મહાભારત · અધ્યાય 5.43
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.43.1
कस्यैष मौनः कतरन्नु मौनं ।
प्रब्रूहि विद्वन्निह मौनभावम्।
मौनेन विद्वानुत याति मौनं ।
कथं मुने मौनमिहाचरन्ति ॥ ५.४३.१ ॥
આ કોનું મૌન છે? ખરું મૌન કયું છે? હે વિદ્વાન, અહીં મૌનભાવ સમજાવો. મૌનથી વિદ્વાન મૌનને કેવી રીતે પામે છે? હે મુનિ, અહીં લોકો મૌનનું આચરણ કેવી રીતે કરે છે?
5.43.2
यतो न वेदा मनसा सहैन-
मनुप्रविशन्ति ततोऽथ मौनम्।
यत्रोत्थितो वेदशब्दस्तथायं ।
स तन्मयत्वेन विभाति राजन् ॥ ५.४३.२ ॥
કારણ કે વેદો મન સાથે તેનામાં પ્રવેશતા નથી; તેથી તે મૌન છે. જ્યાં વેદશબ્દ ઊઠે છે ત્યાં પણ આ જ છે. હે રાજન, તે તેનાથી જ તન્મય થઈને પ્રકાશે છે.
5.43.3
ऋचो यजूंषि यो वेद सामवेदं च वेद यः ।
पापानि कुर्वन्पापेन लिप्यते किं न लिप्यते ॥ ५.४३.३ ॥
જે ઋચાઓ અને યજુઓ જાણે છે, અને જે સામવેદ પણ જાણે છે, તે પાપ કરતાં છતાં પાપથી કેમ લિપ્ત થતો નથી?
5.43.4
नैनं सामान्यृचो वापि न यजूंष्यविचक्षणम् ।
त्रायन्ते कर्मणः पापान्न ते मिथ्या ब्रवीम्यहम् ॥ ५.४३.४ ॥
સામ, ઋચાઓ કે યજુઓ—આ અવિચક્ષણ (અજ્ઞાની)ને કર્મનાં પાપોથી બચાવતાં નથી. હું અસત્ય બોલતો નથી.
5.43.5
न च्छन्दांसि वृजिनात्तारयन्ति ।
मायाविनं मायया सर्वमानम्।
नीडं शकुन्ता इव जातपक्षा-
श्छन्दांस्येनं प्रजहत्यन्तकाले ॥ ५.४३.५ ॥
વેદો માયાવીને પાપથી તારતા નથી—જે માયાથી બધું નમાવે છે. પક્ષીઓ પાંખો ફૂટ્યા પછી માળો છોડે તેમ, અંતકાળે વેદો તેને છોડી દે છે.
5.43.6
न चेद्वेदा वेदविदं त्रातुं शक्ता विचक्षण ।
अथ कस्मात्प्रलापोऽयं ब्राह्मणानां सनातनः ॥ ५.४३.६ ॥
હે વિચક્ષણ, જો વેદો વેદજ્ઞને બચાવવા સમર્થ ન હોય, તો બ્રાહ્મણોનો આ સનાતન પ્રલાપ શા માટે?
5.43.7
तस्यैव नामादिविशेषरूपै-
रिदं जगद्भाति महानुभाव ।
निर्दिश्य सम्यक्प्रवदन्ति वेदा-
स्तद्विश्ववैरूप्यमुदाहरन्ति ॥ ५.४३.७ ॥
તેના જ નામ આદિ વિશેષ રૂપો વડે આ જગત પ્રકાશે છે, હે મહાનુભાવ. વેદો તેને જ યથાર્થ રીતે નિર્દેશીને કહે છે; વિશ્વની વિવિધતા પણ તેઓ તેના દ્વારા જ સમજાવે છે.
5.43.8
तदर्थयुक्तं तप एतदिज्या ।
ताभ्यामसौ पुण्यमुपैति विद्वान्।
पुण्येन पापं विनिहत्य पश्चा-
त्संजायते ज्ञानविदीपितात्मा ॥ ५.४३.८ ॥
તેના જ અર્થ માટે યોજાયેલ આ તપ અને યજ્ઞ છે. આ બંને વડે વિદ્વાન પુણ્ય મેળવે છે. પુણ્ય વડે પાપનો નાશ કરીને પછી, જ્ઞાનથી પ્રજ્વલિત આત્મા સાથે તે જન્મે છે.
