महाभारत · अध्याय 5.50
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.50.1
किमसौ पाण्डवो राजा धर्मपुत्रोऽभ्यभाषत ।
श्रुत्वेह बहुलाः सेनाः प्रीत्यर्थं नः समागताः ॥ ५.५०.१ ॥
धर्मपुत्र तो पांडव राजा काय बोलला? आमच्या आनंदासाठी येथे अनेक सेना जमल्या आहेत हे ऐकून.
5.50.2
किमसौ चेष्टते सूत योत्स्यमानो युधिष्ठिरः ।
के वास्य भ्रातृपुत्राणां पश्यन्त्याज्ञेप्सवो सुखम् ॥ ५.५०.२ ॥
हे सूता, युद्धाला सज्ज असलेला तो युधिष्ठिर काय करत आहे? त्याच्या भावांच्या पुत्रांपैकी कोण त्याची आज्ञा इच्छून सुखाने त्याला पाहत आहेत?
5.50.3
के स्विदेनं वारयन्ति युद्धाच्छाम्येति वा पुनः ।
निकृत्या कोपितं मन्दैर्धर्मज्ञं धर्मचारिणम् ॥ ५.५०.३ ॥
त्याला युद्धापासून कोण रोखत आहे, किंवा 'शांती होवो' म्हणून कोण पुन्हा रोखत आहे? मूर्खांनी कपटाने चिडवलेल्या, धर्मज्ञ आणि धर्माचरण करणाऱ्या त्याला.
5.50.4
राज्ञो मुखमुदीक्षन्ते पाञ्चालाः पाण्डवैः सह ।
युधिष्ठिरस्य भद्रं ते स सर्वाननुशास्ति च ॥ ५.५०.४ ॥
पांडवांसह पांचाल राजाच्या मुखाकडे पाहत आहेत. युधिष्ठिराचे कल्याण असो; तो सर्वांना उपदेश करतो.
5.50.5
पृथग्भूताः पाण्डवानां पाञ्चालानां रथव्रजाः ।
आयान्तमभिनन्दन्ति कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ ५.५०.५ ॥
पांडव आणि पांचालांचे वेगळे रथसमूह येणाऱ्या कुंतीपुत्र युधिष्ठिराचे अभिनंदन करत आहेत.
5.50.6
नभः सूर्यमिवोद्यन्तं कौन्तेयं दीप्ततेजसम् ।
पाञ्चालाः प्रतिनन्दन्ति तेजोराशिमिवोदितम् ॥ ५.५०.६ ॥
आकाशात उगवणाऱ्या सूर्याप्रमाणे, तेजस्वी कौंतेयाचे पांचाल प्रतिअभिनंदन करतात; जणू तेजाची राशीच उगवली आहे.
5.50.7
आगोपालाविपालाश्च नन्दमाना युधिष्ठिरम् ।
पाञ्चालाः केकया मत्स्याः प्रतिनन्दति पाण्डवम् ॥ ५.५०.७ ॥
गोपाल आणि मेंढपाळ आनंदाने युधिष्ठिराचे स्वागत करत होते; पांचाल, केकय आणि मत्स्य पांडवाचे अभिनंदन करत होते.
5.50.8
ब्राह्मण्यो राजपुत्र्यश्च विशां दुहितरश्च याः ।
क्रीडन्त्योभिसमायान्ति पार्थं सन्नद्धमीक्षितुम् ॥ ५.५०.८ ॥
ब्राह्मण स्त्रिया, राजकन्या आणि वैश्यांच्या कन्या खेळत कवचधारी पार्थाला पाहण्यासाठी आल्या.
5.50.9
सञ्जयाचक्ष्व येनास्मान्पाडवा अभ्ययुञ्जत ।
धृष्टद्युम्नस्य सैन्येन सोमकानां बलेन च ॥ ५.५०.९ ॥
संजया, पांडवांनी धृष्टद्युम्नाच्या सैन्यासह आणि सोमकांच्या बलासह आम्हांवर कसे आक्रमण केले ते सांग.
5.50.10
गवल्गणिस्तु तत्पुष्टः सभायां कुरुसंसदि ।
निःश्वस्य सुभृशं दीर्घं मुहुः सञ्चिन्तयन्निव ॥ ५.५०.१० ॥
पण गवल्गणीपुत्र संजय त्याने विचलित होऊन कुरुसभेत वारंवार दीर्घ नि:श्वास टाकत जणू चिंतेत बुडाला.
5.50.11
तत्रानिमित्ततो वैवात्सुतं कश्मलमाविशत् ।
तदाचचक्षे विदुरः सभायां राजसंसदि ॥ ५.५०.११ ॥
तेथे विनाकारण वात्स्यपुत्र (विदुर) मूर्च्छित झाला; ते विदुराने राजसभेत सांगितले.
