ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 5.43
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.43.1
कस्यैष मौनः कतरन्नु मौनं ।
प्रब्रूहि विद्वन्निह मौनभावम्।
मौनेन विद्वानुत याति मौनं ।
कथं मुने मौनमिहाचरन्ति ॥ ५.४३.१ ॥
ਇਹ ਕਿਸ ਦਾ ਮੌਨ ਹੈ? ਕਿਹੜਾ ਮੌਨ ਅਸਲੀ ਹੈ? ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਇੱਥੇ ਮੌਨ-ਭਾਵ ਸਮਝਾਓ। ਮੌਨ ਰਾਹੀਂ ਵਿਦਵਾਨ ਮੌਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇੱਥੇ ਲੋਕ ਮੌਨ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹਨ?
5.43.2
यतो न वेदा मनसा सहैन-
मनुप्रविशन्ति ततोऽथ मौनम्।
यत्रोत्थितो वेदशब्दस्तथायं ।
स तन्मयत्वेन विभाति राजन् ॥ ५.४३.२ ॥
ਕਿਉਂਕਿ ਵੇਦ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮੌਨ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੇਦ-ਸ਼ਬਦ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਉਸੇ ਨਾਲ ਤਨਮਯ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੋਭਦਾ ਹੈ।
5.43.3
ऋचो यजूंषि यो वेद सामवेदं च वेद यः ।
पापानि कुर्वन्पापेन लिप्यते किं न लिप्यते ॥ ५.४३.३ ॥
ਜੋ ਰਿਚਾਂ ਅਤੇ ਯਜੁਸ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਾਮਵੇਦ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪਾਪ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਿਪਤ ਹੁੰਦਾ?
5.43.4
नैनं सामान्यृचो वापि न यजूंष्यविचक्षणम् ।
त्रायन्ते कर्मणः पापान्न ते मिथ्या ब्रवीम्यहम् ॥ ५.४३.४ ॥
ਸਾਮ, ਰਿਚਾਂ ਜਾਂ ਯਜੁਸ—ਇਹ ਅਵਿਚੱਖਣ (ਅਗਿਆਨੀ) ਨੂੰ ਕਰਮ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਚਾਉਂਦੇ। ਮੈਂ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ।
5.43.5
न च्छन्दांसि वृजिनात्तारयन्ति ।
मायाविनं मायया सर्वमानम्।
नीडं शकुन्ता इव जातपक्षा-
श्छन्दांस्येनं प्रजहत्यन्तकाले ॥ ५.४३.५ ॥
ਵੇਦ ਮਾਇਆਵੀ ਨੂੰ ਪਾਪ ਤੋਂ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਲੰਘਾਉਂਦੇ—ਜੋ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਝੁਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਛੀ ਖੰਭ ਉੱਗਣ ਤੇ ਆਲ੍ਹਣਾ ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਅੰਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
5.43.6
न चेद्वेदा वेदविदं त्रातुं शक्ता विचक्षण ।
अथ कस्मात्प्रलापोऽयं ब्राह्मणानां सनातनः ॥ ५.४३.६ ॥
ਹੇ ਵਿਚੱਖਣ, ਜੇ ਵੇਦ ਵੇਦਜ੍ਞ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਵਿਰਲਾਪ ਕਿਉਂ?
