ञं छन्नं कूपं तृणैरिव ।
विवर्जयीत मेधावी तस्मिन्मैत्री प्रणश्यति ॥ ५.३९.४९ ॥
ผู้มีปัญญาพึงหลีกเลี่ยงผู้มีความคิดเลวและไม่มีวิจารณญาณที่พัฒนาแล้ว เหมือนบ่อน้ำที่ถูกหญ้าปกคลุม มิตรภาพกับผู้เช่นนั้นย่อมพินาศ
5.39.50
अवलिप्तेषु मूर्खेषु रौद्रसाहसिकेषु च ।
तथैवापेतधर्मेषु न मैत्रीमाचरेद्बुधः ॥ ५.३९.५० ॥
บัณฑิตไม่พึงผูกมิตรกับผู้หยิ่งยโส คนโง่ คนโหดร้ายและบุ่มบ่าม หรือเช่นเดียวกัน กับผู้ที่ละทิ้งธรรมแล้ว
5.39.51
कृतज्ञं धार्मिकं सत्यमक्षुद्रं दृढभक्तिकम् ।
जितेन्द्रियं स्थितं स्थित्यां मित्रमित्यभिवाञ्छति ॥ ५.३९.५१ ॥
พึงปรารถนาผู้ที่รู้คุณ มีธรรม ซื่อสัตย์ ไม่ต่ำช้า มั่นคงในการอุทิศตน ควบคุมอินทรีย์ได้ และมั่นคงในความประพฤติ ให้เป็นมิตร
5.39.52
इन्द्रियाणामनुत्सर्गो मृत्युनापि विशिष्यते ।
अत्यर्थं पुनरुत्सर्गः सादयेद्दैवतानपि ॥ ५.३९.५२ ॥
การไม่ควบคุมอินทรีย์แม้แต่ความตายยังเลวร้ายกว่า และอีกประการหนึ่ง การปล่อยตามใจตนเองอย่างเกินควรย่อมทำลายแม้เหล่าเทวดาได้
5.39.53
मार्दवं सर्वभूतानामनसूया क्षमा धृतिः ।
आयुष्याणि बुधाः प्राहुर्मित्राणां चाविमानना ॥ ५.३९.५३ ॥
ความอ่อนโยนต่อสรรพสัตว์ ความไม่ริษยา ความอดทน ความมั่นคง และการไม่ดูหมิ่นมิตรทั้งหลาย บัณฑิตกล่าวว่าเหล่านี้เป็นคุณสมบัติที่ทำให้อายุยืน
5.39.54
अपनीतं सुनीतेन योऽर्थं प्रत्यानिनीपते ।
मतिमास्थाय सुदृढां तदकापुरुषव्रतम् ॥ ५.३९.५४ ॥
ข้าแต่ผู้เป็นใหญ่ในหมู่มนุษย์ ผู้ใดด้วยนโยบายอันดี และตั้งอยู่บนปัญญาอันมั่นคงยิ่ง ได้คืนสิ่งที่ถูกพรากไปจากตน นั่นคือข้อปฏิบัติของผู้ที่ไม่ขี้ขลาด
5.39.55
आयत्यां प्रतिकारज्ञस्तदात्वे दृढनिश्चयः ।
अतीते कार्यशेषज्ञो नरोऽर्थैर्न प्रहीयते ॥ ५.३९.५५ ॥
ผู้ใดรู้วิธีแก้ไขสิ่งที่จะมาถึงข้างหน้า มีความมั่นใจแน่วแน่ในกิจปัจจุบัน และเข้าใจสิ่งที่งานในอดีตยังเหลืออยู่ ผู้นั้นย่อมไม่สูญเสียจุดหมายของตน
5.39.56
कर्मणा मनसा वाचा यदभीक्ष्णं निषेवते ।
तदेवापहरत्येनं तस्मात्कल्याणमाचरेत् ॥ ५.३९.५६ ॥
สิ่งใดที่คนปฏิบัติเป็นนิจด้วยการกระทำ ใจ และวาจา สิ่งนั้นแหละย่อมพาเขาไป ฉะนั้นพึงปฏิบัติสิ่งที่เป็นมงคลเถิด