5.43.9
ज्ञानेन चात्मानमुपैति विद्वा-
नथान्यथा वर्गफलानुकाङ्क्षी।
अस्मिन्कृतं तत्परिगृह्य सर्व-
ममुत्र भुङ्क्ते पुनरेति मार्गम् ॥ ५.४३.९ ॥
વિદ્વાન જ્ઞાન વડે આત્માને પામે છે; નહીં તો કર્મફળ-સમૂહોની ઇચ્છા રાખનાર બને છે. આ લોકમાં જે કર્યું તે બધું લઈને પરલોકમાં ભોગવે છે અને ફરી માર્ગે પાછો ફરે છે.
5.43.10
अस्मिँल्लोके तपस्तप्तं फलमन्यत्र भुज्यते ।
ब्राह्मणानामिमे लोका वृद्धे तपसि संयताः ॥ ५.४३.१० ॥
આ લોકમાં કરેલા તપનું ફળ બીજા લોકમાં ભોગવાય છે. બ્રાહ્મણોના આ લોકો પરિપક્વ તપમાં બંધાયેલા છે.
5.43.11
ब्राह्मणानां तपः स्वृद्धमन्येषां तावदेव तत् ।
एतत्समृद्धमत्यृद्धं तपो भवति केवलम् ॥ ५.४३.११ ॥
બ્રાહ્મણોનું તપ સારી રીતે સમૃદ્ધ છે; બીજાઓનું તો એટલું જ. આ સમૃદ્ધ તપ અત્યંત સમૃદ્ધ થઈને કેવળ તપ જ રહે છે.
5.43.12
कथं समृद्धमप्यृद्धं तपो भवति केवलम् ।
सनत्सुजात तद्ब्रूहि यथा विद्याम तद्वयम् ॥ ५.४३.१२ ॥
સમૃદ્ધ હોવા છતાં તપ કેવી રીતે કેવળ તપ જ રહે છે? હે સનત્સુજાત, તે કહો, જેથી અમે તે જાણી શકીએ.
5.43.13
निष्कल्मषं तपस्त्वेतत्केवलं परिचक्षते ।
एतत्समृद्धमप्यृद्धं तपो भवति केवलम् ॥ ५.४३.१३ ॥
નિષ્કલ્મષ આ તપને જ કેવળ તપ કહેવામાં આવે છે. સમૃદ્ધ અને વૃદ્ધિ પામેલું તપ પણ આથી જ કેવળ તપ બને છે.
5.43.14
तपोमूलमिदं सर्वं यन्मां पृच्छसि क्षत्रिय ।
तपसा वेदविद्वांसः परं त्वमृतमाप्नुयुः ॥ ५.४३.१४ ॥
હે ક્ષત્રિય, તું મને જે પૂછે છે તે બધું તપના મૂળમાં રહેલું છે. તપથી જ વેદજ્ઞ વિદ્વાનો પરમ અમૃત પ્રાપ્ત કરે છે.
5.43.15
कल्मषं तपसो ब्रूहि श्रुतं निष्कल्मषं तपः ।
सनत्सुजात येनेदं विद्यां गुह्यं सनातनम् ॥ ५.४३.१५ ॥
તપનો દોષ કહો; શ્રુત (જ્ઞાન) જ નિષ્કલ્મષ તપ છે એમ કહો. હે સનત્સુજાત, જેનાથી આ ગુહ્ય અને સનાતન તત્ત્વ જાણી શકાય તે કહો.
5.43.16
क्रोधादयो द्वादश यस्य दोषा-
स्तथा नृशंसानि दश त्रि राजन्।
धर्मादयो द्वादशैते पितॄणां ।
शास्त्रे गुणा ये विदिता द्विजानाम् ॥ ५.४३.१६ ॥
હે રાજન, ક્રોધ વગેરે બાર દોષો છે, અને ક્રૂર કર્મો તેર છે. ધર્મ વગેરે આ બાર ગુણો પિતૃઓના છે, જે શાસ્ત્રમાં દ્વિજોને જાણીતા છે.
