महाभारत · अध्याय 5.39
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.39.1
अनीश्वरोऽयं पुरुषो भवाभवे ।
सूत्रप्रोता दारुमयीव योषा।
धात्रा तु दिष्टस्य वशे कृतोऽयं ।
तस्माद्वद त्वं श्रवणे धृतोऽहम् ॥ ५.३९.१ ॥
माणूस उन्नती आणि अधोगतीचा स्वामी नसतो; धाग्याने बांधलेल्या लाकडी बाहुलीप्रमाणे तो दैवाच्या स्वाधीन असतो. म्हणून तू बोल; मी लक्षपूर्वक ऐकत आहे.
5.39.2
अप्राप्तकालं वचनं बृहस्पतिरपि ब्रुवन् ।
लभते बुध्द्यवज्ञानमवमानं च भारत ॥ ५.३९.२ ॥
अयोग्य वेळी बोललेले शब्द, बृहस्पतीनेही बोलले तरी, बुद्धीची अवहेलना आणि अपमानच मिळवतात, हे भारता.
5.39.3
प्रियो भवति दानेन प्रियवादेन चापरः ।
मन्त्रमूलबलेनान्यो यः प्रियः प्रिय एव सः ॥ ५.३९.३ ॥
कोणी दानाने प्रिय होतो, कोणी गोड बोलण्याने, दुसरा कोणी मंत्रसल्ल्याच्या बळाने; जो प्रिय आहे तोच प्रिय.
5.39.4
द्वेष्यो न साधुर्भवति न मेधावी न पण्डितः ।
प्रिये शुभानि कार्याणि द्वेष्ये पापानि चैव ह ॥ ५.३९.४ ॥
द्वेषाचा पात्र असलेला माणूस साधू होत नाही, बुद्धिमानही होत नाही, पंडितही होत नाही; प्रियासाठी शुभ कर्मे होतात आणि द्वेष्यासाठी पापकर्मे होतात.
5.39.5
उक्तं मया जातमात्रेऽपि राजन् ।
दुर्योधनं त्यज पुत्रं त्वमेकम्।
तस्य त्यागात्पुत्रशतस्य वृद्धि-
रस्यात्यागात्पुत्रशतस्य नाशः ॥ ५.३९.५ ॥
राजा, जन्मतःच मी सांगितले होते — तुझा एक पुत्र दुर्योधन याचा त्याग कर. त्याच्या त्यागाने शंभर पुत्रांची वृद्धी होईल; त्याचा त्याग न केल्याने शंभर पुत्रांचा नाश होईल.
5.39.6
न वृद्धिर्बहुमन्तव्या या वृद्धिः क्षयमावहेत् ।
क्षयोऽपि बहुमन्तव्यो यः क्षयो वृद्धिमावहेत् ॥ ५.३९.६ ॥
जी वृद्धी क्षय घडवून आणते ती फार मोलाची मानू नये; आणि जो क्षय वृद्धी घडवून आणतो तोच मोलाचा मानावा.
5.39.7
न स क्षयो महाराज यः क्षयो वृद्धिमावहेत् ।
क्षयः स त्विह मन्तव्यो यं लब्ध्वा बहु नाशयेत् ॥ ५.३९.७ ॥
हे महाराजा, जे क्षय वृद्धी आणते ते क्षय नव्हे. येथे क्षय म्हणून मानावे ते, जे मिळवून माणूस पुष्कळ नाश करतो तेच.
5.39.8
समृद्धा गुणतः केचिद्भवन्ति धनतोऽपरे ।
धनवृद्धान्गुणैर्हीनान्धृतराष्ट्र विवर्जय ॥ ५.३९.८ ॥
काही गुणांनी समृद्ध होतात, तर इतर धनाने. हे धृतराष्ट्रा, गुणहीन असून केवळ धनाने वाढलेल्यांचा त्याग कर.
5.39.9
सर्वं त्वमायतीयुक्तं भाषसे प्राज्ञसंमतम् ।
न चोत्सहे सुतं त्यक्तुं यतो धर्मस्ततो जयः ॥ ५.३९.९ ॥
तू जे सांगतोस ते सर्व भविष्यासाठी योग्य आणि ज्ञान्यांना मान्य आहे. परंतु मी पुत्राचा त्याग करू शकत नाही. जिथे धर्म आहे तिथेच विजय.
5.39.10
अतीव गुणसंपन्नो न जातुः विनयान्वितः ।
सुसूक्ष्ममपि भूतानामुपमर्दमुपेक्षते ॥ ५.३९.१० ॥
अत्यंत गुणसंपन्न आणि विनयी माणूस प्राण्यांचा अगदी सूक्ष्म नाशही कधी दुर्लक्षित करत नाही.
