મહાભારત · અધ્યાય 5.42
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.42.1
ततो राजा धृतराष्ट्रो मनीषी ।
संपूज्य वाक्यं विदुरेरितं तत्।
सनत्सुजातं रहिते महात्मा ।
पप्रच्छ बुद्धिं परमां बुभूषन् ॥ ५.४२.१ ॥
પછી બુદ્ધિમાન રાજા ધૃતરાષ્ટ્રે વિદુરે કહેલા તે વચનને માન આપીને, એકાંતમાં મહાત્મા સનત્સુજાતને પરમ બુદ્ધિ મેળવવાની ઇચ્છાથી પૂછ્યું.
5.42.2
सनत्सुजात यदिमं शृणोमि ।
न मृत्युरस्तीति तवोपदेशम्।
देवासुरा ह्याचरन्ब्रह्मचर्य-
ममृत्यवे तत्कतरन्नु सत्यम् ॥ ५.४२.२ ॥
હે સનત્સુજાત, તમારા ઉપદેશ પ્રમાણે મૃત્યુ નથી એવું હું સાંભળું છું. દેવો અને અસુરોએ અમરત્વ માટે બ્રહ્મચર્ય પાળ્યું. તો તેમાંથી કયું સત્ય છે?
5.42.3
अमृत्युं कर्मणा केचिन्मृत्युर्नास्तीति चापरे ।
शृणु मे ब्रुवतो राजन्यथैतन्मा विशङ्किथाः ॥ ५.४२.३ ॥
કેટલાક કર્મ દ્વારા અમરત્વ મેળવે છે, અને બીજા કહે છે કે મૃત્યુ નથી. હે રાજન, મારું સાંભળો; જેમ આ છે તેમ શંકા ન કરો.
5.42.4
उभे सत्ये क्षत्रियाद्य प्रवृत्ते ।
मोहो मृत्युः संमतोऽयं कवीनाम्।
प्रमादं वै मृत्युमहं ब्रवीमि ।
तथाऽप्रमादममृतत्वं ब्रवीमि ॥ ५.४२.४ ॥
હે ક્ષત્રિય, બંને સત્યો પ્રગટ થયાં છે. મોહને જ્ઞાનીઓ મૃત્યુ માને છે. હું પ્રમાદને મૃત્યુ કહું છું, અને અપ્રમાદને અમરત્વ કહું છું.
5.42.5
प्रमादाद्वै असुराः पराभव-
न्नप्रमादाद्ब्रह्मभूताः सुराश्च।
नैव मृत्युर्व्याघ्र इवात्ति जन्तू-
न्न ह्यस्य रूपमुपलभ्यते हि ॥ ५.४२.५ ॥
પ્રમાદને કારણે જ અસુરો પરાજિત થયા; અપ્રમાદથી બ્રહ્મસ્વરૂપ દેવો વિજયી થયા. વાઘની જેમ મૃત્યુ પ્રાણીઓને ખાઈ જાય છે, પણ તેનું રૂપ જોવા મળતું નથી.
5.42.6
यमं त्वेके मृत्युमतोऽन्यमाहु-
रात्मावासममृतं ब्रह्मचर्यम्।
पितृलोके राज्यमनुशास्ति देवः ।
शिवः शिवानामशिवोऽशिवानाम् ॥ ५.४२.६ ॥
કેટલાક યમને મૃત્યુથી ભિન્ન કહે છે; તે આત્માનું નિવાસ, અમર અને બ્રહ્મચર્ય છે. પિતૃલોકમાં દેવ રાજ્ય કરે છે; શુભોમાં શિવ અને અશુભોમાં અશિવ.
5.42.7
अस्यादेशान्निःसरते नराणां ।
क्रोधः प्रमादो लोभरूपश्च मृत्युः।
अहं गतेनैव चरन्विमार्गा-
न्न चात्मनो योगमुपैति कश्चित् ॥ ५.४२.७ ॥
તેના આદેશથી માણસોમાંથી ક્રોધ, પ્રમાદ અને લોભરૂપે મૃત્યુ નીકળે છે. કુમાર્ગોમાં ભટકતાં, જાણે હું જ ગયો હોઉં, કોઈ પણ પોતાના આત્મા સાથે યોગ પામતું નથી.