5.39.57
मङ्गलालम्भनं योगः श्रुतमुत्थानमार्जवम् ।
भूतिमेतानि कुर्वन्ति सतां चाभीक्ष्णदर्शनम् ॥ ५.३९.५७ ॥
การสัมผัสสิ่งมงคล การฝึกวินัย การศึกษาเล่าเรียน ความพากเพียร ความซื่อตรง และการได้เห็นผู้ดีอยู่เสมอ สิ่งเหล่านี้นำมาซึ่งความเจริญรุ่งเรือง
5.39.58
अनिर्वेदः श्रियो मूलं लाभस्य च शुभस्य च ।
महान्भवत्यनिर्विष्णः सुखं चानन्त्यमश्नुते ॥ ५.३९.५८ ॥
การไม่ท้อแท้เป็นรากฐานของโชคลาภ ของผลประโยชน์ และของความดีงาม ผู้ที่ไม่ท้อถอยย่อมเป็นผู้ยิ่งใหญ่ และได้รับความสุขอันไม่มีที่สิ้นสุด
5.39.59
नातः श्रीमत्तरं किंचिदन्यत्पथ्यतमं मतम् ।
प्रभविष्णोर्यथा तात क्षमा सर्वत्र सर्वदा ॥ ५.३९.५९ ॥
ลูกรัก ไม่มีสิ่งใดอื่นที่ถือว่ามีสง่าราศียิ่งกว่า หรือเป็นประโยชน์ยิ่งกว่าความอดทนให้อภัย ซึ่งผู้มีอำนาจพึงปฏิบัติทุกที่และทุกเวลา
5.39.60
क्षमेदशक्तः सर्वस्य शक्तिमान्धर्मकारणात् ।
अर्थानर्थौ समौ यस्य तस्य नित्यं क्षमा हिता ॥ ५.३९.६० ॥
ผู้อ่อนแอพึงให้อภัย และผู้มีอำนาจพึงให้อภัยเพื่อเหตุแห่งธรรม สำหรับผู้ที่ได้และเสียเป็นเรื่องเสมอกัน การให้อภัยย่อมเป็นประโยชน์เสมอ
5.39.61
यत्सुखं सेवमानोऽपि धर्मार्थाभ्यां न हीयते ।
कामं तदुपसेवेत न मूढव्रतमाचरेत् ॥ ५.३९.६१ ॥
คนอาจเสพสุขใดก็ได้ตามที่ปรารถนา ตราบใดที่ไม่เสื่อมจากธรรมและทรัพย์ แต่ไม่ควรถือปฏิบัติตามวัตรของคนโง่
5.39.62
दुःखार्तेषु प्रमत्तेषु नास्तिकेष्वलसेषु च ।
न श्रीर्वसत्यदान्तेषु ये चोत्साहविवर्जिताः ॥ ५.३९.६२ ॥
ศรีลักษมีไม่สถิตอยู่กับผู้ที่ทุกข์ระทม ผู้ประมาท ผู้ไม่มีความเชื่อ ผู้เกียจคร้าน ผู้ไม่ฝึกตน และผู้ขาดความขยันหมั่นเพียร
5.39.63
आर्जवेन नरं युक्तमार्जवात्सव्यपत्रपम् ।
अशक्तं मन्यमानास्तु धर्षयन्ति कुबुद्धयः ॥ ५.३९.६३ ॥
คนชั่วปัญญาทรามเห็นคนที่ซื่อตรงและรู้จักละอายต่อบาปว่าอ่อนแอ จึงดูหมิ่นข่มเหงเขา
5.39.64
अत्यार्यमतिदातारमतिशूरमतिव्रतम् ।
प्रज्ञाभिमानिनं चैव श्रीर्भयान्नोपसर्पति ॥ ५.३९.६४ ॥
ศรีลักษมีเพราะความกลัวจึงไม่เข้าใกล้ผู้ที่สูงส่งเกินไป ผู้ที่เอื้อเฟื้อเกินไป ผู้ที่กล้าหาญเกินไป ผู้ที่ยึดมั่นในวัตรเกินไป หรือผู้ที่ภูมิใจในปัญญาของตน