5.39.11
परापवादनिरताः परदुःखोदयेषु च ।
परस्परविरोधे च यतन्ते सततोत्थिताः ॥ ५.३९.११ ॥
जे इतरांच्या निंदेत रमतात, इतरांचे दुःख निर्माण करण्यात गुंततात आणि परस्पर विरोधात सदैव तत्पर असतात, ते सतत प्रयत्नशील राहतात.
5.39.12
सदोषं दर्शनं येषां संवासे सुमहद्भयम् ।
अर्थादाने महान्दोषः प्रदाने च महद्भयम् ॥ ५.३९.१२ ॥
ज्यांचे दर्शनच दोषपूर्ण आहे, त्यांच्या सहवासात मोठे भय आहे. धन घेण्यात मोठा दोष आणि देण्यातही मोठे भय आहे.
5.39.13
ये वै भेदनशीलास्तु सकामा निस्त्रपाः शठाः ।
ये पापा इति विख्याताः संवासे पिरिगर्हिताः ॥ ५.३९.१३ ॥
जे भेद निर्माण करणारे, कामनांनी भरलेले, निर्लज्ज, कपटी आणि पापी म्हणून प्रसिद्ध आहेत, त्यांच्या सहवासाची निंदा केली जाते.
5.39.14
युक्ताश्चान्यैर्महादोषैर्ये नरास्तान्विवर्जयेत् ।
निवर्तमाने सौहार्दे प्रीतिर्नीचे प्रणश्यति ॥ ५.३९.१४ ॥
इतर मोठ्या दोषांनी युक्त माणसांना टाळावे; मैत्री मागे सरली की नीच माणसाबद्दलची प्रीती नष्ट होते.
5.39.15
या चैव फलनिर्वृतिः सौहृदे चैव यत्सुखम् ।
यतते चापवादाय यत्नमारभते क्षये ॥ ५.३९.१५ ॥
मैत्रीत जे फलसमाधान आणि त्यातील सुख; निंदेसाठी जो प्रयत्न करतो, नाशासाठी जो प्रयत्न आरंभतो...
5.39.16
अल्पेऽप्यपकृते मोहान्न शान्तिमधिगच्छति ।
तादृशैः सङ्गतं नीचैर्नृशंसैरकृतात्मभिः ।
निशाम्य निपुणं बुद्ध्या विद्वान्दूराद्विवर्जयेत् ॥ ५.३९.१६ ॥
थोड्या अपकारानेही मोहामुळे तो शांती मिळवत नाही; अशा नीच, क्रूर, अशुद्ध मनाच्या लोकांच्या संगतीचा बुद्धीने नीट विचार करून विद्वानाने दूरूनच त्याग करावा.
5.39.17
यो ज्ञातिमनुगृह्णाति दरिद्रं दीनमातुरम् ।
स पुत्रपशुभिर्वृद्धिं श्रेयश्चानन्त्यमश्रुते ॥ ५.३९.१७ ॥
जो आपल्या नातेवाइकांवर, गरीब, दीन आणि पीडितांवर कृपा करतो, तो पुत्र आणि पशूंनी वृद्धी पावतो आणि अनंत कल्याण प्राप्त करतो.
5.39.18
ज्ञातयो वर्धनीयास्तैर्य इच्छन्त्यात्मनः शुभम् ॥ ५.३९.१८ ॥
ज्यांना स्वतःचे कल्याण हवे आहे, त्यांनी आपल्या नातेवाइकांचे पालनपोषण करावे.
5.39.19
कुलवृद्धिं च राजेन्द्र तस्मात्साधु समाचरं ।
श्रेयसा योक्ष्यते राजन्कुर्वाणो ज्ञातिसत्क्रियां ॥ ५.३९.१९ ॥
हे राजेन्द्रा, कुलाच्या वृद्धीचा विचार करून चांगले वर्तन कर. हे राजा, जो ज्ञातींचा सत्कार करतो तो कल्याणाशी जोडला जाईल.
5.39.20
विगुणा ह्यपि संरक्ष्या ज्ञातयो भरतर्षभ ।
किंपुनर्गुणवन्तस्ते त्वत्प्रसादाभिकाङ्क्षिणः ॥ ५.३९.२० ॥
हे भरतर्षभा, गुणहीन ज्ञातींचेही रक्षण करावे; मग जे गुणवान आहेत आणि तुझ्या कृपेची इच्छा करतात त्यांचे किती तरी अधिक.
5.39.21
प्रसादं कुरु वीराणां पाण्डवानां विशांपते ।
दीयतां ग्रामकाः केचित्तेषां वृत्त्यर्थमीश्वर ॥ ५.३९.२१ ॥
हे विशांपते, वीर पांडवांवर कृपा कर. हे ईश्वरा, त्यांच्या उपजीविकेसाठी काही गावे दिली जावीत.