5.43.17
क्रोधः कामो लोभमोहौ विधित्सा-
ऽकृपाऽसूये मानशोकौ स्पृहा च।
ईर्ष्या जुगुप्सा च मनुष्यदोषा ।
वर्ज्याः सदा द्वादशैते नराणाम् ॥ ५.४३.१७ ॥
ક્રોધ, કામ, લોભ, મોહ, વિધિત્સા (અહિતની ઇચ્છા), અકૃપા, અસૂયા, માન, શોક, સ્પૃહા, ઈર્ષ્યા અને જુગુપ્સા — માણસોના આ બાર દોષો સદા ત્યાજ્ય છે.
5.43.18
एकैकमेते राजेन्द्र मनुष्यान्पर्युपासते ।
लिप्समानोन्तरं तेषां मृगाणामिव लुब्धकः ॥ ५.४३.१८ ॥
હે રાજેન્દ્ર, આ (દોષો) એક-એક કરીને માણસોની રાહ જુએ છે, તેમનામાં છિદ્ર શોધતા, જેમ શિકારી હરણની રાહ જુએ છે.
5.43.19
विकत्थनः स्पृहयालुर्मनस्वी ।
बिभ्रत्कोषं चपलो रोषणश्च।
एतान्पापाः षण्णराः पापधर्मान् ।
प्रकुर्वते नो त्रसन्तः सुदुर्गे ॥ ५.४३.१९ ॥
બડાઈ હાંકનાર, લોભી, અભિમાની, ધન ધારણ કરનાર, ચંચળ અને ક્રોધી — આ છ પાપી માણસો પાપકર્મો કરીને, ડરાવીને, આ અતિ દુર્ગમ કિલ્લામાં આપણને હેરાન કરે છે.
5.43.20
संभोगसंविद्विषमोऽतिमानी ।
दत्तानुतापी कृपणो बलीयान्।
वर्गप्रशंसी वनितासु द्वेष्टा ।
एते परे सप्त नृशंसवर्गाः ॥ ५.४३.२० ॥
ભોગ અને કરારમાં અન્યાય કરનાર, અતિ અભિમાની, આપ્યા પછી પસ્તાનાર, કંજૂસ, બળવાન, પોતાના જૂથની પ્રશંસા કરનાર, સ્ત્રીઓનો દ્વેષી — આ સાત બીજા ક્રૂર વર્ગો છે.
5.43.21
धर्मश्च सत्यं च दमस्तपश्च ।
आमात्सर्यं ह्रीस्तितिक्षानसूया।
यज्ञश्च दानं च धृतिः श्रुतं च ।
व्रतानि वै द्वादश ब्राह्मणस्य ॥ ५.४३.२१ ॥
ધર્મ અને સત્ય, દમ અને તપ, મત્સરહીનતા, લજ્જા, ક્ષમા, દોષદર્શનનો અભાવ, યજ્ઞ અને દાન, ધૃતિ અને શ્રુત — આ જ બ્રાહ્મણનાં બાર વ્રતો છે.
5.43.22
यस्त्वेतेभ्यः प्रभवेद्द्वादशभ्यः ।
सर्वामपीमां पृथिवीं स शिष्यात्।
त्रिभिर्द्वाभ्यामेकतो वार्थितो य-
स्तस्य स्वमस्तीति स वेदितव्यः ॥ ५.४३.२२ ॥
આ બારથી પ્રભાવિત થઈને જે આ આખી પૃથ્વી પર પણ શાસન કરી શકે — તે જ (યોગ્ય). ત્રણ, બે કે એકે યાચેલો જેની પાસે સંપત્તિ હોય, તેને તેનું ધન છે એમ જાણવું.
5.43.23
दमस्त्यागोऽप्रमादश्च एतेष्वमृतमाहितम् ।
तानि सत्यमुखान्याहुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः ॥ ५.४३.२३ ॥
દમ, ત્યાગ અને અપ્રમાદ — આમાં અમૃત સ્થાપિત છે; જે મનીષી બ્રાહ્મણો છે તેઓ તેમને સત્યને મુખ્ય રાખનારાં કહે છે.
