महाभारत · अध्याय 5.49
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.49.1
समवेतेषु सर्वेषु तेषु राजसु भारत ।
दुर्योधनमिदं वाक्यं भीष्मः शान्तनवोऽब्रवीत् ॥ ५.४९.१ ॥
हे भारता, एकत्र जमलेल्या त्या सर्व राजांमध्ये शंतनूपुत्र भीष्म दुर्योधनाला हे वचन बोलले.
5.49.2
बृहस्पतिश्चोशना च ब्रह्माणं पर्युपस्थितौ ।
मरुतश्च सहेन्द्रेण वसवश्चाग्रिना सह ॥ ५.४९.२ ॥
बृहस्पती आणि उशना ब्रह्मदेवाजवळ उपस्थित होते; इंद्रासह मरुत आणि अग्नीसह वसू होते.
5.49.3
आदित्याश्चैव साध्याश्च ये च सप्तर्पयो दिवि ।
विश्वावसुश्च गन्धर्वः शुभाश्चाप्सरसां गणाः ॥ ५.४९.३ ॥
आदित्य, साध्य, स्वर्गातील सप्तर्षी, गंधर्व विश्वावसू आणि शुभ अप्सरांचे समूह होते.
5.49.4
नमस्कृत्योपजग्मुस्ते लोकवृद्धं पितामहम् ।
परिवार्य च विश्वेशं पर्यासत दिवौकसः ॥ ५.४९.४ ॥
नमस्कार करून ते लोकवृद्ध पितामहांजवळ आले; विश्वेशाभोवती वेढा घालून देव बसले.
5.49.5
तेषां मनश्च तेजश्चाप्याददानाविवौजसा ।
पूर्वदेवौ व्यतिक्रान्तौ नरनारायणावृषी ॥ ५.४९.५ ॥
त्यांचे मन व तेज जणू आपल्या ओजाने हरण करीत, पूर्वदेव नर-नारायण ऋषी पुढे निघून गेले होते.
5.49.6
बृहस्पतिस्तु पप्रच्छ ब्रह्माणं काविमाविति ।
भवन्तं नोपतिष्ठेते तौ नः शंस पितामह ॥ ५.४९.६ ॥
तेव्हा बृहस्पतीने ब्रह्मदेवांना विचारले, "हे दोघे कोण आहेत, जे आपली उपासना करीत नाहीत? हे पितामहा, आम्हाला सांगा."
5.49.7
यावेतौ पृथिवीं द्यां च भासयन्तौ तपस्विनौ ।
ज्वलन्तौ रोचमानौ च व्याप्यातीतौ महाबलौ ॥ ५.४९.७ ॥
पृथ्वी आणि स्वर्ग प्रकाशित करणारे हे दोन तपस्वी, प्रज्वलित आणि तेजस्वी, सर्वत्र व्यापून त्यांच्याही पलीकडचे, महाबलशाली.
5.49.8
नरनारायणावेतौ लोकाल्लोकं समास्थितौ ।
ऊर्जितौ स्वेन तपसा महासत्वपराक्रमौ ॥ ५.४९.८ ॥
नर आणि नारायण हे दोघे एका लोकातून दुसऱ्या लोकात स्थित आहेत, स्वतःच्या तपाने बलवान, महान सत्त्व आणि पराक्रम असलेले.
5.49.9
एतौ हि कर्मणा लोकं नन्दयामासतुर्ध्रुवम् ।
द्विधाभूतौ महाप्राज्ञौ विद्धि ब्रह्मन्परन्तपौ ।
असुराणां विनाशाय देवगन्धर्वपूजितौ ॥ ५.४९.९ ॥
हे दोघे आपल्या कर्माने लोकाला निश्चितच आनंदित करतात. हे ब्रह्मन्, जाणून घ्या की हे दोन भागांत विभागलेले महाप्राज्ञ आणि शत्रूंना तापवणारे आहेत, असुरांच्या विनाशासाठी देव-गंधर्वांनी पूजिलेले.
5.49.10
जगाम शक्रस्तच्छ्रत्वा यत्र तौ तेपतुस्तपः ।
सार्धं देवगणैः सर्वैर्बृहस्पतिपुरोगमैः ॥ ५.४९.१० ॥
हे ऐकून शक्र तिथे गेला जिथे ते दोघे तप करत होते, बृहस्पतीला पुढे ठेवून सर्व देवगणांसह.