5.39.22
एवं लोके यशः प्राप्तं भविष्यति नराधिप ।
वृद्धेन हि त्वया कार्यं पुत्राणां तात शासनम् ॥ ५.३९.२२ ॥
हे नराधिपा, अशा प्रकारे जगात कीर्ती मिळेल. हे तात, वृद्ध असलेल्या तुला पुत्रांवर शासन करावे लागेल.
5.39.23
मया चापि हितं वाच्यं विद्धि मां त्वद्धितैषिणम् ।
ज्ञातिभिर्विग्रहस्तात न कर्तव्यः शुभार्थिना।
सुखानि सह भोज्यानि ज्ञातिभिर्भरतर्षभ ॥ ५.३९.२३ ॥
माझी हितकारक वचनेही तू ऐकावीत; मला तुझा हितैषी समज. हे तात, कल्याण इच्छिणाऱ्याने ज्ञातींशी विग्रह करू नये. हे भरतर्षभा, ज्ञातींसह सुखे उपभोगावीत.
5.39.24
संभोजनं संकथनं संप्रीतिश्च परस्परम् ।
ज्ञातिभिः सह कार्याणि न विरोधः कदाचन ॥ ५.३९.२४ ॥
ज्ञातींसह एकत्र भोजन करावे, संवाद साधावा आणि परस्पर प्रेम करावे; कधीही विरोध नसावा.
5.39.25
ज्ञातयस्तारयन्तीह ज्ञातयो मञ्जयन्ति च ।
सुवृत्तास्तारयन्तीह दुर्वृत्ता मञ्जयन्ति च ॥ ५.३९.२५ ॥
येथे नातेवाईकच तारतात आणि नातेवाईकच बुडवतात. सदाचारी येथे तारतात आणि दुराचारी बुडवतात.
5.39.26
सुवृत्तो भव राजेन्द्र पाण्जवान्प्रति मानद ।
अधर्षणीयः शत्रूणां तैर्वृतस्त्वं भविष्यति ॥ ५.३९.२६ ॥
हे राजेंद्रा, हे मानदा, पांडवांप्रती सदाचारी हो. तेव्हा शत्रूंना अजेय होशील आणि त्यांच्यातच वेढलेला राहशील.
5.39.27
श्रीमन्तं ज्ञातिमासाद्य यो ज्ञातिरवसीदति ।
दिग्धहस्तं मृग इव स एनस्तस्य विन्दति ॥ ५.३९.२७ ॥
श्रीमंत नातेवाईकाकडे जाऊनही जो नातेवाईक खचतो, तो विषलिप्त हात असलेल्या हरिणाप्रमाणे त्याचे पाप ओढवून घेतो.
5.39.28
पश्चादपि नरश्रेष्ठ तव तापो भविष्यति ।
तान्वा हतान्सुतान्वापि श्रुत्वा तदनुचिन्तय ॥ ५.३९.२८ ॥
हे नरश्रेष्ठा, पुढेही तुला संताप होईल. त्यांचा वध झाला किंवा तुझे पुत्र मारले गेले हे ऐकून त्याचा विचार कर.
5.39.29
येन खट्वां समारूढः परितप्येत कर्मणा ।
आदावेन न तत्कुर्यादध्रुवे जीविते सति ॥ ५.३९.२९ ॥
ज्या कर्मामुळे माणूस खाटेवर चढून (मृत्युशय्येवर) संताप भोगतो, ते सुरुवातीलाच करू नये, कारण जीवन अनिश्चित आहे.
5.39.30
न कश्चिन्नापनयते पुमानन्यत्र भार्गवात् ।
शेषसंप्रतिपत्तिस्तु बुद्धिमत्स्वेव तिष्ठति ॥ ५.३९.३० ॥
भार्गवाखेरिज (शुक्राचार्यांखेरिज) कोणताही पुरुष (कर्मफलापासून) सुटत नाही. परंतु कर्माच्या उरलेल्या फलाची प्राप्ती बुद्धिमानांमध्येच राहते.
5.39.31
दुर्योधनेन यद्येतत्पापं तेषु पुरा कृतम् ।
त्वया तत्कुलवृद्धेन प्रत्यानेयं नरेश्वर ॥ ५.३९.३१ ॥
हे नरेश्वरा, दुर्योधनाने पूर्वी त्यांच्याविषयी हे पाप केले असेल, तर कुलवृद्ध म्हणून तुम्हीच त्याची भरपाई करावी.
5.39.32
तांस्त्वं पदे प्रतिष्ठाप्य लोके विगतकल्मषः ।
भविष्यसि नरश्रेष्ठ पूजनीयो मनीषिणाम् ॥ ५.३९.३२ ॥
हे नरश्रेष्ठा, त्यांना त्यांच्या स्थानी प्रतिष्ठित केल्यास तुम्ही जगात निष्कलंक होऊन विद्वानांकडून पूजनीय व्हाल.