5.43.7
तस्यैव नामादिविशेषरूपै-
रिदं जगद्भाति महानुभाव ।
निर्दिश्य सम्यक्प्रवदन्ति वेदा-
स्तद्विश्ववैरूप्यमुदाहरन्ति ॥ ५.४३.७ ॥
ਉਸੇ ਦੇ ਨਾਮ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਜਗਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨੁਭਾਵ। ਵੇਦ ਉਸੇ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਰਸਾ ਕੇ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੀ ਉਹ ਉਸੇ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ।
5.43.8
तदर्थयुक्तं तप एतदिज्या ।
ताभ्यामसौ पुण्यमुपैति विद्वान्।
पुण्येन पापं विनिहत्य पश्चा-
त्संजायते ज्ञानविदीपितात्मा ॥ ५.४३.८ ॥
ਉਸੇ ਦੇ ਅਰਥ ਲਈ ਜੁੜਿਆ ਇਹ ਤਪ ਅਤੇ ਯਜ্ঞ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਦਵਾਨ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
5.43.9
ज्ञानेन चात्मानमुपैति विद्वा-
नथान्यथा वर्गफलानुकाङ्क्षी।
अस्मिन्कृतं तत्परिगृह्य सर्व-
ममुत्र भुङ्क्ते पुनरेति मार्गम् ॥ ५.४३.९ ॥
ਵਿਦਵਾਨ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਰਮ-ਫਲ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਉਹ ਸਭ ਲੈ ਕੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰਸਤੇ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ।
5.43.10
अस्मिँल्लोके तपस्तप्तं फलमन्यत्र भुज्यते ।
ब्राह्मणानामिमे लोका वृद्धे तपसि संयताः ॥ ५.४३.१० ॥
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਤਪ ਦਾ ਫਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਇਹ ਲੋਕ ਪੱਕੇ ਤਪ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਹਨ।
5.43.11
ब्राह्मणानां तपः स्वृद्धमन्येषां तावदेव तत् ।
एतत्समृद्धमत्यृद्धं तपो भवति केवलम् ॥ ५.४३.११ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਤਪ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੈ; ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਤਾਂ ਉਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਤਪ ਬਹੁਤ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਕੇਵਲ ਤਪ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
5.43.12
कथं समृद्धमप्यृद्धं तपो भवति केवलम् ।
सनत्सुजात तद्ब्रूहि यथा विद्याम तद्वयम् ॥ ५.४३.१२ ॥
ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤਪ ਕਿਵੇਂ ਕੇਵਲ ਤਪ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਸਨਤਸੁਜਾਤ, ਉਹ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣ ਸਕੀਏ।
5.43.13
निष्कल्मषं तपस्त्वेतत्केवलं परिचक्षते ।
एतत्समृद्धमप्यृद्धं तपो भवति केवलम् ॥ ५.४३.१३ ॥
ਨਿਰਮਲ ਇਹ ਤਪ ਹੀ ਕੇਵਲ ਤਪ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਅਤੇ ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਤਪ ਵੀ ਇਸੇ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਤਪ ਬਣਦਾ ਹੈ।
5.43.14
तपोमूलमिदं सर्वं यन्मां पृच्छसि क्षत्रिय ।
तपसा वेदविद्वांसः परं त्वमृतमाप्नुयुः ॥ ५.४३.१४ ॥
ਹੇ ਖ੍ਰਤਰੀ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ ਉਹ ਸਭ ਤਪ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤਪ ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਦਗਿਆਤਾ ਵਿਦਵਾਨ ਪਰਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
5.43.15
कल्मषं तपसो ब्रूहि श्रुतं निष्कल्मषं तपः ।
सनत्सुजात येनेदं विद्यां गुह्यं सनातनम् ॥ ५.४३.१५ ॥
ਤਪ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਦੱਸੋ; ਸ਼੍ਰੁਤ (ਗਿਆਨ) ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਤਪ ਦੱਸੋ। ਹੇ ਸਨਤਸੁਜਾਤ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਗੁਹਿਆ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਤੱਤਵ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਦੱਸੋ।