5.43.24
दमोऽष्टादशदोषः स्यात्प्रातिकूल्यं कृते भवेत् ।
अनृतं चाभ्यसूया च कामार्थौ च तथा स्पृहा ॥ ५.४३.२४ ॥
દમના અઢાર દોષ છે; તે અંદર વિરોધી રૂપે પ્રગટે છે: અસત્ય, ઈર્ષ્યા, કામ, અર્થલાલસા અને સ્પૃહા.
5.43.25
क्रोधः शोकस्तथा तृष्णा लोभः पैशून्यमेव च ।
मत्सरश्च विहिंसा च परितापस्तथाऽरतिः ॥ ५.४३.२५ ॥
ક્રોધ, શોક, તૃષ્ણા, લોભ, પૈશૂન્ય, મત્સર, વિહિંસા, પરિતાપ અને અરતિ.
5.43.26
अपस्मारश्चातिवादस्तथा संभावनात्मनि ।
एतैर्विमुक्तो दोषैर्यः स दान्तः सद्भिरुच्यते ॥ ५.४३.२६ ॥
અપસ્મૃતિ, અતિવાદ અને પોતાના વિશે અહંકાર — આ દોષોથી જે મુક્ત છે તે સજ્જનો દ્વારા દાંત (સંયમી) કહેવાય છે.
5.43.27
मदोऽष्टादशदोषः स्यात्त्यागो भवति षड्विधः ।
विपर्ययाः स्मृता एते मददोषा उदाहृताः ।
दोषा दमस्य ये प्रोक्तास्तान्दोषान्परिवर्जयेत् ॥ ५.४३.२७ ॥
મદના અઢાર દોષ છે; ત્યાગ છ પ્રકારનો છે. આ તેમના વિરોધી ગણાયા; મદ-દોષ કહેવાયા. દમના જે દોષ કહેવાયા, તે દોષો ત્યજવા જોઈએ.
5.43.28
श्रेयांस्तु षड्विधस्त्यागस्तृतीयो दुष्करो भवेत् ।
तेन दुःखं तरत्येव भिन्नं तस्मिञ्जितं कृते ॥ ५.४३.२८ ॥
છ પ્રકારનો ત્યાગ શ્રેષ્ઠ છે; તેમાંનો ત્રીજો કરવો દુષ્કર છે. તેનાથી દુઃખ પાર ઊતરાય છે; તેમાં ભેદન થાય છે અને કૃત (આત્મા) માં જય મળે છે.
5.43.29
श्रेयांस्तु षड्विधस्त्यागः श्रियं प्राप्य न हृष्यति ।
इष्टापूर्ते द्वितीयं स्यान्नित्यवैराग्ययोगतः ॥ ५.४३.२९ ॥
છ પ્રકારનો ત્યાગ શ્રેષ્ઠ છે: શ્રી (સંપત્તિ) મેળવીને પણ જે હર્ષિત થતો નથી; ઇષ્ટાપૂર્ત (યજ્ઞ અને લોકહિતકર્મ) નામનો બીજો હોય છે; તે નિત્ય વૈરાગ્યયોગથી થાય છે.
5.43.30
कामत्यागश्च राजेन्द्र स तृतीय इति स्मृतः ।
अप्यवाच्यं वदन्त्येतं स तृतीयो गुणः स्मृतः ॥ ५.४३.३० ॥
હે રાજેન્દ્ર! કામત્યાગ ત્રીજો કહેવાયો છે. તેને અવાચ્ય પણ કહે છે; તે ત્રીજો ગુણ માનવામાં આવ્યો છે.
5.43.31
त्यक्तैर्द्रव्यैर्यद्भवति नोपयुक्तैश्च कामतः ।
न च द्रव्यैस्तद्भवति नोपयुक्तैश्च कामतः ॥ ५.४३.३१ ॥
ત્યજેલા દ્રવ્યોથી જે થાય છે, કામનાથી ઉપભોગેલા દ્રવ્યોથી નહીં; અને દ્રવ્યોથી જે થતું નથી, તે કામનાથી ઉપભોગેલા દ્રવ્યોથી પણ થતું નથી.