5.49.11
तदा देवासुरे युद्धे भये जाते दिवौकसाम् ।
अयाचत महात्मानौ नरनारायणौ वरम् ॥ ५.४९.११ ॥
तेव्हा देव-असुर युद्धात स्वर्गवासियांमध्ये भय निर्माण झाले असता, त्यांनी महात्मा नर आणि नारायण यांच्याकडे वर मागितला.
5.49.12
तावब्रूतां वृणीष्वेति तदा भरतसत्तम ।
अथैतावब्रवीच्छकः साह्यं नः क्रियतामिति ॥ ५.४९.१२ ॥
तेव्हा ते दोघे म्हणाले, 'वर माग.' हे भरतश्रेष्ठा, तेव्हा शक्र त्या दोघांना म्हणाला, 'आम्हांला साहाय्य केले जावे.'
5.49.13
ततस्तौ शक्रमब्रूतां करिष्यावो यदिच्छसि ।
ताभ्यां च सहितः शक्रो विजिग्ये दैत्यदानवान् ॥ ५.४९.१३ ॥
तेव्हा ते दोघे इंद्राला म्हणाले, 'आपल्याला जे हवे ते आम्ही करू.' त्यांच्यासह इंद्राने दैत्य-दानवांना जिंकले.
5.49.14
नर इन्द्रस्य संग्रामे हत्वा शत्रून्परन्तपः ।
पौलोमान्कालखञ्जांश्च सहस्राणि शतानि च ॥ ५.४९.१४ ॥
इंद्राच्या युद्धात शत्रूंना संतप्त करणारा नर पौलोम आणि कालखंजांना, हजारो व शेकडो जणांना ठार मारता झाला.
5.49.15
एष भ्रान्ते रथे तिष्ठन्भल्लेनापाहरच्छिरः ।
जम्भस्य ग्रसमानस्य तदा ह्यर्जुन आहवे ॥ ५.४९.१५ ॥
फिरणाऱ्या रथावर उभा राहून याने भल्लाने जंभाचे मस्तक तोडले; तो गिळत असतानाच अर्जुनाने युद्धात ते केले.
5.49.16
एष पारे समुद्रस्य हिरण्यपुरमारुजत् ।
हत्वा षष्टिं सहस्राणि निवातकवचान्रणे ॥ ५.४९.१६ ॥
हा समुद्रापलीकडे हिरण्यपुरात घुसला आणि युद्धात साठ हजार निवातकवचांना ठार मारता झाला.
5.49.17
एष देवान्सहेन्द्रेण जित्वा परपुरञ्जयः ।
अतर्पयन्महाबाहुरर्जुनो जातवेदसम् ॥ ५.४९.१७ ॥
शत्रुनगरे जिंकणाऱ्या या महाबाहू अर्जुनाने इंद्रासह देवांना जिंकून अग्नीला तृप्त केले.
5.49.18
नारायणस्तथैवात्र भूयसोऽन्याञ्जघान ह ।
एवमेतौ महावीर्यौ तौ पश्यत समागतौ ॥ ५.४९.१८ ॥
नारायणानेही येथे तसेच इतरांना बहुत मारले. अशा प्रकारे हे दोघे महापराक्रमी आहेत; येथे एकत्र आलेल्या त्या दोघांना पाहा.
5.49.19
वासुदेवार्जुनौ वीरौ समवेतौ महारथौ ।
नरनारायणौ देवौ पूर्वदेवाविति श्रुतिः ॥ ५.४९.१९ ॥
वासुदेव आणि अर्जुन, एकत्र आलेले दोन वीर महारथी. नर आणि नारायण, पूर्वीचे दोन देव असे श्रुतीत सांगितले आहे.
5.49.20
अजेयौ मानुषे लोके सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ।
एष नारायणः कृष्णः फाल्गुनश्च नरः स्मृतः।
नारायणो नरश्चैव सत्त्वमेकं द्विधा कृतम् ॥ ५.४९.२० ॥
मानव लोकात इंद्रासह देव आणि असुरही त्या दोघांना जिंकू शकत नाहीत. हा नारायण कृष्ण आहे, आणि फाल्गुन अर्जुनाला नर म्हटले आहे. नारायण आणि नर खरे तर एकच सत्त्व आहे, जे दोन रूपात केले गेले आहे.