5.43.16
क्रोधादयो द्वादश यस्य दोषा-
स्तथा नृशंसानि दश त्रि राजन्।
धर्मादयो द्वादशैते पितॄणां ।
शास्त्रे गुणा ये विदिता द्विजानाम् ॥ ५.४३.१६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ ਬਾਰਾਂ ਦੋਸ਼ ਹਨ, ਅਤੇ ਕ੍ਰੂਰ ਕਰਮ ਤੇਰਾਂ ਹਨ। ਧਰਮ ਆਦਿ ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਦੁਜਾਂ ਲਈ ਜਾਣੇ ਗਏ ਹਨ।
5.43.17
क्रोधः कामो लोभमोहौ विधित्सा-
ऽकृपाऽसूये मानशोकौ स्पृहा च।
ईर्ष्या जुगुप्सा च मनुष्यदोषा ।
वर्ज्याः सदा द्वादशैते नराणाम् ॥ ५.४३.१७ ॥
ਕ੍ਰੋਧ, ਕਾਮ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਵਿਧਿਤਸਾ (ਅਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ), ਅਕ੍ਰਿਪਾ, ਅਸੂਯਾ, ਮਾਨ, ਸ਼ੋਕ, ਸਪ੍ਰਿਹਾ, ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਜੁਗੁਪਸਾ — ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਦੋਸ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਿਆਗਣ ਯੋਗ ਹਨ।
5.43.18
एकैकमेते राजेन्द्र मनुष्यान्पर्युपासते ।
लिप्समानोन्तरं तेषां मृगाणामिव लुब्धकः ॥ ५.४३.१८ ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਇਹ (ਦੋਸ਼) ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਕਾ ਲੱਭਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਹਿਰਨਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ।
5.43.19
विकत्थनः स्पृहयालुर्मनस्वी ।
बिभ्रत्कोषं चपलो रोषणश्च।
एतान्पापाः षण्णराः पापधर्मान् ।
प्रकुर्वते नो त्रसन्तः सुदुर्गे ॥ ५.४३.१९ ॥
ਸ਼ੇਖੀਆਂ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ, ਲਾਲਚੀ, ਹੰਕਾਰੀ, ਧਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਚੰਚਲ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇਖੋਰ — ਇਹ ਛੇ ਪਾਪੀ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਡਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਬਹੁਤ ਔਖੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
5.43.20
संभोगसंविद्विषमोऽतिमानी ।
दत्तानुतापी कृपणो बलीयान्।
वर्गप्रशंसी वनितासु द्वेष्टा ।
एते परे सप्त नृशंसवर्गाः ॥ ५.४३.२० ॥
ਭੋਗ ਅਤੇ ਸਮਝੌਤੇ ਵਿੱਚ ਅਨਿਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਬਹੁਤ ਹੰਕਾਰੀ, ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਉੱਤੇ ਪਛਤਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਕੰਜੂਸ, ਬਲਵਾਨ, ਆਪਣੇ ਧੜੇ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ — ਇਹ ਹੋਰ ਸੱਤ ਜ਼ਾਲਮ ਵਰਗ ਹਨ।
5.43.21
धर्मश्च सत्यं च दमस्तपश्च ।
आमात्सर्यं ह्रीस्तितिक्षानसूया।
यज्ञश्च दानं च धृतिः श्रुतं च ।
व्रतानि वै द्वादश ब्राह्मणस्य ॥ ५.४३.२१ ॥
ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੱਚ, ਦਮ ਅਤੇ ਤਪ, ਈਰਖਾ ਰਹਿਤਤਾ, ਲੱਜਾ, ਖਿਮਾ, ਨੁਕਸ ਨਾ ਕੱਢਣਾ, ਯੱਗ ਅਤੇ ਦਾਨ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਗਿਆਨ — ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਵਰਤ ਹਨ।
5.43.22
यस्त्वेतेभ्यः प्रभवेद्द्वादशभ्यः ।
सर्वामपीमां पृथिवीं स शिष्यात्।
त्रिभिर्द्वाभ्यामेकतो वार्थितो य-
स्तस्य स्वमस्तीति स वेदितव्यः ॥ ५.४३.२२ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਇਸ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਰਾਜ ਕਰ ਸਕੇ — ਉਹੀ (ਯੋਗ) ਹੈ। ਤਿੰਨਾਂ, ਦੋਹਾਂ ਜਾਂ ਇੱਕ ਦੁਆਰਾ ਮੰਗਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਕੋਲ ਧਨ ਹੈ, ਉਹ ਉਸਦਾ ਹੈ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
5.43.23
दमस्त्यागोऽप्रमादश्च एतेष्वमृतमाहितम् ।
तानि सत्यमुखान्याहुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः ॥ ५.४३.२३ ॥
ਦਮ, ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਮਾਦ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਮਨੀਸ਼ੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਆਖਦੇ ਹਨ।