5.39.33
सुव्याहृतानि धीराणां फलतः परिचिन्त्य यः ।
अध्यवस्यति कार्येषु चिरं यशसि तिष्ठति ॥ ५.३९.३३ ॥
धीरांची सुवचने त्यांच्या फलाचा विचार करून जो कार्यांचा निश्चय करतो, तो दीर्घकाळ कीर्तीत स्थिर राहतो.
5.39.34
असम्यगुपयुक्तं हि ज्ञानं सुकुशलैरपि ।
उपलभ्यं चाविदितं विदितं चाननुष्ठितम् ॥ ५.३९.३४ ॥
अत्यंत कुशल लोकांचेही ज्ञान योग्यरीत्या उपयोगात न आणल्यास ते मिळूनही अज्ञातच राहते; जाणलेले असूनही आचरणात न आणल्यास ते व्यर्थ ठरते.
5.39.35
पापोदयफलं विद्वान्यो नारभति वर्धते ॥ ५.३९.३५ ॥
पापाच्या उदयाचे फल जाणणारा विद्वान जो त्याचा आरंभ करत नाही, तो वाढतो.
5.39.36
यस्तु पूर्वकृतं पापमविमृश्यानुवर्तते ।
अगाधपङ्के दुर्मेधा विषमे विनिपात्यते ॥ ५.३९.३६ ॥
जो दुर्बुद्धी पूर्वी केलेल्या पापाचा विचार न करता त्याचेच अनुसरण करतो, तो अथांग चिखलात आणि विषम ठिकाणी फेकला जातो.
5.39.37
मन्त्रभेदस्य षट् प्राज्ञो द्वाराणीमानि लक्षयेत् ।
अर्थसन्ततिकामश्च रक्षेदेतानि नित्यशः ॥ ५.३९.३७ ॥
शहाण्या माणसाने मन्त्रभेदाची सहा द्वारे ओळखावीत; धनाचा सतत प्रवाह इच्छिणाऱ्याने ती नेहमी राखावीत.
5.39.38
मदं स्वप्नपविज्ञानमाकारं चात्मसंभवम् ।
दुष्टामात्येषु विश्रम्भं दूताच्चाकुशलादपि ॥ ५.३९.३८ ॥
मद, झोप, बेफिकिरी, आतून उमटणारे हावभाव, दुष्ट अमात्यांवर विश्वास आणि अकुशल दूतावरही विश्वास — हेही (मन्त्रभेदाची द्वारे).
5.39.39
द्वाराण्येतानि यो ज्ञात्वा संवृणोति सदा नृप ।
त्रिवर्गाचरणे युक्तः स शत्रूनधितिष्ठति ॥ ५.३९.३९ ॥
हे नृपा, ही द्वारे जाणून जो सदैव ती बंद ठेवतो आणि त्रिवर्गाच्या आचरणात युक्त असतो, तो शत्रूंवर वर्चस्व मिळवतो.
5.39.40
नवै श्रुतमविज्ञाय वृद्धाननुपसेव्य वा ।
धर्मार्थौ वेदुतुं शक्यौ बृहस्पतिसमैरपि ॥ ५.३९.४० ॥
शास्त्र न जाणता आणि वृद्धांची सेवा न करता धर्म आणि अर्थ जाणणे शक्य नाही — बृहस्पतीसारख्यांनाही.
5.39.41
नष्टं समुद्रे पतितं नष्टं वाक्यमशृण्वति ।
अनात्मनि श्रुतं नष्टं नष्टं हुतमनग्निकम् ॥ ५.३९.४१ ॥
समुद्रात पडलेले नष्ट होते; न ऐकणाऱ्याला सांगितलेले वाक्य नष्ट होते; आत्मसंयम नसलेल्याने ऐकलेले नष्ट होते; अग्नीविना दिलेली आहुती नष्ट होते.
5.39.42
मत्या परीक्ष्य मेधावी बुद्ध्या संपाद्य चासकृत् ।
श्रुत्वा दृष्ट्वाथ विज्ञाय प्राज्ञैर्मैत्रीं समाचरेत् ॥ ५.३९.४२ ॥
बुद्धिमान माणसाने विवेकाने पारखून, बुद्धीने वारंवार निश्चित करून, ऐकून, पाहून व जाणून मग प्राज्ञांशी मैत्री करावी.
5.39.43
अकीर्ति विनयो हन्ति हन्त्यनर्थं पराक्रमः ।
हन्ति नित्यं क्षमा क्रोधमाचारो हन्त्यलक्षणम् ॥ ५.३९.४३ ॥
विनय अपकीर्तीचा नाश करतो, पराक्रम अनर्थाचा नाश करतो. क्षमा नेहमी क्रोधाचा नाश करते, आणि सदाचार अलक्षणाचा नाश करतो.