5.42.8
ते मोहितास्तद्वशे वर्तमाना ।
इतः प्रेतास्तत्र पुनः पतन्ति।
ततस्तान्देवा अनुविप्लवन्ते ।
अतो मृत्युर्मरणादभ्युपैति ॥ ५.४२.८ ॥
મોહિત થઈને તેઓ તેના વશમાં રહે છે. અહીંથી પ્રેત થઈને ત્યાં ફરી પડે છે. ત્યારે દેવો તેમને પીડે છે. તેથી મૃત્યુ મરણથી જ આવે છે.
5.42.9
कर्मोदये कर्मफलानुरागा-
स्तत्रानु ते यान्ति न तरन्ति मृत्युम् ।
सदर्थयोगानवगमात्समन्ता-
त्प्रवर्तते भोगभोगेन देही ॥ ५.४२.९ ॥
કર્મોદયમાં કર્મફળના અનુરાગી ત્યાં પાછળ જાય છે; મૃત્યુને પાર કરતા નથી. સદર્થયોગને ન સમજવાથી દેહી ચારેબાજુ ભોગોના ભોગથી પ્રવર્તે છે.
5.42.10
तद्वै महामोहनमिन्द्रियाणां ।
मिथ्यार्थयोगस्य गतिर्हि नित्या।
मिथ्यार्थयोगाभिहतान्तरात्मा ।
स्मरन्नुपास्ते विषयान्समन्तात् ॥ ५.४२.१० ॥
તે ઇન્દ્રિયોનું મહામોહન છે; મિથ્યાર્થયોગની ગતિ નિત્ય છે. મિથ્યાર્થયોગથી હણાયેલો અંતરાત્મા ચારેબાજુ વિષયોનું સ્મરણ કરતો તેમની ઉપાસના કરે છે.
5.42.11
अभिध्या वै प्रथमं हन्ति लोकान् ।
कामक्रोधावनुगृह्याशु पश्चात्।
एते बालान्मृत्यवे प्रापयन्ति ।
धीरास्तु धैर्येण तरन्ति मृत्युम् ॥ ५.४२.११ ॥
લાલસા પ્રથમ લોકોનો નાશ કરે છે. કામ અને ક્રોધને સાથ આપીને તે પછી ઝડપથી આવે છે. આ મૂર્ખોને મૃત્યુ તરફ લઈ જાય છે; ધીર લોકો ધૈર્યથી મૃત્યુને તરી જાય છે.
5.42.12
सोऽभिध्यायन्नुत्पतिष्णन्निहन्या-
दनादरेणाप्रतिबुध्यमानः।
नैनं मृत्युर्मृत्युरिवात्ति भूत्वा ।
एवं विद्वान्यो विनिहन्ति कामान् ॥ ५.४२.१२ ॥
જે માણસ ઇચ્છાઓનું ચિંતન કરતો ઊઠે છે, અનાદરથી, જાગ્રત થયા વિના, નાશ પામે છે. પણ આ રીતે જ્ઞાની થઈને જે કામનાઓનો નાશ કરે છે, તેને મૃત્યુ મૃત્યુરૂપે ખાઈ શકતું નથી.
5.42.13
कामानुसारी पुरुषः कामाननु विनश्यति ।
कामान्व्युदस्य धुनुते यत्किञ्चित्पुरुषो रजः ॥ ५.४२.१३ ॥
કામને અનુસરનાર માણસ કામનાઓની પાછળ જ નાશ પામે છે. કામનાઓનો ત્યાગ કરીને માણસ કોઈ પણ રજ ખંખેરી નાખે છે.
