महाभारत · अध्याय 5.43
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.43.1
कस्यैष मौनः कतरन्नु मौनं ।
प्रब्रूहि विद्वन्निह मौनभावम्।
मौनेन विद्वानुत याति मौनं ।
कथं मुने मौनमिहाचरन्ति ॥ ५.४३.१ ॥
हे कोणाचे मौन? कोणते खरे मौन? हे विद्वान, येथे मौनभाव समजावून सांगा. मौनाने विद्वान मौनाला कसा प्राप्त होतो? हे मुने, येथे लोक मौनाचे आचरण कसे करतात?
5.43.2
यतो न वेदा मनसा सहैन-
मनुप्रविशन्ति ततोऽथ मौनम्।
यत्रोत्थितो वेदशब्दस्तथायं ।
स तन्मयत्वेन विभाति राजन् ॥ ५.४३.२ ॥
कारण वेद मनासह त्याच्यात प्रवेश करत नाहीत; म्हणून ते मौन आहे. जिथे वेदशब्द उठतो, तिथेही हेच आहे. हे राजा, तो त्यानेच भरलेला होऊन प्रकाशतो.
5.43.3
ऋचो यजूंषि यो वेद सामवेदं च वेद यः ।
पापानि कुर्वन्पापेन लिप्यते किं न लिप्यते ॥ ५.४३.३ ॥
जो ऋचा व यजुः जाणतो, आणि जो सामवेदही जाणतो, तो पाप करूनही पापाने का लिप्त होत नाही?
5.43.4
नैनं सामान्यृचो वापि न यजूंष्यविचक्षणम् ।
त्रायन्ते कर्मणः पापान्न ते मिथ्या ब्रवीम्यहम् ॥ ५.४३.४ ॥
साम, ऋचा किंवा यजुः—हे अविचक्षणाला कर्माच्या पापांपासून वाचवत नाहीत. मी खोटे बोलत नाही.
5.43.5
न च्छन्दांसि वृजिनात्तारयन्ति ।
मायाविनं मायया सर्वमानम्।
नीडं शकुन्ता इव जातपक्षा-
श्छन्दांस्येनं प्रजहत्यन्तकाले ॥ ५.४३.५ ॥
वेद मायावी माणसाला पापातून तारत नाहीत—जो मायेने सर्व वाकवतो. पक्षी पंख फुटल्यावर घरटे सोडतात, तसे अंतकाळी वेद त्याला सोडून जातात.
5.43.6
न चेद्वेदा वेदविदं त्रातुं शक्ता विचक्षण ।
अथ कस्मात्प्रलापोऽयं ब्राह्मणानां सनातनः ॥ ५.४३.६ ॥
हे विचक्षणा, वेद वेदज्ञाला वाचवण्यास समर्थ नसतील, तर ब्राह्मणांचा हा सनातन प्रलाप का?
5.43.7
तस्यैव नामादिविशेषरूपै-
रिदं जगद्भाति महानुभाव ।
निर्दिश्य सम्यक्प्रवदन्ति वेदा-
स्तद्विश्ववैरूप्यमुदाहरन्ति ॥ ५.४३.७ ॥
त्याच्याच नाम इत्यादी विशेष रूपांनी हे जग प्रकाशते, हे महानुभावा. वेद त्यालाच यथार्थपणे निर्देशून सांगतात; विश्वाची विविधताही तेच उदाहरणांनी स्पष्ट करतात.
5.43.8
तदर्थयुक्तं तप एतदिज्या ।
ताभ्यामसौ पुण्यमुपैति विद्वान्।
पुण्येन पापं विनिहत्य पश्चा-
त्संजायते ज्ञानविदीपितात्मा ॥ ५.४३.८ ॥
त्याच्याच अर्थासाठी योजिलेले हे तप आणि यज्ञ होत. या दोहोंनी विद्वान पुण्य मिळवतो. पुण्याने पापाचा नाश करून नंतर ज्ञानाने प्रज्वलित आत्मा घेऊन तो जन्म घेतो.