5.39.44
परिच्छदेन क्षेत्रेण वेश्मना परिचर्यया ।
परीक्षेत कुलं राजन्भोजनाच्छादनेन च ॥ ५.३९.४४ ॥
हे राजा, परिवार, जमीन, घर, सेवा, भोजन व वस्त्र यांवरून कुलाची परीक्षा घ्यावी.
5.39.45
उपस्थितसय कामस्य प्रतिवादो न विद्यते ।
अपि निर्मुक्तदेहस्य कामरक्तस्य किं पुनः ॥ ५.३९.४५ ॥
उपस्थित झालेल्या कामाला विरोध नसतो; देह सोडलेल्यालाही नसतो — मग कामात रंगलेल्याबद्दल काय बोलावे?
5.39.46
प्राज्ञोपसेविनं वैद्यं धार्मिकं प्रियदर्शनम् ।
मित्रवन्तं सुवाक्यं च सुहृदं परिपालयेत् ॥ ५.३९.४६ ॥
ज्ञानी लोकांची सेवा करणारा, विद्वान, धार्मिक, दिसायला सुंदर, मित्रवान, गोड बोलणारा आणि हितचिंतक यांचे पालन करावे.
5.39.47
दुष्कुलीनः कुलीनो वा मर्यादां यो न लङ्घयेत् ।
धर्मापेक्षी मृदुर्ह्रीमान्स कुलीनशताद्वरः ॥ ५.३९.४७ ॥
कनिष्ठ कुलात असो वा उच्च कुलात, जो मर्यादा ओलांडत नाही, धर्माकडे लक्ष देतो, मृदू आणि लज्जाशील आहे — तो शंभर कुलीनांपेक्षा श्रेष्ठ आहे.
5.39.48
ययोश्चित्तेन वा चित्तं निभृतं निभृतेन वा ।
समेति प्रज्ञया प्रज्ञा तयोर्मैत्री न जीर्यति ॥ ५.३९.४८ ॥
ज्या दोघांचे मन मनाशी, किंवा गुप्त गुप्ताशी, बुद्धी बुद्धीशी जुळते — त्यांची मैत्री कधीच जीर्ण होत नाही.
5.39.49
दुर्बुद्धिमकृतप्रज्ञं छन्नं कूपं तृणैरिव ।
विवर्जयीत मेधावी तस्मिन्मैत्री प्रणश्यति ॥ ५.३९.४९ ॥
दुर्बुद्धी आणि अविकसित प्रज्ञा असलेल्या माणसाला, गवताने झाकलेल्या विहिरीप्रमाणे, बुद्धिमान माणसाने टाळावे; त्याच्याशी मैत्री नष्ट होते.
5.39.50
अवलिप्तेषु मूर्खेषु रौद्रसाहसिकेषु च ।
तथैवापेतधर्मेषु न मैत्रीमाचरेद्बुधः ॥ ५.३९.५० ॥
गर्विष्ठ, मूर्ख, क्रूर आणि साहसी लोकांशी, तसेच धर्म सोडलेल्यांशी, बुद्धिमान माणसाने मैत्री करू नये.
5.39.51
कृतज्ञं धार्मिकं सत्यमक्षुद्रं दृढभक्तिकम् ।
जितेन्द्रियं स्थितं स्थित्यां मित्रमित्यभिवाञ्छति ॥ ५.३९.५१ ॥
कृतज्ञ, धार्मिक, सत्यवादी, उदार, दृढ भक्ती असलेला, इंद्रियजयी आणि आपल्या आचरणात स्थिर अशाला मित्र म्हणून इच्छावे.
5.39.52
इन्द्रियाणामनुत्सर्गो मृत्युनापि विशिष्यते ।
अत्यर्थं पुनरुत्सर्गः सादयेद्दैवतानपि ॥ ५.३९.५२ ॥
इंद्रियांना मोकळे सोडणे मृत्यूपेक्षाही वाईट आहे; आणि त्यांच्यात अत्यंत लिप्त होणे देवांचाही नाश करू शकते.
5.39.53
मार्दवं सर्वभूतानामनसूया क्षमा धृतिः ।
आयुष्याणि बुधाः प्राहुर्मित्राणां चाविमानना ॥ ५.३९.५३ ॥
सर्व प्राण्यांबद्दल मृदुता, असूयेचा अभाव, क्षमा, धैर्य आणि मित्रांचा अपमान न करणे — हेच आयुष्य वाढवणारे गुण आहेत, असे शहाणे सांगतात.
5.39.54
अपनीतं सुनीतेन योऽर्थं प्रत्यानिनीपते ।
मतिमास्थाय सुदृढां तदकापुरुषव्रतम् ॥ ५.३९.५४ ॥
हे राजा! सुनीतीने, अत्यंत दृढ बुद्धीचा आश्रय घेऊन, जो हरवलेले परत मिळवतो — तेच भित्र्या नसलेल्याचे व्रत आहे.