5.43.24
दमोऽष्टादशदोषः स्यात्प्रातिकूल्यं कृते भवेत् ।
अनृतं चाभ्यसूया च कामार्थौ च तथा स्पृहा ॥ ५.४३.२४ ॥
ਦਮ ਦੇ ਅਠਾਰਾਂ ਦੋਸ਼ ਹਨ; ਉਹ ਅੰਦਰ ਉਲਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਝੂਠ, ਈਰਖਾ, ਕਾਮ, ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ।
5.43.25
क्रोधः शोकस्तथा तृष्णा लोभः पैशून्यमेव च ।
मत्सरश्च विहिंसा च परितापस्तथाऽरतिः ॥ ५.४३.२५ ॥
ਕ੍ਰੋਧ, ਸ਼ੋਕ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਲੋਭ, ਚੁਗਲੀ, ਈਰਖਾ, ਹਿੰਸਾ, ਪਰਿਤਾਪ ਅਤੇ ਅਰਤੀ।
5.43.26
अपस्मारश्चातिवादस्तथा संभावनात्मनि ।
एतैर्विमुक्तो दोषैर्यः स दान्तः सद्भिरुच्यते ॥ ५.४३.२६ ॥
ਅਪਸਮਾਰ, ਅਤਿਵਾਦ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਹੰਕਾਰ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸਜਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਾਂਤ (ਸੰਜਮੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
5.43.27
मदोऽष्टादशदोषः स्यात्त्यागो भवति षड्विधः ।
विपर्ययाः स्मृता एते मददोषा उदाहृताः ।
दोषा दमस्य ये प्रोक्तास्तान्दोषान्परिवर्जयेत् ॥ ५.४३.२७ ॥
ਮਦ ਦੇ ਅਠਾਰਾਂ ਦੋਸ਼ ਹਨ; ਤਿਆਗ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਮਦ-ਦੋਸ਼ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਦਮ ਦੇ ਜੋ ਦੋਸ਼ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
5.43.28
श्रेयांस्तु षड्विधस्त्यागस्तृतीयो दुष्करो भवेत् ।
तेन दुःखं तरत्येव भिन्नं तस्मिञ्जितं कृते ॥ ५.४३.२८ ॥
ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਜਾ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਉਸ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਭੇਦਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤ (ਆਤਮਾ) ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
5.43.29
श्रेयांस्तु षड्विधस्त्यागः श्रियं प्राप्य न हृष्यति ।
इष्टापूर्ते द्वितीयं स्यान्नित्यवैराग्ययोगतः ॥ ५.४३.२९ ॥
ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ: ਸ੍ਰੀ (ਧਨ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਵੀ ਜੋ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸ਼ਟਾਪੂਰਤ (ਯੱਗ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਕਰਮ) ਨਾਮਕ ਦੂਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਨਿੱਤ ਵੈਰਾਗ ਯੋਗ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
5.43.30
कामत्यागश्च राजेन्द्र स तृतीय इति स्मृतः ।
अप्यवाच्यं वदन्त्येतं स तृतीयो गुणः स्मृतः ॥ ५.४३.३० ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ! ਕਾਮਤਿਆਗ ਤੀਜਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਵਾਚਯ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਤੀਜਾ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
5.43.31
त्यक्तैर्द्रव्यैर्यद्भवति नोपयुक्तैश्च कामतः ।
न च द्रव्यैस्तद्भवति नोपयुक्तैश्च कामतः ॥ ५.४३.३१ ॥
ਤਿਆਗੇ ਹੋਏ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਭੋਗੇ ਹੋਏ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਭੋਗੇ ਹੋਏ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
5.43.32
न च कर्मस्वसिद्धेषु दुःखं ते न च न ग्लपेत् ।
सर्वैरेव गुणैर्युक्तो द्रव्यवानपि यो भवेत् ॥ ५.४३.३२ ॥
ਕਰਮ ਸਿੱਧ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਮਨ ਵੀ ਨਾ ਡਿੱਗੇ। ਜੋ ਧਨਵਾਨ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ।
5.43.33
अप्रिये च समुत्पन्ने व्यथां जातु न गच्छति ।
इष्टान्पुत्रांश्च दारांश्च न याचेत कदाचन ॥ ५.४३.३३ ॥
ਅਪ੍ਰਿਯ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰਨ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ; ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਯਾਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