5.50.12
सञ्जयोऽयं महाराज मूर्छितः पतितो भुवि ।
वाचं न सृजते कांचिद्धीनप्रज्ञोऽल्पचेतनः ॥ ५.५०.१२ ॥
हे महाराज, हा संजय मूर्च्छित होऊन भूमीवर पडला आहे; बुद्धिहीन आणि अल्पचेतन होऊन तो एकही शब्द उच्चारत नाही.
5.50.13
अपश्यत्सञ्जयो नूनं कुन्तीपुत्रान्महारथान् ।
तैरस्य पुरुषव्याघ्रैर्भृशमुद्वेजितं मनः ॥ ५.५०.१३ ॥
संजयाने निश्चितपणे कुंतीपुत्र त्या महारथींना पाहिले होते. त्या पुरुषव्याघ्रांमुळे त्याचे मन अत्यंत विचलित झाले आहे.
5.50.14
सञ्जयश्चेतनां लब्ध्वा प्रत्याश्वस्येदभब्रवीत् ।
धृतराष्ट्रं महाराज सभायां कुरुसंसदि ॥ ५.५०.१४ ॥
संजयाने शुद्धी परत मिळवून, धीर धरून, कुरुसभेत महाराज धृतराष्ट्राला असे म्हटले.
5.50.15
दृष्टवानस्मि राजेन्द्र कुन्तीपुत्रान्महारथान् ।
मत्स्यराजगृहावासनिरोधेनावकर्शितान् ॥ ५.५०.१५ ॥
हे राजेंद्रा, कुंतीपुत्र त्या महारथींना मी पाहिले आहे; मत्स्यराजाच्या गृही राहण्याच्या बंधनामुळे ते क्षीण झाले आहेत.
5.50.16
श्रृणु र्यैर्हि महाराज पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ।
धृष्टद्युम्नेन वीरेण युद्धे वस्तेऽभ्ययुञ्जत ॥ ५.५०.१६ ॥
ऐका, हे महाराजा, ज्यांच्याशी पांडव युद्धात सज्ज झाले — वीर धृष्टद्युम्नासह. वस्ते… युद्धात ते जुळले.
5.50.17
यो नैव रोपान्न भयान्न लोभान्नार्थकारणात् ।
न हेतुवादाद्धर्मात्मा सत्यं जाह्यात्कदाचन ॥ ५.५०.१७ ॥
जो धर्मात्मा राग, भय, लोभ, धनासाठी किंवा तर्कवादामुळे कधीही सत्याचा त्याग करत नाही.
5.50.18
यः प्रमाणं महाराज धर्मे धर्मभृतां वरः ।
अजातशत्रुणा तेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ॥ ५.५०.१८ ॥
हे महाराजा, धर्मात जो प्रमाण आहे, धर्मधारकांमध्ये जो श्रेष्ठ आहे — त्या अजातशत्रूसह पांडव जुळले.
5.50.19
यस्य बाहुबले तुल्यः पृथिव्यां नास्ति कश्चन ।
यो वै सर्वान्महीपालान्वशे चक्रे धनुर्धरः ।
यः काशीनङ्गमगधान्कलिङ्गांश्च युधाजयत् ॥ ५.५०.१९ ॥
पृथ्वीवर बाहुबलात याच्याइतका कोणीच नाही. ज्या धनुर्धराने सर्व राजांना आपल्या वशात आणले, आणि ज्याने युद्धात काशी, अंग, मगध आणि कलिंग जिंकले.
5.50.20
तेन वो भीमसेनेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ।
यस्य वीर्येण सहसा चत्वारो भुवि पाण्डवाः ॥ ५.५०.२० ॥
तुमचे लोक त्याच भीमसेनाशी लढले. ज्याच्या पराक्रमाने पृथ्वीवर चारही पांडव अचानक (वाचले).
5.50.21
निःसृत्य जतुगेहाद्वै हिडिम्बात्पुरुषादकात् ।
यश्चैपामभवद्द्वीपः कुन्तीपुत्रो वृकोदरः ॥ ५.५०.२१ ॥
लाक्षागृहातून आणि नरभक्षक हिडिंबापासून बाहेर पडून, जो त्यांचा आश्रयद्वीप ठरला, तो कुंतीपुत्र वृकोदर.
5.50.22
याज्ञसेनीमथो यत्र सिन्धुराजोपकृष्टवान् ।
तत्रैषामभवद्द्वीपः कुन्तीपुत्रो वृकोदरः ॥ ५.५०.२२ ॥
सिंधुराजाने याज्ञसेनीला (द्रौपदीला) ओढून नेले त्या ठिकाणीही त्यांचा आश्रयद्वीप कुंतीपुत्र वृकोदरच होता.