5.39.55
आयत्यां प्रतिकारज्ञस्तदात्वे दृढनिश्चयः ।
अतीते कार्यशेषज्ञो नरोऽर्थैर्न प्रहीयते ॥ ५.३९.५५ ॥
भविष्यातील उपाय जाणणारा, वर्तमानात दृढ निश्चय असणारा आणि भूतकाळातील उरलेले कार्य जाणणारा मनुष्य आपल्या अर्थांपासून वंचित होत नाही.
5.39.56
कर्मणा मनसा वाचा यदभीक्ष्णं निषेवते ।
तदेवापहरत्येनं तस्मात्कल्याणमाचरेत् ॥ ५.३९.५६ ॥
कर्म, मन आणि वाणीने माणूस जे सतत सेवतो, तेच त्याला वाहून नेते; म्हणून कल्याणाचे आचरण करावे.
5.39.57
मङ्गलालम्भनं योगः श्रुतमुत्थानमार्जवम् ।
भूतिमेतानि कुर्वन्ति सतां चाभीक्ष्णदर्शनम् ॥ ५.३९.५७ ॥
मंगल वस्तूंना स्पर्श करणे, योग, शास्त्रज्ञान, उद्योग, सरलता आणि सज्जनांचे सतत दर्शन — हेच समृद्धी निर्माण करतात.
5.39.58
अनिर्वेदः श्रियो मूलं लाभस्य च शुभस्य च ।
महान्भवत्यनिर्विष्णः सुखं चानन्त्यमश्नुते ॥ ५.३९.५८ ॥
निराश न होणे हेच लक्ष्मीचे मूळ आहे, लाभ आणि शुभाचेही मूळ आहे; जो खिन्न होत नाही तो महान होतो आणि अनंत सुख मिळवतो.
5.39.59
नातः श्रीमत्तरं किंचिदन्यत्पथ्यतमं मतम् ।
प्रभविष्णोर्यथा तात क्षमा सर्वत्र सर्वदा ॥ ५.३९.५९ ॥
हे तात! यापेक्षा श्रेष्ठ आणि अधिक हितकारक दुसरे काही मानले जात नाही — समर्थ पुरुषाला सर्वत्र आणि सदैव क्षमाच.
5.39.60
क्षमेदशक्तः सर्वस्य शक्तिमान्धर्मकारणात् ।
अर्थानर्थौ समौ यस्य तस्य नित्यं क्षमा हिता ॥ ५.३९.६० ॥
असमर्थाने क्षमा करावी; समर्थाने धर्मासाठी क्षमा करावी. ज्याला लाभ-हानी समान आहेत, त्याच्यासाठी क्षमा सदैव हितकारक आहे.
5.39.61
यत्सुखं सेवमानोऽपि धर्मार्थाभ्यां न हीयते ।
कामं तदुपसेवेत न मूढव्रतमाचरेत् ॥ ५.३९.६१ ॥
धर्म आणि अर्थ यांपासून च्युत न होता सुख भोगले तरी इच्छेनुसार त्याचा उपभोग घ्यावा; मूर्खांचे व्रत आचरू नये.
5.39.62
दुःखार्तेषु प्रमत्तेषु नास्तिकेष्वलसेषु च ।
न श्रीर्वसत्यदान्तेषु ये चोत्साहविवर्जिताः ॥ ५.३९.६२ ॥
दुःखाने पीडित, प्रमत्त, नास्तिक, आळशी, असंयमी आणि उत्साहहीन लोकांमध्ये श्री वास करत नाही.
5.39.63
आर्जवेन नरं युक्तमार्जवात्सव्यपत्रपम् ।
अशक्तं मन्यमानास्तु धर्षयन्ति कुबुद्धयः ॥ ५.३९.६३ ॥
सरळपणाने युक्त माणसाला, त्याच्या सरळपणामुळे, असमर्थ समजून दुर्बुद्धी लोक अपमानित करतात.
5.39.64
अत्यार्यमतिदातारमतिशूरमतिव्रतम् ।
प्रज्ञाभिमानिनं चैव श्रीर्भयान्नोपसर्पति ॥ ५.३९.६४ ॥
अत्यंत उदार, अत्यंत दाता, अत्यंत शूर, अत्यंत व्रतनिष्ठ आणि प्रज्ञाभिमानी माणसाकडेही श्री भयाने येत नाही.