5.49.21
एतौ हि कर्मणा लोकानश्रुवातेऽक्षयान्ध्रुवान् ।
तत्रतत्रैव जायेते युद्धकाले पुनःपुनः ॥ ५.४९.२१ ॥
हे दोघे आपल्या कर्माने अक्षय, स्थिर लोक मिळवतात. युद्धकाळी हे पुन्हा पुन्हा इथे-तिथे जन्म घेतात.
5.49.22
तस्मात्कर्मैव कर्तव्यमिति होवाच नारदः ।
एतद्धि सर्वमाचष्ट वृष्णिचक्रस्य वेदवित् ॥ ५.४९.२२ ॥
म्हणून कर्मच करावे असे नारद म्हणाले. वेदज्ञ नारदांनी वृष्णी कुळाला हे सर्व सांगितले.
5.49.23
शङ्खचक्रगदाहस्तं यदा द्रक्ष्यसि केशवम् ।
पर्याददानं चास्त्राणि भीमधन्वानमर्जुनम् ॥ ५.४९.२३ ॥
शंख, चक्र, गदा हाती धरलेल्या केशवाला आणि अस्त्रे घेणाऱ्या भयंकर धनुर्धर अर्जुनाला जेव्हा तू पाहशील,
5.49.24
सनातनौ महात्मानौ कृष्णावेकरथे स्थितौ ।
दुर्योधन तदा तात स्मर्तासि वचनं मम ॥ ५.४९.२४ ॥
सनातन, महात्मे दोन कृष्ण एकाच रथावर उभे आहेत. हे दुर्योधना, तेव्हा तू माझे वचन आठवशील.
5.49.25
नोचेदयमभावः स्यात्कुरूणां प्रत्युपस्थितः ।
अर्थाच्च तात धर्माच्च तव बुद्धिरुपप्लुता ॥ ५.४९.२५ ॥
अन्यथा कुरूंवर हा विनाश ओढवेल. हे वत्सा, अर्थापासून आणि धर्मापासूनही तुझी बुद्धी भ्रष्ट झाली आहे.
5.49.26
न चेद्ग्रहीष्यसे वाक्यं श्रोतामि सुबहून्हतान् ।
तवैव हि मतं सर्वे कुरवः पर्युपासते ॥ ५.४९.२६ ॥
तू माझे वाक्य स्वीकारले नाहीस तर अनेकांचा वध झालेला मला ऐकावा लागेल. सर्व कुरू तुझ्याच मताची वाट पाहत आहेत.
5.49.27
त्रयाणामेव च मतं तत्त्वमेकोऽनुमन्यसे ।
रामेण चैव शप्तस्य कर्णस्य भरतर्षभ ॥ ५.४९.२७ ॥
तिघांचेही मत तूच एकटा मान्य करतोस. हे भरतश्रेष्ठा, रामाने शाप दिलेल्या कर्णाचे मतही तूच मान्य करतोस.
5.49.28
दुर्जातेः सूतपुत्रस्य शकुनेः सौबलस्य च ।
तथा क्षुद्रस्य पापस्य भ्रातुर्दुःशासनस्य च ॥ ५.४९.२८ ॥
नीच जन्माच्या सूतपुत्राचे, सौबल शकुनीचे, आणि तसेच क्षुद्र व पापी भाऊ दुःशासनाचेही मत.
5.49.29
नैवमायुष्मता वाच्यं यन्मामात्थ पितामह ।
क्षत्रधर्मे स्थितो ह्यस्मि स्वधर्मादनपेयिवान् ॥ ५.४९.२९ ॥
हे पितामहा, आपण मला जे म्हणता ते दीर्घायुषी आपण असे बोलू नये. मी क्षत्रधर्मात स्थिर आहे, स्वधर्मापासून मी ढळलेलो नाही.