5.39.65
न चातिगुणवत्स्वेषा नात्यन्तं निर्गुणेषु च ।
नेषा गुणान्कामयते नैर्गुण्यान्नानुरज्यते।
उन्मत्ता गौरिवान्धा श्रीः क्वचिदेवावतिष्ठते ॥ ५.३९.६५ ॥
ศรีลักษมีนี้ไม่สถิตอยู่กับผู้ที่มีคุณธรรมยิ่งเกินไป และก็ไม่สถิตอยู่กับผู้ที่ไร้คุณธรรมโดยสิ้นเชิง นางไม่ปรารถนาคุณธรรม และก็ไม่ผูกพันกับการขาดคุณธรรม ศรีลักษมีเปรียบเหมือนโคบ้าตาบอด ย่อมอยู่ได้เพียงที่นั่นที่นี่เท่านั้น
5.39.66
अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं श्रुतम् ।
रतिपुत्रफला नारी दत्तभुक्तफलं धनम् ॥ ५.३९.६६ ॥
ผลของพระเวทคือการบูชาไฟอัคนิโหตร ผลของการศึกษาคือความประพฤติดีและคุณธรรม ผลของสตรีคือความรื่นรมย์และบุตร ผลของทรัพย์คือการให้ทานและการได้ใช้สอย
5.39.67
अधर्मोपार्जितैरर्थैर्यः करोत्यौर्ध्वदेहिकम् ।
न स तस्य फलं प्रेत्य भुङ्क्तेऽर्थस्य दुरागमात् ॥ ५.३९.६७ ॥
ผู้ใดทำพิธีศราทธ์ด้วยทรัพย์ที่หามาโดยอธรรม ผู้นั้นย่อมไม่ได้รับผลของพิธีนั้นหลังความตาย เพราะทรัพย์ที่ได้มาด้วยวิธีชั่วร้ายย่อมเป็นทรัพย์ที่ได้มาอย่างไม่ชอบ
5.39.68
कान्तारे वनदुर्गेषु कृच्छ्रास्वापत्सु संभ्रमे ।
उद्यतेषु च शस्त्रेषु नास्ति सत्ववतां भयम् ॥ ५.३९.६८ ॥
ในทะเลทราย ในป่าดงพงไพร ในคราวลำบากยากแค้น ในภัยพิบัติ ในความสับสนวุ่นวาย และแม้เมื่อมีอาวุธชูขึ้น ผู้มีจิตมั่นคงย่อมไม่มีความกลัว
5.39.69
उत्थानं संयमो दाक्ष्यमप्रमादो धृतिः स्मृतिः ।
समीक्ष्य च समारम्भो विद्धि मूलं भवस्य तु ॥ ५.३९.६९ ॥
ความขยันหมั่นเพียร การควบคุมตน ความชำนาญ ความไม่ประมาท ความหนักแน่น ความทรงจำ และการลงมือทำงานหลังจากพิจารณาไตร่ตรองแล้ว จงรู้ว่านี่คือรากฐานของความเจริญรุ่งเรือง
5.39.70
तपो बलं तापमानां ब्रह्म ब्रह्मविदां बलम् ।
हिंसा बलमसाधूनां क्षमा गुणवतां बलम् ॥ ५.३९.७० ॥
การบำเพ็ญตบะเป็นกำลังของนักพรต พระเวทเป็นกำลังของผู้รู้พระเวท การเบียดเบียนเป็นกำลังของคนชั่ว และความอดทนอดกลั้นเป็นกำลังของผู้มีคุณธรรม
5.39.71
अष्टौ तान्यव्रतघ्नानि आपो मूलं फलं पयः ।