5.43.9
ज्ञानेन चात्मानमुपैति विद्वा-
नथान्यथा वर्गफलानुकाङ्क्षी।
अस्मिन्कृतं तत्परिगृह्य सर्व-
ममुत्र भुङ्क्ते पुनरेति मार्गम् ॥ ५.४३.९ ॥
विद्वान ज्ञानाने आत्म्याला प्राप्त करतो; नाहीतर कर्मफलांच्या समूहांची इच्छा करणारा होतो. या लोकात केलेले सर्व घेऊन परलोकात भोगतो आणि पुन्हा मार्गात परततो.
5.43.10
अस्मिँल्लोके तपस्तप्तं फलमन्यत्र भुज्यते ।
ब्राह्मणानामिमे लोका वृद्धे तपसि संयताः ॥ ५.४३.१० ॥
या लोकात केलेल्या तपाचे फल दुसऱ्या लोकात भोगले जाते. ब्राह्मणांचे हे लोक परिपक्व तपाशी बांधलेले आहेत.
5.43.11
ब्राह्मणानां तपः स्वृद्धमन्येषां तावदेव तत् ।
एतत्समृद्धमत्यृद्धं तपो भवति केवलम् ॥ ५.४३.११ ॥
ब्राह्मणांचे तप सुसमृद्ध आहे; इतरांचे तप तितकेच आहे. हे समृद्ध तप अत्यंत समृद्ध होऊन केवळ तप राहते.
5.43.12
कथं समृद्धमप्यृद्धं तपो भवति केवलम् ।
सनत्सुजात तद्ब्रूहि यथा विद्याम तद्वयम् ॥ ५.४३.१२ ॥
समृद्ध असूनही तप कसे केवळ तप राहते? हे सनत्सुजाता, ते सांगा, म्हणजे आम्हाला ते कळेल.
5.43.13
निष्कल्मषं तपस्त्वेतत्केवलं परिचक्षते ।
एतत्समृद्धमप्यृद्धं तपो भवति केवलम् ॥ ५.४३.१३ ॥
निष्कलंक हेच तपच केवळ तप म्हटले जाते. समृद्ध आणि वाढलेले तपही यामुळेच केवळ तप बनते.
5.43.14
तपोमूलमिदं सर्वं यन्मां पृच्छसि क्षत्रिय ।
तपसा वेदविद्वांसः परं त्वमृतमाप्नुयुः ॥ ५.४३.१४ ॥
हे क्षत्रिया, तू मला जे विचारत आहेस ते सर्व तपाच्या मुळावर आधारलेले आहे. तपाने वेदज्ञ विद्वान परम अमृत प्राप्त करतात.
5.43.15
कल्मषं तपसो ब्रूहि श्रुतं निष्कल्मषं तपः ।
सनत्सुजात येनेदं विद्यां गुह्यं सनातनम् ॥ ५.४३.१५ ॥
तपाचा दोष सांगा; श्रुत (ज्ञान) हेच निष्कलंक तप आहे असे सांगा. हे सनत्सुजाता, ज्याने हे गुह्य आणि सनातन जाणता येते ते सांगा.
5.43.16
क्रोधादयो द्वादश यस्य दोषा-
स्तथा नृशंसानि दश त्रि राजन्।
धर्मादयो द्वादशैते पितॄणां ।
शास्त्रे गुणा ये विदिता द्विजानाम् ॥ ५.४३.१६ ॥
हे राजा, क्रोध आदी बारा दोष आहेत, आणि क्रूर कर्मे तेरा आहेत. धर्म आदी हे बारा गुण पितरांचे आहेत; शास्त्रात ते द्विजांना ज्ञात आहेत.
