महाभारत · अध्याय 5.42
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.42.1
ततो राजा धृतराष्ट्रो मनीषी ।
संपूज्य वाक्यं विदुरेरितं तत्।
सनत्सुजातं रहिते महात्मा ।
पप्रच्छ बुद्धिं परमां बुभूषन् ॥ ५.४२.१ ॥
नंतर विद्वान राजा धृतराष्ट्राने विदुराने सांगितलेल्या त्या वचनाचा सन्मान करून, एकांतात महात्मा सनत्सुजाताला परम बुद्धी मिळवण्याच्या इच्छेने विचारले.
5.42.2
सनत्सुजात यदिमं शृणोमि ।
न मृत्युरस्तीति तवोपदेशम्।
देवासुरा ह्याचरन्ब्रह्मचर्य-
ममृत्यवे तत्कतरन्नु सत्यम् ॥ ५.४२.२ ॥
हे सनत्सुजाता, तुमच्या उपदेशानुसार मृत्यू नाही असे मी ऐकतो. देव आणि असुरांनी अमरत्वासाठी ब्रह्मचर्य पाळले. मग यापैकी कोणते सत्य?
5.42.3
अमृत्युं कर्मणा केचिन्मृत्युर्नास्तीति चापरे ।
शृणु मे ब्रुवतो राजन्यथैतन्मा विशङ्किथाः ॥ ५.४२.३ ॥
काही लोक कर्माने अमरत्व मिळवतात, तर इतर म्हणतात की मृत्यू नाही. हे राजा, माझे ऐक; हे जसे आहे तसे शंका घेऊ नकोस.
5.42.4
उभे सत्ये क्षत्रियाद्य प्रवृत्ते ।
मोहो मृत्युः संमतोऽयं कवीनाम्।
प्रमादं वै मृत्युमहं ब्रवीमि ।
तथाऽप्रमादममृतत्वं ब्रवीमि ॥ ५.४२.४ ॥
हे क्षत्रिया, दोन्ही सत्ये प्रकट झाली आहेत. मोहालाच ज्ञानी मृत्यू मानतात. मी प्रमादालाच मृत्यू म्हणतो, आणि अप्रमादालाच अमरत्व म्हणतो.
5.42.5
प्रमादाद्वै असुराः पराभव-
न्नप्रमादाद्ब्रह्मभूताः सुराश्च।
नैव मृत्युर्व्याघ्र इवात्ति जन्तू-
न्न ह्यस्य रूपमुपलभ्यते हि ॥ ५.४२.५ ॥
प्रमादामुळेच असुर पराभूत झाले; अप्रमादामुळे ब्रह्मरूप देव जिंकले. वाघाप्रमाणे मृत्यू प्राण्यांना गिळतो, पण त्याचे रूप दिसत नाही.
5.42.6
यमं त्वेके मृत्युमतोऽन्यमाहु-
रात्मावासममृतं ब्रह्मचर्यम्।
पितृलोके राज्यमनुशास्ति देवः ।
शिवः शिवानामशिवोऽशिवानाम् ॥ ५.४२.६ ॥
काही लोक यमाला मृत्यूपेक्षा वेगळा म्हणतात; तो आत्म्याचे निवासस्थान, अमर आणि ब्रह्मचर्य आहे. पितृलोकात देव राज्य करतो; कल्याणकारींमध्ये शिव आणि अकल्याणकारींमध्ये अशिव.
5.42.7
अस्यादेशान्निःसरते नराणां ।
क्रोधः प्रमादो लोभरूपश्च मृत्युः।
अहं गतेनैव चरन्विमार्गा-
न्न चात्मनो योगमुपैति कश्चित् ॥ ५.४२.७ ॥
त्याच्या आज्ञेने माणसांमधून क्रोध, प्रमाद आणि लोभरूपाने मृत्यू बाहेर पडतो. वाईट मार्गांवर भटकताना, जणू मीच गेलो आहे, कोणीही आपल्या आत्म्याशी योग साधत नाही.
5.42.8
ते मोहितास्तद्वशे वर्तमाना ।
इतः प्रेतास्तत्र पुनः पतन्ति।
ततस्तान्देवा अनुविप्लवन्ते ।
अतो मृत्युर्मरणादभ्युपैति ॥ ५.४२.८ ॥
मोहित होऊन ते त्याच्या वशात राहतात. येथून प्रेत होऊन तेथे पुन्हा पडतात. तेव्हा देव त्यांना पीडा देतात. म्हणून मृत्यू मरणातूनच येतो.