5.50.23
यश्च तान्सङ्गतान्सर्वान्पाण्डवान्वारणावते ।
दह्यतो मोचयामास तेन वस्तेऽभ्ययुञ्जत ॥ ५.५०.२३ ॥
वारणावतात जळत असलेल्या, एकत्र जमलेल्या सर्व पांडवांना ज्याने सोडवले — त्याच्याशीच तुमचे लोक लढले.
5.50.24
कृष्णायां चरता प्रीतिं येन क्रोधवशा हताः ।
प्रविश्य विषयं घोरं पर्वतं गन्धमादनम् ॥ ५.५०.२४ ॥
कृष्णेच्या (द्रौपदीच्या) प्रेमाने भटकताना, क्रोधाच्या वशात आलेल्यांना ज्याने ठार केले; भयंकर गंधमादन पर्वतप्रदेशात प्रवेश करून (त्याने हे केले).
5.50.25
यस्य नागायुतैर्वीर्यं भुजयोः सारमर्पितम् ।
तेन वो भीमसेनेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ॥ ५.५०.२५ ॥
ज्याच्या बाहूंमध्ये दहा हजार हत्तींचे बळ अर्पिलेले आहे, त्या भीमसेनासह, हे पांडवांनो, तुम्हाला जोडले गेले.
5.50.26
कृष्णद्वितीयो विक्रम्य तुष्ट्यर्थं जातवेदसः ।
अजयद्यः पुरा वीरो युध्यमानं पुरन्दरम् ॥ ५.५०.२६ ॥
पूर्वी कृष्णाला सोबती घेऊन, अग्निदेवाला संतुष्ट करण्यासाठी पराक्रम करून, युद्ध करणाऱ्या पुरंदराला (इंद्राला) जिंकणारा वीर.
5.50.27
यः स साक्षान्महादेवं गिरिशं शृलपाणिनम् ।
तोपयामास युद्धेन देवदेवमुपामपिम् ॥ ५.५०.२७ ॥
ज्याने साक्षात महादेव, गिरीश, त्रिशूलधारी यांना युद्धाने संतुष्ट केले; देवदेव, उमापती.
5.50.28
यश्च सर्वान्वशे चक्रे लोकपालान्धनुर्धरः ।
तेन वो विजयेनाजौ पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ॥ ५.५०.२८ ॥
ज्या धनुर्धराने सर्व लोकपालांना वश केले, त्याच्या विजयासह, हे पांडवांनो, तुम्हाला युद्धात जोडले गेले.
5.50.29
यः प्रतीचीं दिशं चक्रे वशे म्लेच्छगणायुताम् ।
स तत्र नकुलो योद्धा चित्रयोधी व्यवस्थितः ॥ ५.५०.२९ ॥
ज्याने पश्चिम दिशा, म्लेच्छ सैन्यांनी भरलेली, वश केली, तो नकुल योद्धा, विचित्र योद्धा, तेथे उभा आहे.
5.50.30
तेन वो दर्शनीयेन वीरेणातिधनुर्भृता ।
माद्रीपुत्रेण कौरव्य पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ॥ ५.५०.३० ॥
त्या सुंदर वीर, अतिधनुर्धर माद्रीपुत्राबरोबर, हे कौरव्या, हे पांडवांनो, तुम्हाला जोडले गेले.
5.50.31
यः काशीनङ्गमगधान्कलिङ्गांश्च युधाजयत् ।
तेन वः सहदेवेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ॥ ५.५०.३१ ॥
काशी, अंग, मगध आणि कलिंग यांना युद्धात जिंकणाऱ्या त्या सहदेवाने पांडवांना तुमच्याविरुद्ध चढवले.
5.50.32
यस्य वीर्येण सदृशाश्चत्वारो भुवि मानवाः ।
अश्वत्थामा धृष्टकेतू रुक्मी प्रद्युम्न एव च ॥ ५.५०.३२ ॥
ज्याच्या पराक्रमाशी बरोबरी करणारे पृथ्वीवर केवळ चौघे आहेत — अश्वत्थामा, धृष्टकेतू, रुक्मी आणि प्रद्युम्न.
5.50.33
तेन वः सहदेवेन युद्धं राजन्महात्ययमअ ।
यवीयसा नृवीरेण माद्रीनन्दिकरेण च ॥ ५.५०.३३ ॥
हे राजा, त्या सहदेवाबरोबरचे तुमचे युद्ध मोठ्या संकटाचे ठरले — तो धाकटा, नरवीर, माद्रीपुत्रांना आनंद देणारा आहे.
5.50.34
तपश्चचार या घोरं काशिकन्या पुरा सती ।
भीष्मस्य वधमिच्छन्ती प्रेत्यापि भरतर्षभ ॥ ५.५०.३४ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, काशीची कन्या पूर्वी भीष्माच्या वधाची इच्छा धरून घोर तप करती झाली — मृत्यूनंतरही.