5.43.32
न च कर्मस्वसिद्धेषु दुःखं ते न च न ग्लपेत् ।
सर्वैरेव गुणैर्युक्तो द्रव्यवानपि यो भवेत् ॥ ५.४३.३२ ॥
કર્મો સિદ્ધ ન થાય ત્યારે તને દુઃખ ન થાય, અને મન પણ ન નમે. ધનવાન હોય તોપણ તે બધા ગુણોથી યુક્ત હોવો જોઈએ.
5.43.33
अप्रिये च समुत्पन्ने व्यथां जातु न गच्छति ।
इष्टान्पुत्रांश्च दारांश्च न याचेत कदाचन ॥ ५.४३.३३ ॥
અપ્રિય ઘટના બને તોપણ તે કદી વ્યથા પામતો નથી; પ્રિય પુત્રો અને પત્નીઓની તે કદી યાચના કરતો નથી.
5.43.34
अर्हते याचमानाय प्रदेयं तच्छुभं भवेत् ।
अप्रमादी भवेदेतैः स चाप्यष्टगुणो भवेत् ॥ ५.४३.३४ ॥
યોગ્ય યાચકને, તે માંગે તે આપવું જોઈએ; તે શુભ થાય છે. આનાથી તે અપ્રમાદી રહેવો જોઈએ, અને તે આઠ ગુણોથી યુક્ત થાય છે.
5.43.35
सत्यं ध्यानं समाधानं चोद्यं वैराग्यमेव च ।
अस्तेयं ब्रह्मचर्यं च तथाऽसंग्रहमेव च ॥ ५.४३.३५ ॥
સત્ય, ધ્યાન, સમાધાન, ઉદ્યમ, વૈરાગ્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય તથા અસંગ્રહ પણ.
5.43.36
एवं दोषा मदस्योक्तास्तान्दोषान्परिवर्जयेत् ।
तथा त्यागोऽप्रमादश्च स चाप्यष्टगुणो मतः ॥ ५.४३.३६ ॥
આ રીતે મદના દોષો કહેવાયા; તે દોષોને સંપૂર્ણપણે ત્યજી દેવા જોઈએ. તેવી જ રીતે ત્યાગ અને અપ્રમાદ પણ; તે પણ આઠ ગુણોવાળો માનવામાં આવે છે.
5.43.37
अष्टौ दोषाः प्रमादस्य तान्दोषान्परिवर्जयेत् ।
इन्द्रियेभ्यश्च पञ्चभ्यो मनसश्चैव भारत।
अतीतानागतेभ्यश्च मुक्त्युपेतः सुखी भवेत् ॥ ५.४३.३७ ॥
પ્રમાદના આઠ દોષો છે; તે દોષોને ત્યજી દેવા જોઈએ—પાંચ ઇન્દ્રિયોથી અને મનથી પણ, હે ભારત—ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના વિષયોથી પણ; મુક્તિથી યુક્ત થનાર સુખી થાય છે.
5.43.38
सत्यात्मा भव राजेन्द्र सत्ये लोकाः प्रतिष्ठिताः ।
तांस्तु सत्यमुखानाहुः सत्ये ह्यमृतमाहितम् ॥ ५.४३.३८ ॥
હે રાજેન્દ્ર, સત્યાત્મા થા; લોકો સત્યમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. તેમને સત્યમુખવાળા કહેવાય છે; સત્યમાં જ અમૃત સ્થાપિત છે.
5.43.39
निवृत्तेनैव दोषेण तपो व्रतमिहाचरेत् ।
एतद्धातृकृतं वृत्तं सत्यमेव सतां व्रतम् ॥ ५.४३.३९ ॥
દોષથી નિવૃત્ત થયેલા માણસે જ અહીં તપ અને વ્રતનું આચરણ કરવું. આ આચરણ બ્રહ્માએ રચેલું છે; સત્ય જ સજ્જનોનું વ્રત છે.
5.43.40
दोषैरेतैर्वियुक्तस्तु गुणैरेतैः समन्वितः ।
एतत्समृद्धमत्यर्थं तपो भवति केवलम् ॥ ५.४३.४० ॥
આ દોષોથી મુક્ત અને આ ગુણોથી યુક્ત થવાથી, આ તપ અત્યંત સમૃદ્ધ થઈને કેવળ પૂર્ણ થાય છે.