5.43.17
क्रोधः कामो लोभमोहौ विधित्सा-
ऽकृपाऽसूये मानशोकौ स्पृहा च।
ईर्ष्या जुगुप्सा च मनुष्यदोषा ।
वर्ज्याः सदा द्वादशैते नराणाम् ॥ ५.४३.१७ ॥
क्रोध, काम, लोभ, मोह, विधित्सा (अहिताची इच्छा), अकृपा, असूया, मान, शोक, स्पृहा, ईर्ष्या आणि जुगुप्सा — मनुष्यांचे हे बारा दोष नेहमी टाळावेत.
5.43.18
एकैकमेते राजेन्द्र मनुष्यान्पर्युपासते ।
लिप्समानोन्तरं तेषां मृगाणामिव लुब्धकः ॥ ५.४३.१८ ॥
हे राजेंद्रा, हे (दोष) एकेक करून माणसांची वाट पाहतात, त्यांच्यात संधी (फट) शोधत, जसा शिकारी हरणांची वाट पाहतो.
5.43.19
विकत्थनः स्पृहयालुर्मनस्वी ।
बिभ्रत्कोषं चपलो रोषणश्च।
एतान्पापाः षण्णराः पापधर्मान् ।
प्रकुर्वते नो त्रसन्तः सुदुर्गे ॥ ५.४३.१९ ॥
बढाई मारणारा, लोभी, अभिमानी, धन बाळगणारा, चंचल आणि रागीट — हे सहा पापी मनुष्य पापकर्मे करून, भय दाखवून, या अतिदुर्गम किल्ल्यात आपल्याला त्रास देतात.
5.43.20
संभोगसंविद्विषमोऽतिमानी ।
दत्तानुतापी कृपणो बलीयान्।
वर्गप्रशंसी वनितासु द्वेष्टा ।
एते परे सप्त नृशंसवर्गाः ॥ ५.४३.२० ॥
भोग आणि करारात अन्याय करणारा, अतिशय अभिमानी, दिलेल्याबद्दल पश्चात्ताप करणारा, कृपण, बलवान, आपल्या गटाची स्तुती करणारा, स्त्रियांचा द्वेष करणारा — हे इतर सात क्रूर गट आहेत.
5.43.21
धर्मश्च सत्यं च दमस्तपश्च ।
आमात्सर्यं ह्रीस्तितिक्षानसूया।
यज्ञश्च दानं च धृतिः श्रुतं च ।
व्रतानि वै द्वादश ब्राह्मणस्य ॥ ५.४३.२१ ॥
धर्म आणि सत्य, दम आणि तप, मत्सरहीनता, लज्जा, क्षमा, दोषदृष्टीचा अभाव, यज्ञ आणि दान, धृती आणि श्रुत — हीच ब्राह्मणाची बारा व्रते.
5.43.22
यस्त्वेतेभ्यः प्रभवेद्द्वादशभ्यः ।
सर्वामपीमां पृथिवीं स शिष्यात्।
त्रिभिर्द्वाभ्यामेकतो वार्थितो य-
स्तस्य स्वमस्तीति स वेदितव्यः ॥ ५.४३.२२ ॥
या बारांनी प्रभावित होऊन जो ही संपूर्ण पृथ्वी शासन करू शकतो — तोच (योग्य). तीन, दोन किंवा एकाने याचना केलेल्याची संपत्ती त्याचीच आहे, असे जाणावे.
5.43.23
दमस्त्यागोऽप्रमादश्च एतेष्वमृतमाहितम् ।
तानि सत्यमुखान्याहुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः ॥ ५.४३.२३ ॥
दम, त्याग आणि अप्रमाद — यांच्यात अमृत ठेवलेले आहे; जे मनीषी ब्राह्मण आहेत, ते त्यांना सत्य हेच मुख्य असलेली व्रते म्हणतात.
5.43.24
दमोऽष्टादशदोषः स्यात्प्रातिकूल्यं कृते भवेत् ।
अनृतं चाभ्यसूया च कामार्थौ च तथा स्पृहा ॥ ५.४३.२४ ॥
दमाचे अठरा दोष आहेत; ते आत विरोधी रूपात प्रकट होतात: असत्य, असूया, काम, अर्थलालसा आणि स्पृहा.
5.43.25
क्रोधः शोकस्तथा तृष्णा लोभः पैशून्यमेव च ।
मत्सरश्च विहिंसा च परितापस्तथाऽरतिः ॥ ५.४३.२५ ॥
क्रोध, शोक, तृष्णा, लोभ, पैशून्य, मत्सर, विहिंसा, परिताप आणि अरती.
5.43.26
अपस्मारश्चातिवादस्तथा संभावनात्मनि ।
एतैर्विमुक्तो दोषैर्यः स दान्तः सद्भिरुच्यते ॥ ५.४३.२६ ॥
अपस्मार, अतिवाद आणि स्वतःविषयी अहंकार या दोषांपासून जो मुक्त असतो, तोच सज्जनांकडून दान्त (संयमी) म्हटला जातो.
5.43.27
मदोऽष्टादशदोषः स्यात्त्यागो भवति षड्विधः ।
विपर्ययाः स्मृता एते मददोषा उदाहृताः ।
दोषा दमस्य ये प्रोक्तास्तान्दोषान्परिवर्जयेत् ॥ ५.४३.२७ ॥
मदाचे अठरा दोष आहेत; त्याग सहा प्रकारचा आहे. हे (मद-दोष) त्यांचे विरोधी मानले गेले; मद-दोष सांगितले गेले. दमाचे जे दोष सांगितले गेले, ते टाळावेत.
5.43.28
श्रेयांस्तु षड्विधस्त्यागस्तृतीयो दुष्करो भवेत् ।
तेन दुःखं तरत्येव भिन्नं तस्मिञ्जितं कृते ॥ ५.४३.२८ ॥
सहा प्रकारचा त्याग श्रेष्ठ आहे; त्यांतील तिसरा करणे दुष्कर आहे. त्यामुळे दुःख तरून जातो; त्यात भेदन होते आणि कृतात (आत्म्यात) जय मिळतो.
5.43.29
श्रेयांस्तु षड्विधस्त्यागः श्रियं प्राप्य न हृष्यति ।
इष्टापूर्ते द्वितीयं स्यान्नित्यवैराग्ययोगतः ॥ ५.४३.२९ ॥
सहा प्रकारचा त्याग श्रेष्ठ आहे: श्री (संपत्ती) मिळवूनही जो हर्षित होत नाही; इष्टापूर्त (यज्ञ व लोकहितकर्म) नावाचा दुसरा असतो; तो नित्य वैराग्ययोगाने होतो.
5.43.30
कामत्यागश्च राजेन्द्र स तृतीय इति स्मृतः ।
अप्यवाच्यं वदन्त्येतं स तृतीयो गुणः स्मृतः ॥ ५.४३.३० ॥
हे राजेंद्रा! कामत्याग हा तिसरा असे स्मरण केले आहे. याला अवाच्य असेही म्हणतात; तो तिसरा गुण मानला गेला आहे.
5.43.31
त्यक्तैर्द्रव्यैर्यद्भवति नोपयुक्तैश्च कामतः ।
न च द्रव्यैस्तद्भवति नोपयुक्तैश्च कामतः ॥ ५.४३.३१ ॥
त्यागलेल्या द्रव्यांनी जे होते, कामनेने उपभोगलेल्या द्रव्यांनी नव्हे; आणि द्रव्यांनी जे होत नाही, ते कामनेने उपभोगलेल्या द्रव्यांनीही होत नाही.
5.43.32
न च कर्मस्वसिद्धेषु दुःखं ते न च न ग्लपेत् ।
सर्वैरेव गुणैर्युक्तो द्रव्यवानपि यो भवेत् ॥ ५.४३.३२ ॥
कर्मे सिद्ध न झाल्यास तुला दुःख होऊ नये आणि मन खचू नये. धनवान असला तरी तो सर्व गुणांनी युक्त असावा.
5.43.33
अप्रिये च समुत्पन्ने व्यथां जातु न गच्छति ।
इष्टान्पुत्रांश्च दारांश्च न याचेत कदाचन ॥ ५.४३.३३ ॥
अप्रिय घटना घडली तरी तो कधीही व्यथा पावत नाही; आवडत्या पुत्रांची आणि पत्नींची तो कधीही याचना करीत नाही.
5.43.34
अर्हते याचमानाय प्रदेयं तच्छुभं भवेत् ।
अप्रमादी भवेदेतैः स चाप्यष्टगुणो भवेत् ॥ ५.४३.३४ ॥
योग्य याचकाला, जे तो मागेल ते द्यावे; ते शुभ असते. या गोष्टींनी तो अप्रमादी असावा, आणि तो आठ गुणांनी युक्त होतो.
5.43.35
सत्यं ध्यानं समाधानं चोद्यं वैराग्यमेव च ।
अस्तेयं ब्रह्मचर्यं च तथाऽसंग्रहमेव च ॥ ५.४३.३५ ॥
सत्य, ध्यान, समाधान, उद्योग, वैराग्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य आणि असंग्रहही.
5.43.36
एवं दोषा मदस्योक्तास्तान्दोषान्परिवर्जयेत् ।
तथा त्यागोऽप्रमादश्च स चाप्यष्टगुणो मतः ॥ ५.४३.३६ ॥
अशा प्रकारे मदाचे दोष सांगितले गेले; ते दोष पूर्णपणे सोडून द्यावेत. तसेच त्याग आणि अप्रमाद; तोही आठ गुणांचा मानला जातो.
5.43.37
अष्टौ दोषाः प्रमादस्य तान्दोषान्परिवर्जयेत् ।
इन्द्रियेभ्यश्च पञ्चभ्यो मनसश्चैव भारत।
अतीतानागतेभ्यश्च मुक्त्युपेतः सुखी भवेत् ॥ ५.४३.३७ ॥
प्रमादाचे आठ दोष आहेत; ते दोष सोडून द्यावेत—पाच इंद्रियांपासून आणि मनापासूनही, हे भारता—भूत आणि भविष्यातील विषयांपासूनही; मुक्तीने युक्त झालेला सुखी होतो.
5.43.38
सत्यात्मा भव राजेन्द्र सत्ये लोकाः प्रतिष्ठिताः ।
तांस्तु सत्यमुखानाहुः सत्ये ह्यमृतमाहितम् ॥ ५.४३.३८ ॥
हे राजेंद्रा, सत्यात्मा हो; लोक सत्यात प्रतिष्ठित आहेत. त्यांना सत्यमुख म्हणतात; सत्यातच अमृत स्थापित आहे.
5.43.39
निवृत्तेनैव दोषेण तपो व्रतमिहाचरेत् ।
एतद्धातृकृतं वृत्तं सत्यमेव सतां व्रतम् ॥ ५.४३.३९ ॥
दोषापासून निवृत्त झालेल्यानेच येथे तप आणि व्रत आचरावे. हे आचरण विधात्याने निर्मिलेले आहे; सत्यच सज्जनांचे व्रत आहे.
5.43.40
दोषैरेतैर्वियुक्तस्तु गुणैरेतैः समन्वितः ।
एतत्समृद्धमत्यर्थं तपो भवति केवलम् ॥ ५.४३.४० ॥
या दोषांपासून मुक्त आणि या गुणांनी युक्त झाल्यावर, हे तप अत्यंत समृद्ध होऊन केवळ परिपूर्ण होते.
5.43.41
यन्मां पृच्छसि राजेन्द्र संक्षेपात्प्रब्रवीमि ते ।
एतत्पापहरं पुण्यं जन्ममृत्युजरापहम् ॥ ५.४३.४१ ॥
हे राजेंद्रा, तू मला जे विचारतोस ते मी तुला थोडक्यात सांगतो—हे पापहारक, पुण्यमय आहे आणि जन्म, मृत्यू, जरा दूर करणारे आहे.
5.43.42
आख्यानप़ञ्चमैर्वेदैर्भूयिष्ठं कथ्यते जनः ।
तथा चान्ये चतुर्वेदास्त्रिधेदाश्च तथा परे ॥ ५.४३.४२ ॥
आख्यान पाचवे मानून वेदांच्या आधारे लोक बहुधा असे म्हणतात. तसेच इतर चार वेद आणि तीन वेद मानणारे, आणि इतरही.
5.43.43
द्विवेदाश्चैकवेदाश्चाप्यनृचश्च तथा परे ।
तेषां तु कतरः स स्याद्यमहं वेद वै द्विजम् ॥ ५.४३.४३ ॥
दोन वेद असलेले, एक वेद असलेले आणि ऋचा नसलेले इतर. त्यांपैकी मला खरोखर ओळखता येणारा तो द्विज कोण?
5.43.44
एकस्य वेस्याज्ञानाद्वेदास्ते बहवः कृताः ।
सत्यस्यैकस्य राजेन्द्र सत्ये कश्चिदवस्थितः ॥ ५.४३.४४ ॥
एका वेदाच्या अज्ञानामुळे ते अनेक वेद केले गेले. हे राजेन्द्रा, एकाच सत्यात कोणी एकजण स्थिर राहतो.
5.43.45
एवं वेदमविज्ञाय प्राज्ञोऽहमिति मन्यते ।
दानमध्ययनं यज्ञो लोभादेतत्प्रवर्तते ॥ ५.४३.४५ ॥
असा वेद न जाणता माणूस स्वतःला प्राज्ञ मानतो. दान, अध्ययन आणि यज्ञ हे लोभामुळेच प्रवृत्त होतात.
5.43.46
सत्यात्प्रच्यवमानानां सङ्कल्पो वितथो भवेत् ।
ततो यज्ञः प्रतायेत सत्यस्यानवधारणात् ॥ ५.४३.४६ ॥
सत्यापासून च्युत होणाऱ्यांचा संकल्प खोटा होतो. मग सत्य दृढपणे न धरल्यामुळे यज्ञ विस्तारतो.
5.43.47
मनसान्यस्य भवति वाचान्यस्याथ कर्मणा ।
सङ्कल्पसिद्धः पुरुषः सङ्कल्पानधितिष्ठति ॥ ५.४३.४७ ॥
मनात दुसरेच, वाणीत दुसरेच आणि मग कर्मात आणखी दुसरेच असते. संकल्पसिद्ध पुरुष संकल्पांवर अधिष्ठित राहतो.
5.43.48
अनैभृत्येन चैतस्य दीक्षितव्रतमाचरेत् ।
नामैतद्धातुनिर्वृत्तं सत्यमेव सतां परम् ॥ ५.४३.४८ ॥
फसवेपणाविना यासाठीच दीक्षित व्रताचे आचरण करावे. 'नाम' हा शब्द धातूपासून निर्माण झाला आहे; सज्जनांसाठी सत्यच परम आहे.
5.43.49
ज्ञानं वै नाम प्रत्यक्षं परोक्षं जायते तपः ।
विद्याद्बहु पठन्तं तु द्विजं वै बहुपाठिनम् ॥ ५.४३.४९ ॥
ज्ञान प्रत्यक्ष आणि परोक्ष रीतीने उत्पन्न होते; तपही तसेच. पुष्कळ पठन करणाऱ्या द्विजाला केवळ बहुपाठी म्हणून ओळखावे.
5.43.50
तस्मात्क्षत्रिय मा मंस्था जल्पितेनैव वै द्विजम् ।
य एव सत्यान्नापैति स ज्ञेयो ब्राह्मणस्त्वया ॥ ५.४३.५० ॥
म्हणून हे क्षत्रिया, केवळ बोलण्यावरून कोणाला द्विज समजू नकोस. जो सत्यापासून कधीही ढळत नाही, त्यालाच तू ब्राह्मण म्हणून ओळखावे.
5.43.51
छन्दांसि नाम क्षत्रिय तान्यथर्वा ।
पुरा जगौ महर्षिसङ्घ एषः
छन्दोविदस्ते य उत नाधीतवेदा ।
न वेदवेद्यस्य विदुर्हि तत्त्वम् ॥ ५.४३.५१ ॥
हे क्षत्रिया, यांना छंद म्हणतात; पूर्वी अथर्वा आणि महर्षिसमूहाने ते गायिले. जे वेद अध्ययन करीत नाहीत तेही छंद जाणणारे आहेत; वेदाने जाणावयाचे तत्त्व ते खरोखर जाणतात.
5.43.52
छन्दांसि नाम द्विपदां वरिष्ठ ।
स्वच्छन्दयोगेन भवन्ति तत्र।
छन्दोविदस्ते न च तानधीत्य ।
गता न वेदस्य न वेद्यमार्याः ॥ ५.४३.५२ ॥
हे द्विपदांमध्ये श्रेष्ठा, छंद खरोखर स्वेच्छा आणि अभ्यासाच्या योगाने उत्पन्न होतात. छंद जाणणारे त्यांचे अध्ययन करून जाणत नाहीत; आर्य वेदाचे जाणण्यायोग्य तत्त्व मिळवू शकले नाहीत.
5.43.53
न वेदानां वेदिता कश्चिदस्ति ।
कश्चित्त्वेतान्बुद्ध्यते वापि राजन्।
यो वेद वेदान्न स वेद वेद्यं ।
सत्ये स्थितो यस्तु स वेद वेद्यम् ॥ ५.४३.५३ ॥
वेदांना जाणणारा कोणी नाही. हे राजा, कोणी यांना समजून घेतो का? जो वेद जाणतो तो वेद्य (जाणण्यायोग्य तत्त्व) जाणत नाही; जो सत्यात स्थित असतो तोच वेद्य जाणतो.
5.43.54
न वेदानां वेदिता कश्चिदस्ति ।
वेद्येन वेदं न विदुर्न वेद्यम् ।
यो वेद वेदं स च वेद वेद्यं ।
यो वेद वेद्यं न स वेद सत्यम् ॥ ५.४३.५४ ॥
वेदांना जाणणारा कोणी नाही. जाणण्यायोग्य तत्त्वाने वेद जाणला जात नाही, आणि जाणण्यायोग्य तत्त्वही जाणले जात नाही. जो वेद जाणतो तो जाणण्यायोग्य तत्त्व जाणतो; जो जाणण्यायोग्य तत्त्व जाणतो तो सत्य जाणत नाही.
5.43.55
यो वेद वेदान्स च वेद वेद्यं ।
न तं विदुर्वेदविदो न वेदाः।
तथापि वेदेन विदन्ति वेदं ।
ये ब्राह्मणा वेदविदो भवन्ति ॥ ५.४३.५५ ॥
जो वेद जाणतो आणि जाणण्यायोग्य तत्त्व जाणतो, त्याला वेदज्ञ जाणत नाहीत, वेदही जाणत नाहीत. तरीही जे ब्राह्मण वेदज्ञ होतात ते वेदाने वेद जाणतात.
5.43.56
धामांशभागस्य तथा हि वेदा ।
यथा च शाखा हि महीरुहस्य।
संवेदने चैव यथामनन्ति ।
तस्मिन्हि सत्ये परमात्मनोऽर्थे ॥ ५.४३.५६ ॥
अंशभागाचे धाम वेद आहेत; महावृक्षाच्या फांद्यांप्रमाणे. ज्ञानाबाबतही असेच मानले जाते; त्या सत्यातच, परमात्म्याच्या विषयात.
5.43.57
अभिजानामि ब्राह्मणं व्याख्यातारं विचक्षणम् ।
यश्छिन्नविचिकित्सः स व्याचष्टे सर्वसंशयान् ॥ ५.४३.५७ ॥
व्याख्याता आणि विचक्षण असा एक ब्राह्मण मी ओळखतो. ज्याचा संशय छिन्न झाला आहे, तोच सर्व संशयांचे विवेचन करतो.
5.43.58
नास्य पर्येषणं गच्छेत्प्रचीनं नोत दक्षिणम् ।
नार्वाचीनं कुतस्तिर्यङ्गादिशन्तु कथञ्चन ॥ ५.४३.५८ ॥
त्याचा शोध पूर्वेकडे जाऊ नये, दक्षिणेकडेही नाही. उत्तरेकडेही नाही; तिरप्या दिशेने कसा, कोणत्याही प्रकारे कोणी दिशा दाखवो.
5.43.59
तस्य पर्येषणं गच्छेत्प्रत्यर्थिषु कथञ्चन ।
अविचिन्वन्निमं वेदे तपः पश्यति तं प्रभुम् ॥ ५.४३.५९ ॥
त्याचा शोध कोणत्याही प्रकारे विरोधकांमध्ये जाऊ नये. वेदात याचा शोध न घेता, तप त्या प्रभूला पाहते.
5.43.60
तूष्णींभूत उपासीत न चेष्टेन्मनसापि च ।
उपावर्तस्व तद्ब्रह्म अन्तरात्मनि विश्रुतम् ॥ ५.४३.६० ॥
मौन होऊन बसावे, मनानेही कोणतीही हालचाल करू नये. अंतरात्म्यात प्रसिद्ध असलेल्या त्या ब्रह्माकडे वळावे.
5.43.61
मौनान्न स मुनिर्भवति नारण्यवसनान्मुनिः ।
स्वलक्षणं तु यो वेद स मुनिः श्रेष्ठ उच्यते ॥ ५.४३.६१ ॥
मौनाने कोणी मुनी होत नाही, अरण्यवासाने देखील मुनी होत नाही. पण जो स्वतःचे स्वलक्षण जाणतो, तोच श्रेष्ठ मुनी म्हटला जातो.
5.43.62
सर्वार्थानां व्याकरणाद्वैयाकरण उच्यते ।
तन्मूलतो व्याकरणं व्याकरोतीति तत्तथा ॥ ५.४३.६२ ॥
सर्व अर्थांचे विवरण केल्यामुळे तो वैयाकरण म्हटला जातो. त्याच्या मूलापासून व्याकरणाचे विवरण करतो; तसेच ते.
5.43.63
प्रत्यक्षदर्शी लोकानां सर्वदर्शी भवेन्नरः ।
सत्ये वै ब्राह्मणस्तिष्ठंस्तद्विद्वान्सर्वविद्भवेत् ॥ ५.४३.६३ ॥
लोकांना प्रत्यक्ष पाहणारा मनुष्य सर्वदर्शी होऊ शकतो. सत्यात स्थिर असलेला ब्राह्मण, ते जाणून, सर्वज्ञ होतो.
5.43.64
धर्मादिषु स्थितोऽप्येवं क्षत्रिय ब्रह्म पश्यति ।
वेदानां चानुपूर्व्येण एतद्बुद्ध्या ब्रवीमि ते ॥ ५.४३.६४ ॥
धर्मादी ठिकाणी स्थित असलेला क्षत्रियही अशा प्रकारे ब्रह्म पाहतो. वेदांच्या क्रमाने, या बुद्धीने मी तुला सांगतो.