हविर्ब्राह्मणकाम्या च गुरोर्वचनमौषधम् ॥ ५.३९.७१ ॥
มีสิ่งแปดประการที่ชำระล้างโทษแห่งการผิดคำปฏิญาณ คือ น้ำ รากไม้ ผลไม้ นม เครื่องบูชา ความปรารถนาของพราหมณ์ และคำสอนของครูที่เป็นดั่งยารักษา
5.39.72
न तत्परस्य सन्दध्यात्प्रतिकूलं यदात्मनः ।
सङ्ग्रहेणैव धर्मः स्यात्कामादन्यः प्रवर्तते ॥ ५.३९.७२ ॥
ไม่ควรทำแก่ผู้อื่นในสิ่งที่ตนเองไม่ปรารถนา โดยสรุปนี่คือธรรม ส่วนสิ่งที่นอกเหนือจากนั้นเกิดจากกามตัณหา
5.39.73
अक्रोधेन जयेत्क्रोधमसाधुं नाधुना जयेत् ।
जयेत्कदर्यं दानेन जयेन्मत्येन चानृतम् ॥ ५.३९.७३ ॥
จงชนะความโกรธด้วยการไม่โกรธ จงชนะคนชั่วด้วยความดี จงชนะคนตระหนี่ด้วยการให้ทาน และจงชนะความเท็จด้วยความจริง
5.39.74
स्त्रीधूर्तकेऽलसे भीरौ चण्डे पुरुषमानिनि ।
चोरे कृतघ्ने विश्वासो न कार्यो न च नास्तिके ॥ ५.३९.७४ ॥
ไม่ควรวางใจในสตรีหรือคนหลอกลวง คนเกียจคร้าน คนขี้ขลาด คนดุร้าย คนที่ถือตัวว่าเป็นชาย โจร คนอกตัญญู หรือคนไม่มีความเชื่อ
5.39.75
अभिवादनशीलप्य नित्यं वृद्धोपसेविनः ।
चत्वारि संप्रवर्धन्ते कीर्तिरापुर्यशो बलम् ॥ ५.३९.७५ ॥
สำหรับผู้ที่คุ้นเคยกับการแสดงความเคารพอยู่เสมอ และรับใช้ผู้อาวุโส สิ่งสี่ประการย่อมเจริญขึ้น คือ เกียรติยศ อายุยืน ชื่อเสียง และกำลัง
5.39.76
अतिक्लेशेन येऽथोः स्वधर्मस्यानिक्रमेण वा ।
अरेर्वा प्रणिपातेन मा तेषु मनः कृथाः ॥ ५.३९.७६ ॥
อย่าตั้งใจไปที่คนที่ได้มาซึ่งสิ่งเหล่านี้ด้วยความทุกข์ลำบากอย่างยิ่ง หรือโดยไม่ละเมิดหน้าที่ของตน หรือด้วยการก้มกราบศัตรู
5.39.77
अविद्यः पुरुषः शोच्यः शोच्यं मैथुनमप्रजम् ।
निराहाराः प्रजाः शोच्याः शोच्यं राष्ट्रमराजकं ॥ ५.३९.७७ ॥
คนไม่มีความรู้น่าสงสาร การร่วมประเวณีที่ไม่มีบุตรน่าสงสาร ประชาชนที่อดอยากน่าสงสาร แว่นแคว้นที่ไร้พระราชาน่าสงสาร
5.39.78
अध्वा जरा देहवतां पर्वतानां जलं जरा ।
असंभोगो जरा स्त्रीणां वाक्छल्यं मनसो जरा ॥ ५.३९.७८ ॥
สำหรับสัตว์ที่มีร่างกาย ทางเดินคือความชรา สำหรับภูเขา น้ำคือความชรา สำหรับสตรี การขาดการร่วมรักคือความชรา สำหรับใจ หนามแห่งถ้อยคำรุนแรงคือความชรา
5.39.79
अनाम्नायमला वेदा ब्राह्मणस्याव्रतं मलम् ।