5.43.41
यन्मां पृच्छसि राजेन्द्र संक्षेपात्प्रब्रवीमि ते ।
एतत्पापहरं पुण्यं जन्ममृत्युजरापहम् ॥ ५.४३.४१ ॥
હે રાજેન્દ્ર, તું મને જે પૂછે છે તે હું તને સંક્ષેપમાં કહું છું—આ પાપહર, પુણ્યમય છે અને જન્મ, મૃત્યુ, જરાને દૂર કરનારું છે.
5.43.42
आख्यानप़ञ्चमैर्वेदैर्भूयिष्ठं कथ्यते जनः ।
तथा चान्ये चतुर्वेदास्त्रिधेदाश्च तथा परे ॥ ५.४३.४२ ॥
આખ્યાનને પાંચમું ગણીને વેદોથી લોકો મોટે ભાગે એમ કહે છે. તેવી જ રીતે બીજા ચાર વેદ, ત્રણ વેદ અને અન્ય પણ.
5.43.43
द्विवेदाश्चैकवेदाश्चाप्यनृचश्च तथा परे ।
तेषां तु कतरः स स्याद्यमहं वेद वै द्विजम् ॥ ५.४३.४३ ॥
બે વેદવાળા, એક વેદવાળા, અને ઋચાઓ વિનાના બીજા. તેઓમાંથી હું ખરેખર જે દ્વિજને જાણું છું તે કોણ છે?
5.43.44
एकस्य वेस्याज्ञानाद्वेदास्ते बहवः कृताः ।
सत्यस्यैकस्य राजेन्द्र सत्ये कश्चिदवस्थितः ॥ ५.४३.४४ ॥
એક વેદના અજ્ઞાનથી તેઓ અનેક વેદો બનાવી દેવાયા. હે રાજેન્દ્ર, એક જ સત્યમાં કોઈ એક સ્થિર રહે છે.
5.43.45
एवं वेदमविज्ञाय प्राज्ञोऽहमिति मन्यते ।
दानमध्ययनं यज्ञो लोभादेतत्प्रवर्तते ॥ ५.४३.४५ ॥
આ રીતે વેદને ન જાણતો છતાં માણસ પોતાને જ્ઞાની માને છે. દાન, અધ્યયન અને યજ્ઞ લોભથી જ પ્રવર્તે છે.
5.43.46
सत्यात्प्रच्यवमानानां सङ्कल्पो वितथो भवेत् ।
ततो यज्ञः प्रतायेत सत्यस्यानवधारणात् ॥ ५.४३.४६ ॥
સત્યથી ચ્યુત થનારાઓનો સંકલ્પ મિથ્યા થાય છે. ત્યારે સત્યને દૃઢતાથી ન ધારણ કરવાથી યજ્ઞ ફેલાય છે.
5.43.47
मनसान्यस्य भवति वाचान्यस्याथ कर्मणा ।
सङ्कल्पसिद्धः पुरुषः सङ्कल्पानधितिष्ठति ॥ ५.४३.४७ ॥
મનમાં કંઈ બીજું, વાણીમાં બીજું, અને પછી કર્મમાં બીજું હોય છે. સંકલ્પસિદ્ધ પુરુષ સંકલ્પો પર અધિષ્ઠિત રહે છે.
5.43.48
अनैभृत्येन चैतस्य दीक्षितव्रतमाचरेत् ।
नामैतद्धातुनिर्वृत्तं सत्यमेव सतां परम् ॥ ५.४३.४८ ॥
છળકપટ વિના આ માટે જ દીક્ષિત વ્રતનું આચરણ કરવું. 'નામ' શબ્દ ધાતુમાંથી નિષ્પન્ન છે; સજ્જનો માટે સત્ય જ પરમ છે.
5.43.49
ज्ञानं वै नाम प्रत्यक्षं परोक्षं जायते तपः ।
विद्याद्बहु पठन्तं तु द्विजं वै बहुपाठिनम् ॥ ५.४३.४९ ॥
જ્ઞાન પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ રીતે ઉત્પન્ન થાય છે; તપ પણ તેમજ. ઘણું પાઠ કરનાર દ્વિજને માત્ર બહુપાઠી જાણવો.