5.39.65
न चातिगुणवत्स्वेषा नात्यन्तं निर्गुणेषु च ।
नेषा गुणान्कामयते नैर्गुण्यान्नानुरज्यते।
उन्मत्ता गौरिवान्धा श्रीः क्वचिदेवावतिष्ठते ॥ ५.३९.६५ ॥
ही श्री अत्यंत गुणवानांमध्येही टिकत नाही, पूर्णपणे गुणहीनांमध्येही टिकत नाही; ती गुणांची कामना करत नाही आणि गुणहीनतेवर अनुरक्तही होत नाही. वेड्या, आंधळ्या गाईप्रमाणे श्री कुठेतरी, क्वचितच, स्थिर राहते.
5.39.66
अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं श्रुतम् ।
रतिपुत्रफला नारी दत्तभुक्तफलं धनम् ॥ ५.३९.६६ ॥
वेदांचे फळ अग्निहोत्र; श्रुताचे फळ शील आणि सदाचार; स्त्रीचे फळ रती आणि पुत्र; धनाचे फळ दान आणि उपभोग.
5.39.67
अधर्मोपार्जितैरर्थैर्यः करोत्यौर्ध्वदेहिकम् ।
न स तस्य फलं प्रेत्य भुङ्क्तेऽर्थस्य दुरागमात् ॥ ५.३९.६७ ॥
अधर्माने मिळवलेल्या धनाने जो और्ध्वदैहिक कर्म करतो, तो मृत्यूनंतर त्याचे फल भोगत नाही, कारण धनाचे आगमन दुष्ट असते.
5.39.68
कान्तारे वनदुर्गेषु कृच्छ्रास्वापत्सु संभ्रमे ।
उद्यतेषु च शस्त्रेषु नास्ति सत्ववतां भयम् ॥ ५.३९.६८ ॥
वाळवंटात, अरण्यदुर्गात, कठीण संकटांत, आपत्तीत, गोंधळात, शस्त्रे उगारलेली असतानाही सत्त्ववंतांना भय नसते.
5.39.69
उत्थानं संयमो दाक्ष्यमप्रमादो धृतिः स्मृतिः ।
समीक्ष्य च समारम्भो विद्धि मूलं भवस्य तु ॥ ५.३९.६९ ॥
उद्योग, संयम, कौशल्य, अप्रमाद, धैर्य, स्मृती आणि चांगला विचार करून केलेला आरंभ — हेच समृद्धीचे मूळ जाण.
5.39.70
तपो बलं तापमानां ब्रह्म ब्रह्मविदां बलम् ।
हिंसा बलमसाधूनां क्षमा गुणवतां बलम् ॥ ५.३९.७० ॥
तप हे तपस्व्यांचे बळ, ब्रह्म (वेद) हे ब्रह्मज्ञांचे बळ, हिंसा ही असाधूंचे बळ, आणि क्षमा ही गुणवंतांचे बळ.
5.39.71
अष्टौ तान्यव्रतघ्नानि आपो मूलं फलं पयः ।
हविर्ब्राह्मणकाम्या च गुरोर्वचनमौषधम् ॥ ५.३९.७१ ॥
व्रतभंगाचा दोष नष्ट करणारे आठ: पाणी, मूळ, फळ, दूध, हविष्य, ब्राह्मणांची इच्छा आणि गुरूचे वचन हे औषध.
5.39.72
न तत्परस्य सन्दध्यात्प्रतिकूलं यदात्मनः ।
सङ्ग्रहेणैव धर्मः स्यात्कामादन्यः प्रवर्तते ॥ ५.३९.७२ ॥
स्वतःला जे प्रतिकूल ते दुसऱ्यावर करू नये. थोडक्यात हाच धर्म आहे; याहून वेगळे जे काही घडते ते कामनेने घडते.
5.39.73
अक्रोधेन जयेत्क्रोधमसाधुं नाधुना जयेत् ।
जयेत्कदर्यं दानेन जयेन्मत्येन चानृतम् ॥ ५.३९.७३ ॥
क्रोधाला अक्रोधाने जिंकावे; दुष्टाला चांगुलपणाने जिंकावे; कंजूषाला दानाने जिंकावे; असत्याला सत्याने जिंकावे.
5.39.74
स्त्रीधूर्तकेऽलसे भीरौ चण्डे पुरुषमानिनि ।
चोरे कृतघ्ने विश्वासो न कार्यो न च नास्तिके ॥ ५.३९.७४ ॥
स्त्री, धूर्त, आळशी, भित्रा, उग्र, पुरुषाभिमानी, चोर, कृतघ्न आणि नास्तिक यांच्यावर विश्वास ठेवू नये.
5.39.75
अभिवादनशीलप्य नित्यं वृद्धोपसेविनः ।
चत्वारि संप्रवर्धन्ते कीर्तिरापुर्यशो बलम् ॥ ५.३९.७५ ॥
जो नेहमी नमस्कार करण्याच्या स्वभावाचा आणि वडीलधाऱ्यांची सेवा करणारा आहे, त्याच्या ठायी चार गोष्टी वाढतात: कीर्ती, आयुष्य, यश आणि बल.