मलं पृथिव्या वाह्लीकाः पुरुषस्यानृतं मलम् ॥ ५.३९.७९ ॥
การละเลยการท่องจำคือมลทินของพระเวท การขาดวัตรปฏิบัติคือมลทินของพราหมณ์ ชาววาหลีกะคือมลทินของแผ่นดิน ความเท็จคือมลทินของบุรุษ
5.39.80
कौतूहलमला साध्वी विप्रवासमलाः स्त्रियः ॥ ५.३९.८० ॥
ความอยากรู้อยากเห็นคือมลทินของสตรีผู้ดีงาม และการอาศัยอยู่นอกบ้านของสามีคือมลทินของสตรีทั้งหลาย
5.39.81
सुवर्णस्य मलं रूप्यं रूप्यस्यापि मलं त्रपु ।
ज्ञेयं त्रपुमलं सीमं सीसस्यापि मलं मलम् ॥ ५.३९.८१ ॥
มลทินของทองคือเงิน และมลทินของเงินคือดีบุก มลทินของดีบุกควรรู้ว่าคือตะกั่ว และมลทินของตะกั่วก็คือมลทินเช่นกัน
5.39.82
न स्वप्नेन जयेन्निद्रां न कामेन जयेत्स्त्रियः ।
नेन्धनेन जयेदग्निं न पानेन सुरां जयेत् ॥ ५.३९.८२ ॥
ไม่ควรชนะการนอนหลับด้วยการนอน ไม่ควรชนะสตรีด้วยกามราคะ ไม่ควรชนะไฟด้วยเชื้อเพลิง ไม่ควรชนะสุราด้วยการดื่มสุรานั้น
5.39.83
यस्य दानजितं मित्रं शत्रवो युधि निर्जिताः ।
अन्नपानजिता दाराः सफलं तस्य जीवितम् ॥ ५.३९.८३ ॥
ผู้ใดชนะมิตรด้วยการให้ทาน ศัตรูของผู้นั้นถูกปราบในการรบ และภรรยาถูกชนะด้วยอาหารและเครื่องดื่ม ชีวิตของผู้นั้นย่อมมีผล
5.39.84
सहस्रिणोऽपि जीवन्ति जीवन्ति शतिनस्तथा ।
धृतराष्ट्र विमुञ्चेच्छां न कथञ्चिन्न जीव्यते ॥ ५.३९.८४ ॥
ผู้มีพันคนก็ยังดำรงชีวิตอยู่ และผู้มีร้อยคนก็ดำรงชีวิตอยู่เช่นกัน ข้าแต่ท้าวธฤตราษฎร์ จงละความปรารถนาเสีย เพราะชีวิตไม่อาจดำรงอยู่ได้ด้วยวิธีใดเลย
5.39.85
यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः ।
नालमेकस्य तत्सर्वमिति पश्यन्न मुह्यति ॥ ५.३९.८५ ॥
ทุกสิ่งบนแผ่นดิน ทั้งข้าวเปลือกและข้าวบาร์เลย์ ทองคำ โค และสตรี ไม่เพียงพอสำหรับบุรุษคนเดียว ผู้เห็นเช่นนี้ย่อมไม่หลงมัวเมา
5.39.86
राजन्भूयो ब्रवीमि त्वां पुत्रेषु सममाचर ।
समता यदि ते राजन्स्वेषु पाण्डुसुतेषु वा ॥ ५.३९.८६ ॥
ข้าแต่พระราชา ข้าขอกล่าวซ้ำแก่พระองค์ จงปฏิบัติต่อบุตรทั้งหลายด้วยความเสมอภาค ข้าแต่พระราชา หากพระองค์มีความเสมอภาคต่อบุตรของพระองค์เอง หรือต่อบุตรของพาณฑุ (นั่นย่อมดีที่สุด)