5.42.14
तमोप्रकाशो भूतानां नरकोऽयं प्रदृश्यते ।
मुह्यन्त इव धावन्ति गच्छन्तः श्वभ्रमुन्मुखाः ॥ ५.४२.१४ ॥
પ્રાણીઓમાં અંધકારનું પ્રગટ રૂપ એવો આ નરક દેખાય છે. મોહિત થયેલાની જેમ તેઓ દોડે છે, ખાડા તરફ ઉત્સુકતાથી જાય છે.
5.42.15
अमूढवृत्तेः पुरुषस्येह कुर्या-
त्किं वै मृत्युस्तार्ण इवास्य व्याघ्रः ।
अमन्यमानः क्षत्रिय किञ्चिदन्य-
न्नाधीयते तार्ण इवास्य सर्पः ॥ ५.४२.१५ ॥
મૂઢતા વિનાના આચરણવાળા માણસને અહીં મૃત્યુ શું કરી શકે? તેના માટે તે ઘાસ જેવું; વાઘ માટે ઘાસ જેવું. હે ક્ષત્રિય, બીજું કશું ન માનતાં તે તેને ઘાસ જેવું ગણે છે; સાપ માટે ઘાસ જેવું.
5.42.16
र्मृत्योर्यथा विषयं प्राप्य मर्त्यः ॥ ५.४२.१६ ॥
મૃત્યુની સીમા સુધી પહોંચીને મર્ત્ય (…)
5.42.17
यानेवाहुरिज्यया साधुलोकान् ।
द्विजातीनां पुण्यतमान्सनातनात्।
तेषां परार्थं कथयन्तीह वेदा ।
एतद्विद्वान्नैति कथं नु कर्म ॥ ५.४२.१७ ॥
યજ્ઞ દ્વારા દ્વિજાતિઓના જે સનાતન, અત્યંત પુણ્યમય સાધુલોકો કહેવાય છે, તેમનો પરમાર્થ વેદો અહીં વર્ણવે છે. આ જાણનાર કર્મને કેવી રીતે ન પામે?
5.42.18
एवं ह्यविद्वानुपयाति तत्र ।
तत्रार्थजातं च वदन्ति वेदाः।
सवेह आयाति परं परात्मा ।
प्रयाति मार्गेण निहत्य मार्गान् ॥ ५.४२.१८ ॥
આ રીતે અજ્ઞાની ત્યાં જાય છે; ત્યાંના અર્થસમૂહનું વેદો વર્ણન કરે છે. તે અહીં આવે છે; પરમાત્મા માર્ગોનો નાશ કરીને એક માર્ગે જાય છે.
5.42.19
कोऽसौ नियुङ्क्ते तमजं पुराणं ।
स चेदिदं सर्वमनुक्रमेण।
किं वास्य कार्यमथवा सुखं च ।
तन्मे विद्वन्ब्रूहि सर्वं यथावत् ॥ ५.४२.१९ ॥
તે અજ, પુરાણને કોણ નિયુક્ત કરે છે? જો તે આ બધું ક્રમે કરે, તો તેનું કર્તવ્ય શું, કે સુખ શું? હે વિદ્વાન, બધું મને યથાવત કહો.
5.42.20
दोषो महानत्र विभेदयोगे ।
ह्यनादियोगेन भवन्ति नित्याः।
तथास्य नाधिक्यमपैति किञ्चि-
दनादियोगेन भवन्ति पुंसः ॥ ५.४२.२० ॥
અહીં વિભેદ યોગમાં મોટો દોષ છે; અનાદિ યોગથી તેઓ નિત્ય થાય છે. એવી જ રીતે તેનામાંથી કંઈ પણ અધિક દૂર થતું નથી; અનાદિ યોગથી પુરુષને તે થાય છે.
5.42.21
य एतद्वा भगवान्स नित्यो ।
विकारयोगेन करोति विश्वम्।
तथाच तच्छक्तिरिति स्म मन्यते ।
तथार्थयोगेन भवन्ति वेदाः ॥ ५.४२.२१ ॥
જે આ ભગવાન નિત્ય છે, તે વિકારના યોગથી વિશ્વને રચે છે. અને તે તેની શક્તિ છે એમ માનવામાં આવે છે; એ જ રીતે અર્થના યોગથી વેદો થાય છે.