5.49.30
किञ्चान्यन्मयि दुर्वृत्तं येन मां परिगर्हसे ।
न हि मे वृजिनं किञ्चिद्धार्तराष्ट्रा विदुः क्वचित् ॥ ५.४९.३० ॥
माझ्यात अन्य काही दुराचार आहे काय, ज्यामुळे आपण माझी निंदा करता? माझ्यातील कोणतेही दोष धृतराष्ट्राच्या पुत्रांनी कधी जाणलेले नाहीत.
5.49.31
नाचरं वृजिनं किञ्चिद्धार्तराष्ट्रस्य नित्यशः ।
अहं हि पाण्डवान्सर्वान्हनिष्यामि रणे स्थितान् ॥ ५.४९.३१ ॥
मी धृतराष्ट्राच्या पुत्राविरुद्ध कधीही काही वाईट केले नाही. युद्धात उभ्या असलेल्या सर्व पांडवांना मी नक्की मारीन.
5.49.32
प्राग्विरुद्धैः शमं सद्भिः कथं वा क्रियते पुनः ।
राज्ञो हि धृतराष्ट्रस्य सर्वं कार्यं प्रियं मया।
तथा दुर्योधनस्यापि स हि राज्ये समाहितः ॥ ५.४९.३२ ॥
पूर्वी विरोध केलेल्यांशी सज्जन पुन्हा शांती कशी करतील? राजा धृतराष्ट्राचे सर्व कार्य मला प्रिय आहे; तसेच दुर्योधनाचेही. तो राज्यात स्थिर आहे.
5.49.33
कर्णस्य तु वचः श्रुत्वा भीष्मः शान्तनवः पुनः ।
धृतराष्ट्रं महाराजमाभाष्येदं वचोऽब्रवीत् ॥ ५.४९.३३ ॥
कर्णाचे बोलणे ऐकून शंतनूचा पुत्र भीष्म पुन्हा महाराज धृतराष्ट्राला संबोधून हे बोलला.
5.49.34
यदयं कत्थते नित्यं हन्ताहं पाण्डवानिति ।
नायं कलापि संपूर्णा पाण्डवानां महात्मनाम् ॥ ५.४९.३४ ॥
'मी पांडवांना मारीन' अशी हा नेहमी फुशारी मारतो; हा महात्मा पांडवांच्या पूर्ण एका कलेइतकाही नाही.
5.49.35
अनयो योयमागन्ता पुत्राणां ते दुरात्मनाम् ।
तदस्य कर्म जानीहि सूतपुत्रस्य दुर्मतेः ॥ ५.४९.३५ ॥
तुझ्या दुरात्मा पुत्रांवर जे संकट येणार आहे, त्याचे कारण हेच आहे; म्हणून दुर्बुद्धी सूतपुत्राचे हे कृत्य जाणून घे.
5.49.36
एतमाश्रित्य पुत्रस्ते मन्दबुद्धिः सुयोधनः ।
अवामन्यत तान्वीरान्देवपुत्रानरिन्दमान् ॥ ५.४९.३६ ॥
याच्यावर विसंबून तुझा मंदबुद्धी पुत्र सुयोधन त्या देवपुत्र, शत्रुदमन वीरांचा अवमान करता झाला.
5.49.37
किञ्चाप्येतेन तत्कर्म कृतपूर्वं सुदुष्करम् ।
तैर्यथा पाण्डवैः सर्वैरेकैकेन कृतं पुरा ॥ ५.४९.३७ ॥
याने ते दुष्कर कर्म केले असले तरी, पूर्वी त्या पांडवांपैकी प्रत्येकाने ते केले होते.
5.49.38
दृष्ट्वा विराटनगरे भ्रातरं निहतं प्रियम् ।
धनञ्जयेन विक्रम्य किमनेन तदा कृतम् ॥ ५.४९.३८ ॥
विराटनगरात धनंजयाने पराक्रमाने आपल्या प्रिय भावाला मारलेले पाहिले, तेव्हा याने काय केले?
5.49.39
सर्वे ह्यस्त्रिविदः शूराः सर्वे प्राप्ता महद्यशः ।
अपि सर्वामरैश्वर्यं त्यजेयुर्न पुनर्जयम् ॥ ५.४९.३९ ॥
ते सर्व अस्त्रविद्या जाणणारे शूर आहेत, सर्वांनी महान यश मिळवले आहे; सर्व देवांचे ऐश्वर्य त्यागतील, पण पुन्हा जय सोडणार नाहीत.