5.43.50
तस्मात्क्षत्रिय मा मंस्था जल्पितेनैव वै द्विजम् ।
य एव सत्यान्नापैति स ज्ञेयो ब्राह्मणस्त्वया ॥ ५.४३.५० ॥
તેથી હે ક્ષત્રિય, માત્ર વાતોથી કોઈને દ્વિજ ન માનવો. જે સત્યથી કદી ચ્યુત થતો નથી, તેને જ તારે બ્રાહ્મણ જાણવો.
5.43.51
छन्दांसि नाम क्षत्रिय तान्यथर्वा ।
पुरा जगौ महर्षिसङ्घ एषः
छन्दोविदस्ते य उत नाधीतवेदा ।
न वेदवेद्यस्य विदुर्हि तत्त्वम् ॥ ५.४३.५१ ॥
હે ક્ષત્રિય, એમને છંદ કહેવામાં આવે છે; પૂર્વે અથર્વા અને મહર્ષિઓના સમૂહે તેમને ગાયા હતા. જેઓ વેદોનું અધ્યયન નથી કરતા તેઓ પણ છંદના જ્ઞાતા છે; વેદથી જાણવા યોગ્ય તત્ત્વ તેઓ જ ખરેખર જાણે છે.
5.43.52
छन्दांसि नाम द्विपदां वरिष्ठ ।
स्वच्छन्दयोगेन भवन्ति तत्र।
छन्दोविदस्ते न च तानधीत्य ।
गता न वेदस्य न वेद्यमार्याः ॥ ५.४३.५२ ॥
હે દ્વિપદોમાં શ્રેષ્ઠ, છંદો ખરેખર સ્વેચ્છા અને અભ્યાસના યોગથી ઉદ્ભવે છે. છંદના જ્ઞાતાઓએ તેમને ભણીને જાણ્યા નથી; આર્યો વેદનું જાણવા યોગ્ય તત્ત્વ પામ્યા નથી.
5.43.53
न वेदानां वेदिता कश्चिदस्ति ।
कश्चित्त्वेतान्बुद्ध्यते वापि राजन्।
यो वेद वेदान्न स वेद वेद्यं ।
सत्ये स्थितो यस्तु स वेद वेद्यम् ॥ ५.४३.५३ ॥
વેદોનો ખરો જ્ઞાતા કોઈ નથી. હે રાજન્, કોઈ તેમને સમજે છે પણ? જે વેદ જાણે છે તે વેદ્ય (જાણવા યોગ્ય તત્ત્વ) જાણતો નથી; જે સત્યમાં સ્થિર છે તે જ વેદ્ય જાણે છે.
5.43.54
न वेदानां वेदिता कश्चिदस्ति ।
वेद्येन वेदं न विदुर्न वेद्यम् ।
यो वेद वेदं स च वेद वेद्यं ।
यो वेद वेद्यं न स वेद सत्यम् ॥ ५.४३.५४ ॥
વેદોનો ખરો જ્ઞાતા કોઈ નથી. જાણવા યોગ્ય વસ્તુથી વેદ જાણી શકાતો નથી, અને જાણવા યોગ્ય વસ્તુ પણ જાણી શકાતી નથી. જે વેદ જાણે છે તે જાણવા યોગ્ય જાણે છે; જે જાણવા યોગ્ય જાણે છે તે સત્ય જાણતો નથી.
5.43.55
यो वेद वेदान्स च वेद वेद्यं ।
न तं विदुर्वेदविदो न वेदाः।
तथापि वेदेन विदन्ति वेदं ।
ये ब्राह्मणा वेदविदो भवन्ति ॥ ५.४३.५५ ॥
જે વેદ જાણે છે અને જાણવા યોગ્ય જાણે છે, તેને વેદજ્ઞો જાણતા નથી, વેદો પણ જાણતા નથી. તોપણ જે બ્રાહ્મણો વેદજ્ઞ થાય છે તેઓ વેદ વડે વેદને જાણે છે.
5.43.56
धामांशभागस्य तथा हि वेदा ।
यथा च शाखा हि महीरुहस्य।
संवेदने चैव यथामनन्ति ।
तस्मिन्हि सत्ये परमात्मनोऽर्थे ॥ ५.४३.५६ ॥
અંશભાગનું ધામ વેદો છે; મહાવૃક્ષની શાખાઓની જેમ. જ્ઞાનમાં પણ એ જ રીતે માનવામાં આવે છે; તે સત્યમાં જ, પરમાત્માના વિષયમાં.
5.43.57
अभिजानामि ब्राह्मणं व्याख्यातारं विचक्षणम् ।
यश्छिन्नविचिकित्सः स व्याचष्टे सर्वसंशयान् ॥ ५.४३.५७ ॥
વ્યાખ્યા કરનાર અને વિચક્ષણ એવા એક બ્રાહ્મણને હું જાણું છું. જેનો સંદેહ છેદાઈ ગયો છે, તે જ સર્વ સંશયોની વ્યાખ્યા કરે છે.
5.43.58
नास्य पर्येषणं गच्छेत्प्रचीनं नोत दक्षिणम् ।
नार्वाचीनं कुतस्तिर्यङ्गादिशन्तु कथञ्चन ॥ ५.४३.५८ ॥
તેની શોધ પૂર્વ તરફ ન જવી જોઈએ, દક્ષિણ તરફ પણ નહીં. ઉત્તર તરફ પણ નહીં; ત્રાંસી દિશામાં કેવી રીતે, કોઈ પણ રીતે કોઈ દિશા બતાવે.
5.43.59
तस्य पर्येषणं गच्छेत्प्रत्यर्थिषु कथञ्चन ।
अविचिन्वन्निमं वेदे तपः पश्यति तं प्रभुम् ॥ ५.४३.५९ ॥
તેની શોધ કોઈ પણ રીતે વિરોધીઓ વચ્ચે ન જવી જોઈએ. વેદમાં તેને શોધ્યા વિના, તપ તે પ્રભુને જુએ છે.
5.43.60
तूष्णींभूत उपासीत न चेष्टेन्मनसापि च ।
उपावर्तस्व तद्ब्रह्म अन्तरात्मनि विश्रुतम् ॥ ५.४३.६० ॥
મૌન થઈને બેસવું, મનથી પણ કોઈ ચેષ્ટા ન કરવી. અંતરાત્મામાં પ્રસિદ્ધ એવા તે બ્રહ્મ તરફ વળ.
5.43.61
मौनान्न स मुनिर्भवति नारण्यवसनान्मुनिः ।
स्वलक्षणं तु यो वेद स मुनिः श्रेष्ठ उच्यते ॥ ५.४३.६१ ॥
મૌનથી કોઈ મુનિ થતો નથી, વનવાસથી પણ મુનિ થતો નથી. પણ જે પોતાનું સ્વલક્ષણ જાણે છે, તે જ શ્રેષ્ઠ મુનિ કહેવાય છે.
5.43.62
सर्वार्थानां व्याकरणाद्वैयाकरण उच्यते ।
तन्मूलतो व्याकरणं व्याकरोतीति तत्तथा ॥ ५.४३.६२ ॥
બધા અર્થોનું વિવરણ કરવાથી તે વૈયાકરણ કહેવાય છે. તેના મૂળથી વ્યાકરણ સમજાવે છે; એ જ રીતે તે.
5.43.63
प्रत्यक्षदर्शी लोकानां सर्वदर्शी भवेन्नरः ।
सत्ये वै ब्राह्मणस्तिष्ठंस्तद्विद्वान्सर्वविद्भवेत् ॥ ५.४३.६३ ॥
લોકોને પ્રત્યક્ષ જોનાર મનુષ્ય સર્વદર્શી થઈ શકે. સત્યમાં સ્થિર રહેલો બ્રાહ્મણ, તે જાણીને, સર્વજ્ઞ થાય છે.
5.43.64
धर्मादिषु स्थितोऽप्येवं क्षत्रिय ब्रह्म पश्यति ।
वेदानां चानुपूर्व्येण एतद्बुद्ध्या ब्रवीमि ते ॥ ५.४३.६४ ॥
ધર્માદિમાં સ્થિત ક્ષત્રિય પણ એ રીતે બ્રહ્મને જુએ છે. વેદોના ક્રમ પ્રમાણે, આ બુદ્ધિથી હું તને કહું છું.