5.42.22
यस्माद्धर्मान्नाचरन्तीह केचि-
त्तथा धर्मान्केचिदिहाचरन्ति।
धर्मः पापेन प्रतिहन्यते स्वि-
दुताहो धर्मः प्रतिहन्ति पापम् ॥ ५.४२.२२ ॥
કારણ કે અહીં કેટલાક ધર્મનું આચરણ કરતા નથી, અને કેટલાક કરે છે. શું ધર્મ પાપથી હારી જાય છે, કે ધર્મ પાપને હરાવે છે?
5.42.23
तस्मिन्स्थितौ वाप्युभयं हि नित्यं ।
ज्ञानेन विद्वान्प्रतिहन्ति सिद्धम्।
तथान्यथा पुण्यमुपैति देही ।
तथागतं पापमुपैति सिद्धम् ॥ ५.४२.२३ ॥
તે સ્થિતિમાં બંને સદા રહે છે. જ્ઞાનથી વિદ્વાન સિદ્ધને હરાવે છે. એ જ રીતે, અન્યથા દેહી પુણ્ય પામે છે; અને એ જ રીતે આવેલું પાપ સિદ્ધને પહોંચે છે.
5.42.24
गत्वोभयं कर्मणा युज्यते स्थिरं ।
शुभस्य पापस्य स चापि कर्मणा।
धर्मेण पापं प्रणुदतीह विद्वान् ।
धर्मो बलीयानिति तत्र विद्धिः ॥ ५.४२.२४ ॥
કર્મ દ્વારા બંને પ્રાપ્ત કરીને, શુભ અને પાપ બંને સાથે તે સ્થિરપણે જોડાય છે; તે પણ કર્મથી. અહીં વિદ્વાન ધર્મથી પાપને દૂર કરે છે. ધર્મ વધુ બળવાન છે, એમ જાણો.
5.42.25
यानिहाहुः स्वस्य धर्मस्य लोका-
न्द्विजातीनां पुण्यकृतां सनातनान्।
तेषां क्रमान्कथय ततोऽपि चान्या-
न्नैतद्विद्वन्वेत्तुमिच्छामि कर्म ॥ ५.४२.२५ ॥
અહીં જેમને લોકો પોતાના ધર્મના, દ્વિજોના, પુણ્યકર્મ કરનારાઓના સનાતન લોક કહે છે, તેમનો ક્રમ કહો; પછી બીજા લોક પણ. હે વિદ્વાન, આ કર્મ જાણવાની મારી ઇચ્છા છે.
5.42.26
येषां व्रतेऽथ विस्पर्धा बले बलवतामिव ।
ते ब्राह्मणा इतः प्रेत्य स्वर्गे यान्ति प्रकाशताम् ॥ ५.४२.२६ ॥
જેમના વ્રતમાં બળવાનોના બળ જેવી સ્પર્ધા હોય છે, તે બ્રાહ્મણો અહીંથી મૃત્યુ પામીને સ્વર્ગમાં પ્રકાશિત થવા જાય છે.
5.42.27
येषां धर्मे च विस्पर्धा तेषां जज्ज्ञानसाधनम् ।
ते ब्राह्मणा इतो मुक्ताः स्वर्गं यान्ति त्रिविष्टपम् ॥ ५.४२.२७ ॥
જેમનામાં ધર્મ વિષે સ્પર્ધા હોય છે, તેમના માટે તે જ્ઞાનનું સાધન છે. તે બ્રાહ્મણો અહીંથી મુક્ત થઈ ત્રિવિષ્ટપ સ્વર્ગે જાય છે.
5.42.28
तस्य सम्यक्समाचारमाहुर्वेदविदो जनाः ।
नैनं मन्येत भूयिष्ठं बाह्यमाभ्यन्तरं जनम् ॥ ५.४२.२८ ॥
વેદજ્ઞો તેના સમ્યક્ આચારને શ્રેષ્ઠ કહે છે. બાહ્ય કે આંતરિક કોઈ પણ માણસને અતિશય માન ન આપવું.
5.42.29
यत्र मन्येत भूयिष्ठं प्रावृषीव तृणोदकम् ।
अन्नं पानं ब्राह्मणस्य तञ्जीवोन्नानुसंज्वरेत् ॥ ५.४२.२९ ॥
વર્ષાઋતુમાં ઘાસ અને પાણીની જેમ વિપુલ ગણાય ત્યાં બ્રાહ્મણનું અન્નપાન તેવું જ છે; તેનાથી જીવ ફરી પ્રજ્વલિત થાય છે.
5.42.30
यत्राकथयमानस्य प्रयच्छत्यशिवं भयम् ।
अतिरिक्तमिवाकुर्वन्स श्रेयान्नेतरो जनः ॥ ५.४२.३० ॥
જ્યાં ન બોલનારને અશુભ ભય અપાય છે, અને તેને અતિરિક્ત હોય તેમ બનાવે છે તે શ્રેષ્ઠ છે; બીજો નહીં.
5.42.31
यो वा कथयमानस्य ह्यात्मानं नानुसंज्वरेत् ।
ब्रह्मस्वं नोपभुञ्जीत तदन्नं संमतं सताम्।
कुशवल्कलचेलाद्यं ब्रह्मस्वं योगिनो विदुः ॥ ५.४२.३१ ॥
બોલનારના કારણે પોતાને પીડા ન આપનાર બ્રાહ્મણનું ધન ભોગવવું નહીં; તે અન્ન સજ્જનોએ માન્ય છે. કુશ, છાલ, વસ્ત્ર વગેરે બ્રાહ્મણનું ધન છે એમ યોગીઓ જાણે છે.
5.42.32
यथा खं वान्तमश्नाति श्वा वै नित्यमभूतये ।
एवं ते वान्तमश्नन्ति स्ववीर्यस्योपसेवनात् ॥ ५.४२.३२ ॥
કૂતરું જેમ હંમેશાં પોતે ઓકેલું ખાય છે, જે તેના માટે અહિતકારક છે; તેમ તેઓ પોતાના વીર્યની સેવાથી ઓકેલું ખાય છે.
5.42.33
नित्यमज्ञातचर्या मे इति मन्येत ब्राह्मणः ।
ज्ञातीनां तु वसन्मध्ये नैवं विन्देत किञ्चन ॥ ५.४२.३३ ॥
બ્રાહ્મણે હંમેશા માનવું કે તેનું આચરણ અજ્ઞાત છે; પરંતુ સગાંઓ વચ્ચે રહેતાં તે આ રીતે કંઈ મેળવી શકતો નથી.
5.42.34
कोह्येवमन्तरात्मानं ब्राह्मणो हन्तुमर्हति ।
निर्लिङ्गमचलं शुद्धं सर्वद्वन्द्वविवर्जितम् ॥ ५.४२.३४ ॥
આ રીતે અંતરાત્માને, જે નિર્લિંગ, અચલ, શુદ્ધ અને સર્વ દ્વંદ્વોથી રહિત છે, તેને કયો બ્રાહ્મણ હણી શકે?
5.42.35
योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते ।
किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा ॥ ५.४२.३५ ॥
જે જેવો છે તેવો પોતાને બીજી રીતે બતાવે છે, તે આત્માપહારી ચોરે કયું પાપ નથી કર્યું?
5.42.36
अश्रान्तः स्यादनादाता संमतो निरुपद्रवः ।
शिष्टो न शिष्टवत्स स्याद्ब्राह्मणो ब्रह्मवित्कविः ॥ ५.४२.३६ ॥
તે અથાક, દાન ન સ્વીકારનારો, માનનીય અને ઉપદ્રવરહિત હોવો જોઈએ; સજ્જન હોવા છતાં સજ્જનનો ડોળ ન કરે — એવો બ્રાહ્મણ બ્રહ્મવેત્તા અને જ્ઞાની કવિ છે.