5.43.34
अर्हते याचमानाय प्रदेयं तच्छुभं भवेत् ।
अप्रमादी भवेदेतैः स चाप्यष्टगुणो भवेत् ॥ ५.४३.३४ ॥
ਯੋਗ ਯਾਚਕ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਹ ਮੰਗੇ, ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਅਪ੍ਰਮਾਦੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
5.43.35
सत्यं ध्यानं समाधानं चोद्यं वैराग्यमेव च ।
अस्तेयं ब्रह्मचर्यं च तथाऽसंग्रहमेव च ॥ ५.४३.३५ ॥
ਸੱਚ, ਧਿਆਨ, ਸਮਾਧਾਨ, ਉੱਦਮ, ਵੈਰਾਗ, ਅਸਤੇਯ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਅਤੇ ਅਸੰਗ੍ਰਹ ਵੀ।
5.43.36
एवं दोषा मदस्योक्तास्तान्दोषान्परिवर्जयेत् ।
तथा त्यागोऽप्रमादश्च स चाप्यष्टगुणो मतः ॥ ५.४३.३६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਦ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਦੱਸੇ ਗਏ; ਉਹਨਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਮਾਦ ਵੀ; ਉਹ ਵੀ ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
5.43.37
अष्टौ दोषाः प्रमादस्य तान्दोषान्परिवर्जयेत् ।
इन्द्रियेभ्यश्च पञ्चभ्यो मनसश्चैव भारत।
अतीतानागतेभ्यश्च मुक्त्युपेतः सुखी भवेत् ॥ ५.४३.३७ ॥
ਪ੍ਰਮਾਦ ਦੇ ਅੱਠ ਦੋਸ਼ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਵੀ, ਹੇ ਭਾਰਤ—ਬੀਤੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ; ਮੁਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਇਆ ਸੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
5.43.38
सत्यात्मा भव राजेन्द्र सत्ये लोकाः प्रतिष्ठिताः ।
तांस्तु सत्यमुखानाहुः सत्ये ह्यमृतमाहितम् ॥ ५.४३.३८ ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਸੱਚ-ਆਤਮਾ ਬਣ; ਲੋਕ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ-ਮੁਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
5.43.39
निवृत्तेनैव दोषेण तपो व्रतमिहाचरेत् ।
एतद्धातृकृतं वृत्तं सत्यमेव सतां व्रतम् ॥ ५.४३.३९ ॥
ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਹੀ ਇੱਥੇ ਤਪ ਅਤੇ ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਚਰਣ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਸੱਚ ਹੀ ਸਜਣਾਂ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਹੈ।
5.43.40
दोषैरेतैर्वियुक्तस्तु गुणैरेतैः समन्वितः ।
एतत्समृद्धमत्यर्थं तपो भवति केवलम् ॥ ५.४३.४० ॥
ਇਹਨਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਤਪ ਅਤਿਅੰਤ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਕੇਵਲ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
5.43.41
यन्मां पृच्छसि राजेन्द्र संक्षेपात्प्रब्रवीमि ते ।
एतत्पापहरं पुण्यं जन्ममृत्युजरापहम् ॥ ५.४३.४१ ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਥੋਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ ਉਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਪਾਪ ਹਰਨ ਵਾਲਾ, ਪੁੰਨਮਈ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਬੁਢਾਪੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
5.43.42
आख्यानप़ञ्चमैर्वेदैर्भूयिष्ठं कथ्यते जनः ।
तथा चान्ये चतुर्वेदास्त्रिधेदाश्च तथा परे ॥ ५.४३.४२ ॥
ਆਖਿਆਨ ਨੂੰ ਪੰਜਵਾਂ ਮੰਨ ਕੇ ਵੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ।
5.43.43
द्विवेदाश्चैकवेदाश्चाप्यनृचश्च तथा परे ।
तेषां तु कतरः स स्याद्यमहं वेद वै द्विजम् ॥ ५.४३.४३ ॥
ਦੋ ਵੇਦਾਂ ਵਾਲੇ, ਇੱਕ ਵੇਦ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਰਿਚਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਰ ਵੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਦ੍ਵਿਜ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ?