5.42.9
कर्मोदये कर्मफलानुरागा-
स्तत्रानु ते यान्ति न तरन्ति मृत्युम् ।
सदर्थयोगानवगमात्समन्ता-
त्प्रवर्तते भोगभोगेन देही ॥ ५.४२.९ ॥
कर्मोदयात कर्मफलांत आसक्त असलेले ते तेथे मागून जातात; मृत्यूला पार करत नाहीत. सदर्थयोग न समजल्यामुळे देही सर्वत्र भोगांच्या भोगाने प्रवृत्त होतो.
5.42.10
तद्वै महामोहनमिन्द्रियाणां ।
मिथ्यार्थयोगस्य गतिर्हि नित्या।
मिथ्यार्थयोगाभिहतान्तरात्मा ।
स्मरन्नुपास्ते विषयान्समन्तात् ॥ ५.४२.१० ॥
ते इंद्रियांचे महामोहन आहे; मिथ्या अर्थयोगाची गती नित्य आहे. मिथ्या अर्थयोगाने घायाळ अंतरात्मा सर्वत्र विषयांचे स्मरण करत त्यांची उपासना करतो.
5.42.11
अभिध्या वै प्रथमं हन्ति लोकान् ।
कामक्रोधावनुगृह्याशु पश्चात्।
एते बालान्मृत्यवे प्रापयन्ति ।
धीरास्तु धैर्येण तरन्ति मृत्युम् ॥ ५.४२.११ ॥
लालसा प्रथम लोकांचा नाश करते. काम आणि क्रोध यांना साथ देऊन ती लवकरच मागून येते. हे मूर्खांना मृत्यूकडे नेतात; पण धीर लोक धैर्याने मृत्यू ओलांडतात.
5.42.12
सोऽभिध्यायन्नुत्पतिष्णन्निहन्या-
दनादरेणाप्रतिबुध्यमानः।
नैनं मृत्युर्मृत्युरिवात्ति भूत्वा ।
एवं विद्वान्यो विनिहन्ति कामान् ॥ ५.४२.१२ ॥
जो माणूस विषयांचे चिंतन करत उठतो आणि अनादराने, जागृत न राहता, नाश पावतो. परंतु असा ज्ञानी जो कामनांचा नाश करतो, त्याला मृत्यू मृत्यूरूपाने भक्षण करू शकत नाही.
5.42.13
कामानुसारी पुरुषः कामाननु विनश्यति ।
कामान्व्युदस्य धुनुते यत्किञ्चित्पुरुषो रजः ॥ ५.४२.१३ ॥
कामाच्या मागे जाणारा माणूस कामांच्या मागेच नाश पावतो. कामांचा त्याग करून माणूस कोणताही रज झटकून टाकतो.
5.42.14
तमोप्रकाशो भूतानां नरकोऽयं प्रदृश्यते ।
मुह्यन्त इव धावन्ति गच्छन्तः श्वभ्रमुन्मुखाः ॥ ५.४२.१४ ॥
प्राण्यांमध्ये अंधाराचे प्रकटरूप असलेला हा नरक दिसतो. मोहित झाल्यासारखे ते धावतात, खड्ड्याकडे उत्सुकतेने जातात.
5.42.15
अमूढवृत्तेः पुरुषस्येह कुर्या-
त्किं वै मृत्युस्तार्ण इवास्य व्याघ्रः ।
अमन्यमानः क्षत्रिय किञ्चिदन्य-
न्नाधीयते तार्ण इवास्य सर्पः ॥ ५.४२.१५ ॥
मूढता नसलेल्या आचरणाच्या माणसाला येथे मृत्यू काय करू शकतो? त्याच्यासाठी ते गवतासारखे; वाघाला गवत जसे. हे क्षत्रिया, दुसरे काही न मानता तो त्याला गवतासारखे मानतो; सापाला गवत जसे.
5.42.16
र्मृत्योर्यथा विषयं प्राप्य मर्त्यः ॥ ५.४२.१६ ॥
मृत्यूच्या कक्षेत पोहोचून मर्त्य (…)
5.42.17
यानेवाहुरिज्यया साधुलोकान् ।
द्विजातीनां पुण्यतमान्सनातनात्।
तेषां परार्थं कथयन्तीह वेदा ।
एतद्विद्वान्नैति कथं नु कर्म ॥ ५.४२.१७ ॥
यज्ञाने द्विजातींचे जे सनातन, अत्यंत पुण्यमय साधुलोक म्हटले जातात, त्यांचा परम अर्थ वेद येथे सांगतात. हे जाणणारा कर्माला कसा प्राप्त होणार नाही?
5.42.18
एवं ह्यविद्वानुपयाति तत्र ।
तत्रार्थजातं च वदन्ति वेदाः।
सवेह आयाति परं परात्मा ।
प्रयाति मार्गेण निहत्य मार्गान् ॥ ५.४२.१८ ॥
अशा प्रकारे अज्ञानी तिथे जातो; तेथील अर्थसमूह वेद सांगतात. तो येथे येतो; परमात्मा मार्गांचा नाश करून एका मार्गाने जातो.
5.42.19
कोऽसौ नियुङ्क्ते तमजं पुराणं ।
स चेदिदं सर्वमनुक्रमेण।
किं वास्य कार्यमथवा सुखं च ।
तन्मे विद्वन्ब्रूहि सर्वं यथावत् ॥ ५.४२.१९ ॥
त्या अजाला, पुराणाला कोण नियुक्त करतो? तो हे सर्व क्रमाने करत असेल तर त्याचे कर्तव्य काय, किंवा सुख काय? हे विद्वाना, सर्व मला यथावत सांगा.
5.42.20
दोषो महानत्र विभेदयोगे ।
ह्यनादियोगेन भवन्ति नित्याः।
तथास्य नाधिक्यमपैति किञ्चि-
दनादियोगेन भवन्ति पुंसः ॥ ५.४२.२० ॥
येथे विभेदयोगात मोठा दोष आहे; अनादि योगाने ते नित्य होतात. तसेच त्याच्यापासून काहीही अधिक दूर होत नाही; अनादि योगाने पुरुषाला ते होतात.
5.42.21
य एतद्वा भगवान्स नित्यो ।
विकारयोगेन करोति विश्वम्।
तथाच तच्छक्तिरिति स्म मन्यते ।
तथार्थयोगेन भवन्ति वेदाः ॥ ५.४२.२१ ॥
जो हा भगवान नित्य आहे, तो विकाराच्या योगाने विश्व निर्माण करतो. आणि ती त्याची शक्ती आहे असे मानले जाते; याच प्रकारे अर्थाच्या योगाने वेद होतात.
5.42.22
यस्माद्धर्मान्नाचरन्तीह केचि-
त्तथा धर्मान्केचिदिहाचरन्ति।
धर्मः पापेन प्रतिहन्यते स्वि-
दुताहो धर्मः प्रतिहन्ति पापम् ॥ ५.४२.२२ ॥
कारण येथे काही लोक धर्माचे आचरण करत नाहीत आणि काही करतात. धर्म पापाने पराभूत होतो की धर्म पापाला पराभूत करतो?
5.42.23
तस्मिन्स्थितौ वाप्युभयं हि नित्यं ।
ज्ञानेन विद्वान्प्रतिहन्ति सिद्धम्।
तथान्यथा पुण्यमुपैति देही ।
तथागतं पापमुपैति सिद्धम् ॥ ५.४२.२३ ॥
त्या स्थितीत दोन्ही सदैव असतात. ज्ञानाने विद्वान सिद्धाला जिंकतो. त्याचप्रमाणे, अन्यथा देही पुण्य प्राप्त करतो; तसेच आलेले पाप सिद्धाला प्राप्त होते.
5.42.24
गत्वोभयं कर्मणा युज्यते स्थिरं ।
शुभस्य पापस्य स चापि कर्मणा।
धर्मेण पापं प्रणुदतीह विद्वान् ।
धर्मो बलीयानिति तत्र विद्धिः ॥ ५.४२.२४ ॥
कर्माने दोन्ही मिळवून माणूस शुभ आणि पाप या दोहोंशी दृढपणे बद्ध होतो; तोही कर्मानेच. येथे विद्वान धर्माने पापाला दूर करतो. धर्म अधिक बलवान आहे, हे जाण.
5.42.25
यानिहाहुः स्वस्य धर्मस्य लोका-
न्द्विजातीनां पुण्यकृतां सनातनान्।
तेषां क्रमान्कथय ततोऽपि चान्या-
न्नैतद्विद्वन्वेत्तुमिच्छामि कर्म ॥ ५.४२.२५ ॥
येथे आपल्या धर्माचे, द्विजांचे, पुण्यकर्म करणाऱ्यांचे जे शाश्वत लोक म्हटले जातात, त्यांचा क्रम सांग; नंतर इतर लोकही. हे विद्वाना, हे कर्म जाणण्याची माझी इच्छा आहे.
5.42.26
येषां व्रतेऽथ विस्पर्धा बले बलवतामिव ।
ते ब्राह्मणा इतः प्रेत्य स्वर्गे यान्ति प्रकाशताम् ॥ ५.४२.२६ ॥
ज्यांच्या व्रतात बलवानांच्या बलासारखी स्पर्धा असते, ते ब्राह्मण येथून मृत्यूनंतर स्वर्गात तेजस्वी होण्यासाठी जातात.
5.42.27
येषां धर्मे च विस्पर्धा तेषां जज्ज्ञानसाधनम् ।
ते ब्राह्मणा इतो मुक्ताः स्वर्गं यान्ति त्रिविष्टपम् ॥ ५.४२.२७ ॥
ज्यांच्यात धर्माविषयी स्पर्धा असते, त्यांच्यासाठी तेच ज्ञानाचे साधन आहे. ते ब्राह्मण येथून मुक्त होऊन त्रिविष्टप स्वर्गाला जातात.
5.42.28
तस्य सम्यक्समाचारमाहुर्वेदविदो जनाः ।
नैनं मन्येत भूयिष्ठं बाह्यमाभ्यन्तरं जनम् ॥ ५.४२.२८ ॥
वेदज्ञ लोक त्याच्या सम्यक् आचाराला श्रेष्ठ म्हणतात. बाह्य किंवा आंतरिक कोणत्याही माणसाला अतिशय मानू नये.
5.42.29
यत्र मन्येत भूयिष्ठं प्रावृषीव तृणोदकम् ।
अन्नं पानं ब्राह्मणस्य तञ्जीवोन्नानुसंज्वरेत् ॥ ५.४२.२९ ॥
पावसाळ्यात गवत आणि पाण्याप्रमाणे विपुल मानले जाते तिथे ब्राह्मणाचे अन्नपान तसेच; त्याने जीव पुन्हा प्रज्वलित होतो.
5.42.30
यत्राकथयमानस्य प्रयच्छत्यशिवं भयम् ।
अतिरिक्तमिवाकुर्वन्स श्रेयान्नेतरो जनः ॥ ५.४२.३० ॥
जिथे न बोलणाऱ्याला अशुभ भय दिला जातो, आणि त्याला अतिरिक्त असल्यासारखे करतो तो श्रेष्ठ; दुसरा नव्हे.
5.42.31
यो वा कथयमानस्य ह्यात्मानं नानुसंज्वरेत् ।
ब्रह्मस्वं नोपभुञ्जीत तदन्नं संमतं सताम्।
कुशवल्कलचेलाद्यं ब्रह्मस्वं योगिनो विदुः ॥ ५.४२.३१ ॥
बोलणाऱ्यामुळे स्वतःला त्रास न करून घेणाऱ्याने ब्राह्मणाचे धन उपभोगू नये; ते अन्न सज्जनांना मान्य आहे. कुश, साल, वस्त्र इत्यादी ब्राह्मणाचे धन आहे, असे योगी जाणतात.
5.42.32
यथा खं वान्तमश्नाति श्वा वै नित्यमभूतये ।
एवं ते वान्तमश्नन्ति स्ववीर्यस्योपसेवनात् ॥ ५.४२.३२ ॥
कुत्रा जसा नेहमी स्वतःची उलटी खातो, जी त्याच्या अहिताची आहे; तसेच ते स्वतःच्या वीर्याच्या सेवनाने वमन केलेले खातात.
5.42.33
नित्यमज्ञातचर्या मे इति मन्येत ब्राह्मणः ।
ज्ञातीनां तु वसन्मध्ये नैवं विन्देत किञ्चन ॥ ५.४२.३३ ॥
ब्राह्मणाने नेहमी असे मानावे की त्याचे आचरण कोणाला माहीत नाही; परंतु नातेवाइकांमध्ये राहिल्यास असे काही तो मिळवू शकत नाही.
5.42.34
कोह्येवमन्तरात्मानं ब्राह्मणो हन्तुमर्हति ।
निर्लिङ्गमचलं शुद्धं सर्वद्वन्द्वविवर्जितम् ॥ ५.४२.३४ ॥
असा कोण ब्राह्मण अंतरात्म्याला, जो निर्लिंग, अचल, शुद्ध आणि सर्व द्वंद्वांपासून मुक्त आहे, त्याला दुखावू शकेल?