5.39.76
अतिक्लेशेन येऽथोः स्वधर्मस्यानिक्रमेण वा ।
अरेर्वा प्रणिपातेन मा तेषु मनः कृथाः ॥ ५.३९.७६ ॥
अति क्लेशाने, किंवा स्वधर्माचे उल्लंघन न करता, किंवा शत्रूला नमस्कार करून जे (मिळवतात) त्यांच्याकडे मन लावू नकोस.
5.39.77
अविद्यः पुरुषः शोच्यः शोच्यं मैथुनमप्रजम् ।
निराहाराः प्रजाः शोच्याः शोच्यं राष्ट्रमराजकं ॥ ५.३९.७७ ॥
अविद्वान पुरुष शोचनीय आहे; अपत्यहीन मैथुन शोचनीय आहे; अन्नाविना प्रजा शोचनीय आहे; राजाविना राष्ट्र शोचनीय आहे.
5.39.78
अध्वा जरा देहवतां पर्वतानां जलं जरा ।
असंभोगो जरा स्त्रीणां वाक्छल्यं मनसो जरा ॥ ५.३९.७८ ॥
देहधारींसाठी मार्ग हेच वार्धक्य; पर्वतांसाठी पाणी हेच वार्धक्य; स्त्रियांसाठी संभोगाचा अभाव हेच वार्धक्य; मनासाठी वाचेचा काटा हेच वार्धक्य.
5.39.79
अनाम्नायमला वेदा ब्राह्मणस्याव्रतं मलम् ।
मलं पृथिव्या वाह्लीकाः पुरुषस्यानृतं मलम् ॥ ५.३९.७९ ॥
अनाम्नाय हा वेदांचा मळ आहे; अव्रत हा ब्राह्मणाचा मळ आहे. वाह्लीक हा पृथ्वीचा मळ आहे; असत्य हा पुरुषाचा मळ आहे.
5.39.80
कौतूहलमला साध्वी विप्रवासमलाः स्त्रियः ॥ ५.३९.८० ॥
कुतूहल हा साध्वीचा मळ आहे; विप्रवास हा स्त्रियांचा मळ आहे.
5.39.81
सुवर्णस्य मलं रूप्यं रूप्यस्यापि मलं त्रपु ।
ज्ञेयं त्रपुमलं सीमं सीसस्यापि मलं मलम् ॥ ५.३९.८१ ॥
सोन्याचा मळ रूपे आहे; रूप्याचा मळ त्रपु आहे. त्रपुचा मळ सीम असे जाणावे; शिशाचाही मळ मळच आहे.
5.39.82
न स्वप्नेन जयेन्निद्रां न कामेन जयेत्स्त्रियः ।
नेन्धनेन जयेदग्निं न पानेन सुरां जयेत् ॥ ५.३९.८२ ॥
स्वप्नाने निद्रेवर विजय मिळवू नये; कामाने स्त्रीवर विजय मिळवू नये. इंधनाने अग्नीवर विजय मिळवू नये; पानाने सुरेवर विजय मिळवू नये.
5.39.83
यस्य दानजितं मित्रं शत्रवो युधि निर्जिताः ।
अन्नपानजिता दाराः सफलं तस्य जीवितम् ॥ ५.३९.८३ ॥
दानाने ज्याने मित्र जिंकला, युद्धात ज्याचे शत्रू पराजित झाले, अन्नपानाने ज्याने पत्नी जिंकल्या — त्याचे जीवन सफल आहे.
5.39.84
सहस्रिणोऽपि जीवन्ति जीवन्ति शतिनस्तथा ।
धृतराष्ट्र विमुञ्चेच्छां न कथञ्चिन्न जीव्यते ॥ ५.३९.८४ ॥
हजारो लोक असलेलेही जगतात, शेकडो लोक असलेलेही जगतात. हे धृतराष्ट्रा, इच्छा सोडून दे; कोणत्याही प्रकारे (जीवन) जगता येत नाही.
5.39.85
यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः ।
नालमेकस्य तत्सर्वमिति पश्यन्न मुह्यति ॥ ५.३९.८५ ॥
पृथ्वीवरील भात, जव, सोने, पशू आणि स्त्रिया—हे सर्व एकालाही पुरेसे नाही हे पाहूनही जो मोहात पडत नाही (तो ज्ञानी).
5.39.86
राजन्भूयो ब्रवीमि त्वां पुत्रेषु सममाचर ।
समता यदि ते राजन्स्वेषु पाण्डुसुतेषु वा ॥ ५.३९.८६ ॥
हे राजा! मी पुन्हा सांगतो—आपल्या पुत्रांशी समान वर्तन ठेवा. हे राजा! आपल्या स्वतःच्या आणि पांडुपुत्रांबाबत जर समत्व असेल (तर तेच योग्य).