5.42.37
अनाढ्या मानुषे वित्ते आढ्या दैवे तथा क्रतौ ।
ते दुर्धर्षा दुष्प्रकम्प्यास्तान्विद्याद्ब्रह्मणस्तनुम् ॥ ५.४२.३७ ॥
માનવ સંપત્તિમાં ગરીબ છતાં દૈવ અને યજ્ઞમાં ધનવાન — તેઓ અજેય અને અચળ છે; તેમને બ્રહ્મનું શરીર જાણવું જોઈએ.
5.42.38
सर्वान्खिष्टकृतो देवान्विद्याद्य इह कश्चन ।
न स मानो ब्राह्मणस्य तस्मिन्प्रयतते स्वयम् ॥ ५.४२.३८ ॥
અહીં જે કોઈ સર્વ દેવોને અપરાધી માને છે — તેને બ્રાહ્મણ પ્રત્યે આદર નથી; તે પોતે જ તેમાં પ્રયત્ન કરે છે.
5.42.39
यमप्रयतमानं तु मानयन्ति समाहिताः ।
न मान्यमानो मन्येत नावमानेऽतिसंज्वरेत् ॥ ५.४२.३९ ॥
માન મેળવવા પ્રયત્ન ન કરનારનો સમાહિત લોકો આદર કરે છે. સન્માનિત થાય ત્યારે પોતાને સન્માનિત ન માને, અને અપમાનમાં અતિશય વ્યથિત ન થાય.
5.42.40
लोकः स्वभाववृत्तिर्हि निमेषोन्मषवत्सदा ।
विद्वांसो मानयन्तीह इति मन्येत मानितः ॥ ५.४२.४० ॥
લોક પોતાના સ્વભાવ પ્રમાણે હંમેશાં આંખ મીંચાવા-ખૂલવા જેવો બદલાતો રહે છે. અહીં વિદ્વાનો આદર કરે છે એમ માનીને આદરિત વ્યક્તિ (સંતોષ રાખે).
5.42.41
अधर्मनिपुणा मुढा लोके मायाविशारदाः ।
न मान्यं मानयिष्यन्ति एवं मन्येत मानितः ॥ ५.४२.४१ ॥
લોકમાં અધર્મમાં નિપુણ, મૂઢ અને માયામાં કુશળ લોકો માન્ય વ્યક્તિનું સન્માન નહીં કરે એમ માનીને આદરિત વ્યક્તિ (સંતોષ રાખે).
5.42.42
न वै मानं च मौनं च सहितौ वसतः सदा ।
अयं हि लोको मानस्य असौ मौनस्य तद्विदुः ॥ ५.४२.४२ ॥
માન અને મૌન બંને સાથે હંમેશાં રહેતા નથી. આ લોક માનનો છે, તે મૌનનો છે એમ તેઓ જાણે છે.
5.42.43
श्रीर्हि मानार्थसंवासा सा चापि परिपन्थिनी ।
ब्राह्मी सुदुर्लभा श्रीर्हि प्रज्ञाहीनेन क्षत्रिय ॥ ५.४२.४३ ॥
શ્રી (સંપત્તિ) માન અને અર્થ સાથે વસે છે; તે જ (જ્ઞાનમાં) અવરોધરૂપ પણ છે. બ્રાહ્મી શ્રી અત્યંત દુર્લભ છે — હે ક્ષત્રિય, પ્રજ્ઞાહીન માટે તે વધુ દુર્લભ છે.
5.42.44
द्वाराणि तस्येह वदन्ति सन्तो ।
बहुप्रकाराणि दुराधराणि।
सत्यार्जवे ह्रीर्दमशौचविद्या ।
षण्मानमोहप्रतिबन्धनानि ॥ ५.४२.४४ ॥
સજ્જનો અહીં તેના (બ્રાહ્મી શ્રીના) દ્વારો કહે છે — અનેક પ્રકારના, રોકવા મુશ્કેલ: સત્ય અને સરળતા, લજ્જા, દમ, શૌચ, વિદ્યા. આ છ માન અને મોહના બંધનો છે.