5.42.35
योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते ।
किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा ॥ ५.४२.३५ ॥
जो खरोखर असलेल्या आत्म्याला वेगळ्या रूपात दाखवतो, त्या आत्मापहारी चोराने कोणते पाप केले नाही?
5.42.36
अश्रान्तः स्यादनादाता संमतो निरुपद्रवः ।
शिष्टो न शिष्टवत्स स्याद्ब्राह्मणो ब्रह्मवित्कविः ॥ ५.४२.३६ ॥
तो अश्रांत, दान न घेणारा, सन्मानित आणि उपद्रवरहित असावा; सज्जन असूनही सज्जनाचा आव आणू नये — असा ब्राह्मण ब्रह्मवेत्ता आणि ज्ञानी कवी असतो.
5.42.37
अनाढ्या मानुषे वित्ते आढ्या दैवे तथा क्रतौ ।
ते दुर्धर्षा दुष्प्रकम्प्यास्तान्विद्याद्ब्रह्मणस्तनुम् ॥ ५.४२.३७ ॥
मानवी संपत्तीत गरीब, पण दैव आणि यज्ञात श्रीमंत असलेले — ते अजिंक्य आणि अचल आहेत; त्यांना ब्रह्माचे शरीर समजावे.
5.42.38
सर्वान्खिष्टकृतो देवान्विद्याद्य इह कश्चन ।
न स मानो ब्राह्मणस्य तस्मिन्प्रयतते स्वयम् ॥ ५.४२.३८ ॥
येथे जो कोणी सर्व देवांना अपराधी समजतो — त्याला ब्राह्मणाबद्दल आदर नाही; तो स्वतःच त्यामध्ये प्रयत्न करतो.
5.42.39
यमप्रयतमानं तु मानयन्ति समाहिताः ।
न मान्यमानो मन्येत नावमानेऽतिसंज्वरेत् ॥ ५.४२.३९ ॥
मान मिळवण्याचा प्रयत्न न करणाऱ्याचा समाहित लोक सन्मान करतात. सन्मानित झाल्यावर स्वतःला सन्मानित समजू नये; अपमानात अतिशय क्षुब्ध होऊ नये.
5.42.40
लोकः स्वभाववृत्तिर्हि निमेषोन्मषवत्सदा ।
विद्वांसो मानयन्तीह इति मन्येत मानितः ॥ ५.४२.४० ॥
लोक आपल्या स्वभावानुसार सदैव डोळे मिटणे-उघडणे यासारखा बदलत असतो. येथे विद्वान सन्मान करतात असे मानून सन्मानित व्यक्तीने (समाधान मानावे).
5.42.41
अधर्मनिपुणा मुढा लोके मायाविशारदाः ।
न मान्यं मानयिष्यन्ति एवं मन्येत मानितः ॥ ५.४२.४१ ॥
जगात अधर्मात निपुण, मूढ आणि मायेत कुशल लोक मान्य व्यक्तीचा सन्मान करणार नाहीत असे मानून सन्मानित व्यक्तीने (समाधान मानावे).
5.42.42
न वै मानं च मौनं च सहितौ वसतः सदा ।
अयं हि लोको मानस्य असौ मौनस्य तद्विदुः ॥ ५.४२.४२ ॥
मान आणि मौन दोन्ही एकत्र सदैव राहत नाहीत. हे जग मानाचे आहे, ते मौनाचे आहे, असे ते जाणतात.
5.42.43
श्रीर्हि मानार्थसंवासा सा चापि परिपन्थिनी ।
ब्राह्मी सुदुर्लभा श्रीर्हि प्रज्ञाहीनेन क्षत्रिय ॥ ५.४२.४३ ॥
श्री (संपत्ती) मान व अर्थ यांच्यासोबत राहते; तीच (ज्ञानाला) अडथळाही आहे. ब्राह्मी श्री अत्यंत दुर्लभ आहे — हे क्षत्रिया, प्रज्ञाहीनाला ती अधिकच दुर्लभ आहे.
5.42.44
द्वाराणि तस्येह वदन्ति सन्तो ।
बहुप्रकाराणि दुराधराणि।
सत्यार्जवे ह्रीर्दमशौचविद्या ।
षण्मानमोहप्रतिबन्धनानि ॥ ५.४२.४४ ॥
सत्पुरुष येथे तिची (ब्राह्मी श्रीची) द्वारे सांगतात — अनेक प्रकारची, अडवण्यास कठीण: सत्य आणि सरळपणा, लज्जा, दम, शौच, विद्या. ही सहा मान आणि मोहाची बंधने आहेत.