5.49.40
सहितान्हि कुरून्सर्वानभियातो धनञ्जयः ।
प्रमथ्य चाच्छिनद्वासः किमयं प्रोषितस्तदा ॥ ५.४९.४० ॥
धनंजयाने एकत्र असलेल्या सर्व कौरवांवर हल्ला करून, त्यांना हरवून त्यांची वस्त्रेही हिरावून घेतली; तेव्हा हा कुठे दूर होता?
5.49.41
गन्धर्वैर्घोषयात्रायां ह्रियते यत्सुतस्तव ।
क्व तदा सूतपुत्रोऽभूद्य इदानीं वृषायते ॥ ५.४९.४१ ॥
गंधर्वांनी घोषयात्रेत तुझ्या पुत्राला हरण करून नेले, तेव्हा आता वृषभासारखा गर्जणारा सूतपुत्र कुठे होता?
5.49.42
ननु तत्रापि भीमेन पार्थेन च महात्मना ।
यमाभ्यामेव संगम्य गन्धर्वास्ते पराजिताः ॥ ५.४९.४२ ॥
तिथेही भीमाने आणि महात्मा पार्थाने, दोन यमांसह एकत्र येऊन, त्या गंधर्वांना पराभूत केले नव्हते काय?
5.49.43
एतान्यस्य मृषोक्तानि बहूनि भरतर्षभ ।
विकत्थनस्य भद्रं ते सदा धर्मार्थलोपिनः ॥ ५.४९.४३ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, त्याची ही पुष्कळ वचने असत्य आहेत. आत्मस्तुती करणाऱ्याचे कल्याण असो; तो सदैव धर्म आणि अर्थाचा लोप करणारा आहे.
5.49.44
भीष्मस्य तु वचः श्रुत्वा भारद्वाजो महामताः ।
धृतराष्ट्रमुवाचेदं राजमध्येऽभिपूजयन् ॥ ५.४९.४४ ॥
भीष्माचे वचन ऐकून महामती भारद्वाज (द्रोण) राजांच्या मध्ये सन्मान करत धृतराष्ट्राला हे म्हणाले.
5.49.45
यदाह भरतश्रेष्ठो भीष्मस्तत्क्रियतां नृप ।
न काममवलिप्तानां वचनं कर्तुमर्हसि ॥ ५.४९.४५ ॥
भरतश्रेष्ठ भीष्म जे म्हणाले तेच, हे राजा, करावे. गर्विष्ठांच्या इच्छेनुसार वचन पाळणे तुला योग्य नाही.
5.49.46
पुरा युद्धात्साधु मन्ये पाण्डवैः सह सङ्गतम् ।
यद्वाक्यमर्जुनेनोक्तं सञ्जयेन निवेदितम् ॥ ५.४९.४६ ॥
युद्धापूर्वीच पांडवांशी समेट करणे चांगले असे मला वाटते; अर्जुनाने म्हटलेले वचन संजयाने निवेदन केले होते.
5.49.47
सर्वं तदभिजानामि करिष्यति च पाण्डवः ।
न ह्यस्य त्रिषु लोकेषु सदृशोऽस्ति धनुर्धरः ॥ ५.४९.४७ ॥
ते सर्व मला माहीत आहे; पांडव तसेच करील. तिन्ही लोकांत त्याच्या बरोबरीचा धनुर्धर नाही.
5.49.48
अनादृत्य तु तद्वाक्यमर्थवद्द्रोणभीष्मयोः ।
ततः स सञ्जयं राजा पर्यपृच्छत पाण्डवान् ॥ ५.४९.४८ ॥
द्रोण व भीष्म यांचे ते सार्थ वचन दुर्लक्षित करून राजाने संजयाला पांडवांविषयी विचारले.
5.49.49
तदैव कुरवः सर्वे निराशा जीवितेऽभवन् ।
भीष्मद्रोणौ यदा राजा न सम्यगनुभाषते ॥ ५.४९.४९ ॥
राजा भीष्म आणि द्रोण यांच्याशी नीट बोलला नाही तेव्हाच सर्व कौरव जीवनाबद्दल निराश झाले.