5.43.44
एकस्य वेस्याज्ञानाद्वेदास्ते बहवः कृताः ।
सत्यस्यैकस्य राजेन्द्र सत्ये कश्चिदवस्थितः ॥ ५.४३.४४ ॥
ਇੱਕ ਵੇਦ ਦੀ ਅਣਜਾਣਤਾ ਕਾਰਨ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਇੱਕੋ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇੱਕ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
5.43.45
एवं वेदमविज्ञाय प्राज्ञोऽहमिति मन्यते ।
दानमध्ययनं यज्ञो लोभादेतत्प्रवर्तते ॥ ५.४३.४५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਦ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਦਿਆਂ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਦਾਨ, ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਯੱਗ ਇਹ ਲੋਭ ਕਾਰਨ ਹੀ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।
5.43.46
सत्यात्प्रच्यवमानानां सङ्कल्पो वितथो भवेत् ।
ततो यज्ञः प्रतायेत सत्यस्यानवधारणात् ॥ ५.४३.४६ ॥
ਸੱਚ ਤੋਂ ਡਿੱਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਝੂਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੱਚ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਨਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਯੱਗ ਫੈਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
5.43.47
मनसान्यस्य भवति वाचान्यस्याथ कर्मणा ।
सङ्कल्पसिद्धः पुरुषः सङ्कल्पानधितिष्ठति ॥ ५.४३.४७ ॥
ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੋਰ, ਬੋਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੋਰ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਕਲਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਪੁਰਖ ਸੰਕਲਪਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
5.43.48
अनैभृत्येन चैतस्य दीक्षितव्रतमाचरेत् ।
नामैतद्धातुनिर्वृत्तं सत्यमेव सतां परम् ॥ ५.४३.४८ ॥
ਛਲ-ਕਪਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਸੇ ਲਈ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰੇ। 'ਨਾਮ' ਸ਼ਬਦ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਸਜਨਾਂ ਲਈ ਸੱਚ ਹੀ ਪਰਮ ਹੈ।
5.43.49
ज्ञानं वै नाम प्रत्यक्षं परोक्षं जायते तपः ।
विद्याद्बहु पठन्तं तु द्विजं वै बहुपाठिनम् ॥ ५.४३.४९ ॥
ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਪਰੋਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਨਮਦਾ ਹੈ; ਤਪ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਬਹੁਤ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦ੍ਵਿਜ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਬਹੁਪਾਠੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
5.43.50
तस्मात्क्षत्रिय मा मंस्था जल्पितेनैव वै द्विजम् ।
य एव सत्यान्नापैति स ज्ञेयो ब्राह्मणस्त्वया ॥ ५.४३.५० ॥
ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਖੱਤਰੀ, ਸਿਰਫ਼ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦ੍ਵਿਜ ਨਾ ਸਮਝ। ਜੋ ਸੱਚ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦਾ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਤੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਣ।
5.43.51
छन्दांसि नाम क्षत्रिय तान्यथर्वा ।
पुरा जगौ महर्षिसङ्घ एषः
छन्दोविदस्ते य उत नाधीतवेदा ।
न वेदवेद्यस्य विदुर्हि तत्त्वम् ॥ ५.४३.५१ ॥
ਹੇ ਖੱਤਰੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੰਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਅਥਰਵਾ ਅਤੇ ਮਹਰਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੇ ਇਹ ਗਾਏ ਸਨ। ਜਿਹੜੇ ਵੇਦ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਦੇ, ਉਹ ਵੀ ਛੰਦ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਹਨ; ਵੇਦ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਤੱਤ ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
5.43.52
छन्दांसि नाम द्विपदां वरिष्ठ ।
स्वच्छन्दयोगेन भवन्ति तत्र।
छन्दोविदस्ते न च तानधीत्य ।
गता न वेदस्य न वेद्यमार्याः ॥ ५.४३.५२ ॥
ਹੇ ਦੋ-ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ, ਛੰਦ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਛੰਦ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਆਰਿਆ ਵੇਦ ਦੇ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਤੱਤ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੇ।
5.43.53
न वेदानां वेदिता कश्चिदस्ति ।
कश्चित्त्वेतान्बुद्ध्यते वापि राजन्।
यो वेद वेदान्न स वेद वेद्यं ।
सत्ये स्थितो यस्तु स वेद वेद्यम् ॥ ५.४३.५३ ॥
ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਵੀ ਹੈ? ਜੋ ਵੇਦ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵੇਦ੍ਯ (ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਤੱਤ) ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਜੋ ਸਤ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੈ ਉਹੀ ਵੇਦ੍ਯ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
5.43.54
न वेदानां वेदिता कश्चिदस्ति ।
वेद्येन वेदं न विदुर्न वेद्यम् ।
यो वेद वेदं स च वेद वेद्यं ।
यो वेद वेद्यं न स वेद सत्यम् ॥ ५.४३.५४ ॥
ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵੇਦ੍ਯ ਦੁਆਰਾ ਵੇਦ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਵੇਦ੍ਯ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੇਦ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵੇਦ੍ਯ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਵੇਦ੍ਯ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸਤ੍ਯ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
5.43.55
यो वेद वेदान्स च वेद वेद्यं ।
न तं विदुर्वेदविदो न वेदाः।
तथापि वेदेन विदन्ति वेदं ।
ये ब्राह्मणा वेदविदो भवन्ति ॥ ५.४३.५५ ॥
ਜੋ ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦ੍ਯ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਵੇਦਜ੍ਞ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਵੇਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਦਜ੍ਞ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੇਦ ਰਾਹੀਂ ਵੇਦ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
5.43.56
धामांशभागस्य तथा हि वेदा ।
यथा च शाखा हि महीरुहस्य।
संवेदने चैव यथामनन्ति ।
तस्मिन्हि सत्ये परमात्मनोऽर्थे ॥ ५.४३.५६ ॥
ਅੰਸ਼ਭਾਗ ਦਾ ਧਾਮ ਵੇਦ ਹਨ; ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਾਂਗ। ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਸਤ੍ਯ ਵਿੱਚ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ।
5.43.57
अभिजानामि ब्राह्मणं व्याख्यातारं विचक्षणम् ।
यश्छिन्नविचिकित्सः स व्याचष्टे सर्वसंशयान् ॥ ५.४३.५७ ॥
ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਿਆਣੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਦੇਹ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਸੰਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
5.43.58
नास्य पर्येषणं गच्छेत्प्रचीनं नोत दक्षिणम् ।
नार्वाचीनं कुतस्तिर्यङ्गादिशन्तु कथञ्चन ॥ ५.४३.५८ ॥
ਉਸਦੀ ਭਾਲ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਤਿਰਛੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਰਾਹ ਦੱਸੇ।
5.43.59
तस्य पर्येषणं गच्छेत्प्रत्यर्थिषु कथञ्चन ।
अविचिन्वन्निमं वेदे तपः पश्यति तं प्रभुम् ॥ ५.४३.५९ ॥
ਉਸਦੀ ਭਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਲੱਭੇ ਬਿਨਾਂ, ਤਪ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
5.43.60
तूष्णींभूत उपासीत न चेष्टेन्मनसापि च ।
उपावर्तस्व तद्ब्रह्म अन्तरात्मनि विश्रुतम् ॥ ५.४३.६० ॥
ਚੁੱਪ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠੇ, ਮਨ ਨਾਲ ਵੀ ਕੋਈ ਹਲਚਲ ਨਾ ਕਰੇ। ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ ਵੱਲ ਮੁੜ।
5.43.61
मौनान्न स मुनिर्भवति नारण्यवसनान्मुनिः ।
स्वलक्षणं तु यो वेद स मुनिः श्रेष्ठ उच्यते ॥ ५.४३.६१ ॥
ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਮੁਨੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਨਾਲ ਵੀ ਮੁਨੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਪਰ ਜੋ ਆਪਣਾ ਸਵਲੱਖਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
5.43.62
सर्वार्थानां व्याकरणाद्वैयाकरण उच्यते ।
तन्मूलतो व्याकरणं व्याकरोतीति तत्तथा ॥ ५.४३.६२ ॥
ਸਾਰੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਵੈਯਾਕਰਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਵਿਆਕਰਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ।
5.43.63
प्रत्यक्षदर्शी लोकानां सर्वदर्शी भवेन्नरः ।
सत्ये वै ब्राह्मणस्तिष्ठंस्तद्विद्वान्सर्वविद्भवेत् ॥ ५.४३.६३ ॥
ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸਰਬਦਰਸ਼ੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਰਬਗਿਆਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
5.43.64
धर्मादिषु स्थितोऽप्येवं क्षत्रिय ब्रह्म पश्यति ।
वेदानां चानुपूर्व्येण एतद्बुद्ध्या ब्रवीमि ते ॥ ५.४३.६४ ॥
ਧਰਮ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹਾਂ।