Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 5.4

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

5.4.1

एवमेतन्महाबाहो भविष्यति न संशयः ।
न हि दुर्योधनो राज्यं मधुरेण प्रदास्यति ॥ ५.४.१ ॥

हे महाबाहो, ऐसा ही होगा, इसमें संदेह नहीं। दुर्योधन मीठे वचनों से राज्य नहीं देगा।

5.4.2

अनुवर्त्स्यति तं चापि धृतराष्ट्रः सुतप्रियः ।
भीष्मद्रोणौ च कार्पण्यान्मौर्ख्याद्राधेयसौबलौ ॥ ५.४.२ ॥

पुत्रप्रिय धृतराष्ट्र भी उसका अनुसरण करेगा, और भीष्म तथा द्रोण कार्पण्य से, और राधेय (कर्ण) तथा सौबल (शकुनि) मूर्खता से।

5.4.3

बलदेवस्य वाक्यं तु मम ज्ञाने न युज्यते ।
एतद्धि पुरुषेणाग्रे कार्यं सुनयमिच्छता ॥ ५.४.३ ॥

परन्तु बलदेव का यह वचन मेरे ज्ञान से मेल नहीं खाता। जो मनुष्य उत्तम नीति चाहता है, उसे पहले यही करना चाहिए।

5.4.4

न तु वाच्यो मृदुवचो धार्तराष्ट्रः कथंचन ।
नहि मार्दवसाध्योऽसौ पापबुद्धिर्मतो मम ॥ ५.४.४ ॥

धृतराष्ट्र के पुत्र से किसी भी प्रकार कोमल वचन नहीं कहे जाने चाहिए। मेरे मत में वह पापबुद्धि कोमलता से वश में नहीं आएगा।

5.4.5

गर्दभे मार्दवं कुर्याद्गोषु तीक्ष्णं समाचरेत् ।
मृदु दुर्योधने वाक्यं यो ब्रूयात्पापचेतसि ॥ ५.४.५ ॥

गधे के प्रति कोमलता दिखाए और गायों के प्रति कठोरता बरते। जो पापचित्त दुर्योधन से कोमल वचन बोलता है [वह मूर्ख है]।

5.4.6

मृदुं वै मन्यते पापो भाषमाणमशक्तिकम् ।
हितमर्थं न जानीयादबुद्धिर्मार्दवे सति ॥ ५.४.६ ॥

पापी व्यक्ति कोमल बोलने वाले को अशक्त मानता है। जब कोमलता हो, तो मूर्ख व्यक्ति अपने हित को नहीं जानता।

5.4.7

एतच्चैव करिष्यामो यत्नश्च क्रियतामिह ।
प्रस्थापयाम मित्रेभ्यो बलान्युद्योजयन्तु नः ॥ ५.४.७ ॥

हम यही करेंगे, और यहाँ प्रयत्न किया जाए। मित्रों के पास दूत भेजें, और वे हमारी सेनाओं को तैयार करें।

5.4.8

शल्यस्य धृष्टकेतोश्च जयत्सेनस्य वा विभो ।
केकयानां च सर्वेषां दूता गच्छन्तु शीघ्रगाः ॥ ५.४.८ ॥

हे विभो! शल्य, धृष्टकेतु, जयत्सेन और सभी केकयों के पास शीघ्रगामी दूत जाएँ।

5.4.9

स च दुर्योधनो नूनं प्रेषयिष्यति सर्वशः ।
पूर्वाभिपन्नाः सन्तश्च भजन्ते पूर्वचोदनम् ॥ ५.४.९ ॥

और दुर्योधन निश्चय ही सब प्रकार से दूत भेजेगा। जो पहले से उसके अधीन हैं, वे पहले के आदेश का पालन करते हैं।

5.4.10

तत्वरध्वं नरेन्द्राणां पूर्वमेव प्रचोदने ।
महद्धि कार्यं वोढव्यमिति मे वर्तते मतिः ॥ ५.४.१० ॥

इसलिए राजाओं के पास भेजने में पहले ही शीघ्रता करो। मेरा मत है कि यह बड़ा कार्य है, जिसे पूरा करना है।

5.4.11

शल्यस्य प्रेष्यतां शीघ्रं ये च तस्यानुगा नृपाः ।
भगदत्ताय राज्ञे च पूर्वसागरवासिने ॥ ५.४.११ ॥

शल्य के पास शीघ्र दूत भेजे जाएँ, और जो राजा उसके अनुचर हैं वे भी; तथा राजा भगदत्त के पास, जो पूर्वी समुद्र के तट पर रहते हैं।

5.4.12

अमितौजसे तथोग्राय हार्दिक्यायान्धकाय च ।
दीर्घप्रज्ञाय शूराय रोचमानाय वा विभो ॥ ५.४.१२ ॥

अमितौजा, उग्र, हार्दिक्य, अन्धक, दीर्घदर्शी, शूर और तेजस्वी के पास भी, हे विभो!

5.4.13

आनीयतां बृहन्तश्च सेनाबिन्दुश्च पार्थिवः ।
सेनजित्प्रतिबिन्ध्यश्च चित्रवर्मा सुवास्तुकः ॥ ५.४.१३ ॥

बृहन्त, सेनाबिन्दु नामक राजा, सेनजित, प्रतिबिन्ध्य और चित्रवर्मा तथा सुवास्तुक को बुलाया जाए।

5.4.14

बाह्लीको मुञ्जकेशश्च चैद्याधिपतिरेव च ।
सुपार्श्वश्च सुबाहुश्च पौरवश्च महारथः ॥ ५.४.१४ ॥

बाह्लीक, मुञ्जकेश, चेदिराज, सुपार्श्व, सुबाहु, पौरव तथा महारथी।

5.4.15

शकानां पह्लवानां कर्णवेष्टश्च पार्थिवः ।
सुरारिश्च नदीजश्च कर्णवेष्टश्च पार्थिवः ॥ ५.४.१५ ॥

शकों और पह्लवों के राजा, कर्णवेष्ट नामक राजा, सुरारि, नदीज तथा फिर कर्णवेष्ट नामक राजा।

5.4.16

नीलश्च वीरधर्मा च भूमिपालश्च वीर्यवान् ।
दुर्जयो दन्तवक्रश्च रुक्मी च जनमेजयः ॥ ५.४.१६ ॥

नील और वीरधर्मा, भूमिपाल तथा पराक्रमी, दुर्जय, दन्तवक्त्र, रुक्मी और जनमेजय।

5.4.17

आषाढो वायुवेगश्च पूर्वपाली च पार्थिवः ।
भूरितेजा देवकश्च एकलव्यः सहात्मजैः ॥ ५.४.१७ ॥

आषाढ, वायुवेग, पूर्वपाली नामक राजा, अत्यंत तेजस्वी देवक और एकलव्य, अपने पुत्रों सहित।

5.4.18

कारूषकाश्च राजानः क्षेमधूर्तिश्च वीर्यवान् ।
काम्भोजा ऋषिका ये च पश्चिमानूपकाश्च ये ॥ ५.४.१८ ॥

कारूषक राजा, पराक्रमी क्षेमधूर्ति, कम्बोज, ऋषिक और जो पश्चिमी अनूप देश के हैं, वे भी।

5.4.19

जयत्सेनश्च काश्यश्च तथा पञ्चनदा नृपाः ।
जानकिश्च दुर्धर्षः पार्वतीयाश्च ये नृपाः ॥ ५.४.१९ ॥

जयत्सेन और काश्य तथा पंचनद के राजा, और दुर्धर्ष जानकि तथा जो पर्वतीय राजा हैं।

5.4.20

जानकिश्च सुशर्मा च मणिमान्योतिमत्सकः ।
पांशुराष्ट्राधिपश्चैव धृष्टकेतुश्च वीर्यवान् ॥ ५.४.२० ॥

जानकि और सुशर्मा, मणिमान तथा ज्योतिमत्सक, पांशु राष्ट्र के अधिपति, और वीर्यवान धृष्टकेतु।

5.4.21

तुण्डश्च दण्डधारश्च बृहत्सेनश्च वीर्यवान् ।
अपराजितो निषादश्च श्रेणिमान्वसुमानपि ॥ ५.४.२१ ॥

तुण्ड और दण्डधार, वीर्यवान बृहत्सेन, अपराजित और निषाद, श्रेणिमान तथा वसुमान भी।

5.4.22

बृहद्बलो महौजाश्च बाहुः परपुरंजयः ।
समुद्रसेनो राजा च सह पुत्रेण वीर्यवान् ॥ ५.४.२२ ॥

बृहद्बल, महौजा और बाहु, शत्रु-नगरों को जीतने वाले; राजा समुद्रसेन, पुत्र के साथ, वीर्यवान।

5.4.23

उद्भवः क्षेमकश्चैव वाटधानश्च पार्थिवः ।
श्रुतायुश्च दृढायुश्च साल्वपुत्रश्च वीर्यवान् ॥ ५.४.२३ ॥

उद्भव और क्षेमक, तथा वाटधान राजा; श्रुतायु और दृढ़ायु, और वीर्यवान साल्व-पुत्र।

5.4.24

कुमारश्च कलिङ्गानामीश्वरो युद्धदुर्मदः ।
एतेषां प्रेष्यतां शीघ्रमेतद्धि मम रोचते ॥ ५.४.२४ ॥

और कलिंगों का स्वामी कुमार, जो युद्ध में उन्मत्त है। इन सबको शीघ्र भेजा जाए, यही मुझे अच्छा लगता है।

5.4.25

अयं च ब्राह्मणो विद्वान्मम राजन्पुरोहितः ।
प्रेष्यतां धृतराष्ट्राय वाक्यमस्मै प्रदीयताम् ॥ ५.४.२५ ॥

हे राजन्, यह विद्वान ब्राह्मण मेरे राजपुरोहित हैं। इन्हें धृतराष्ट्र के पास भेजा जाए, और इनके द्वारा उन्हें संदेश दिया जाए।

5.4.26

यथा दुर्योधनो वाच्यो यथा सान्तनवो नृपः ।
धृतराष्ट्रो यथा वाच्यो द्रोणश्च रथिनां वरः ॥ ५.४.२६ ॥

जैसे दुर्योधन से बात की जानी चाहिए, जैसे शांतनु के पुत्र राजा से, जैसे धृतराष्ट्र से बात की जानी चाहिए, और जैसे रथियों में श्रेष्ठ द्रोण से बात की जानी चाहिए—वैसे ही (संदेश दिया जाए)।