5.50.35
पाञ्चालस्य सुता जज्ञे दैवाच्च स पुनः पुमान् ।
स्त्रीपुंसीः पुरुषव्याघ्र यः स वेद गुणागुणान् ॥ ५.५०.३५ ॥
पांचाल राजाची कन्या जन्मली; दैवयोगाने ती पुन्हा पुरुष झाली — हे पुरुषव्याघ्रा, स्त्री-पुरुषांचे गुणदोष जाणणारा तेच जाणतो.
5.50.36
कलिङ्गान्समापेदे पाञ्चाल्यो युद्धदुर्मदः ।
शिखण्डिना वः कुरवः कृतास्त्रेणाभ्ययुञ्जत ॥ ५.५०.३६ ॥
युद्धमदाने उन्मत्त झालेला पांचाल्य कलिंगांपर्यंत पोहोचला; हे कुरुंनो, अस्त्रविद्यासंपन्न शिखंडीने तुमच्यावर हल्ला केला.
5.50.37
यं यक्षः पुरुषं चक्रे भीष्मस्य निधनेच्छया ।
महेष्वासेन रौद्रेण पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ॥ ५.५०.३७ ॥
भीष्माच्या मृत्यूची इच्छा धरून यक्षाने निर्माण केलेल्या त्या पुरुषाला, त्या महान धनुर्धर आणि भयंकराबरोबर पांडवांनी (भीष्मांविरुद्ध) लढविले.
5.50.38
महेष्वासा राजपुत्रा भ्रातरः पञ्च केकयाः ।
आमुक्तवचाः शूरास्तैश्च वस्तेऽभ्ययुञ्जत ॥ ५.५०.३८ ॥
महान धनुर्धर, राजपुत्र, पाच बंधू केकय, वचनाशी दृढ शूर—त्यांच्याद्वारे आणि वस्तानेही तो (भीष्मांविरुद्ध) लावला गेला.
5.50.39
यो दीर्घबाहुः क्षिप्रास्त्रो धृतिमान्सत्यविक्रमः ।
तेन वो वृष्णिवीरेण युयुधानेन सङ्गरः ॥ ५.५०.३९ ॥
जो दीर्घबाहू, जलद अस्त्र चालविणारा, धैर्यवान, सत्यपराक्रमी आहे, त्या वृष्णिवीर युयुधानाशी तुमचा संग्राम होईल.
5.50.40
य आसीच्छरणं काले पाण्डवानां महात्मनाम् ।
रणे तेन विराटेन भविता वः समागमः ॥ ५.५०.४० ॥
योग्य वेळी महात्मा पांडवांना जो आश्रय होता, त्या विराटाशी रणात तुमची गाठ पडेल.
5.50.41
यः स काशिपती राजा वाराणस्यां महारथः ।
स तेषामभवद्योद्धा तेन वस्तेऽभ्ययुञ्जत ॥ ५.५०.४१ ॥
काशीचा राजा, वाराणसीचा महारथी तो त्यांचा योद्धा झाला; त्याच्यामुळे वस्तानेही (भीष्मांविरुद्ध) लावला गेला.
5.50.42
शिशुभिर्दुर्जयैः सङ्ख्ये द्रौपदेयैर्महात्मभिः ।
आशीविषसमस्पर्शैः पाण्डवा अभ्ययञ्जत ॥ ५.५०.४२ ॥
युद्धात अजेय तरुणांनी—विषारी सापाच्या स्पर्शासारख्या द्रौपदीच्या महात्म्या पुत्रांनी—पांडवांनी (भीष्मांविरुद्ध) त्याला लावले.
5.50.43
यः कृष्णासदृशो वीर्ये युधिष्ठिरसमो दमे ।
तेनाभिमन्युना सङ्ख्ये पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ॥ ५.५०.४३ ॥
वीर्यात कृष्णासारखा आणि दमात युधिष्ठिरासारखा असलेल्या अभिमन्यूसह पांडव युद्धात सामील झाले.
5.50.44
यश्चैवाप्रतिमो वीर्ये धृष्टकेतुर्महायशाः ।
दुःसहः समरे क्रुद्धः शैशुपालिर्महारथः ॥ ५.५०.४४ ॥
वीर्यात अप्रतिम महायशस्वी धृष्टकेतू, आणि युद्धात क्रुद्ध, असह्य शिशुपालाचा पुत्र महारथी.
5.50.45
तेन वश्चेदिराजेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ।
अक्षौहिण्या परिवृतः पाण्डवान्योभिसंश्रितः ॥ ५.५०.४५ ॥
एका अक्षौहिणी सेनेने वेढलेल्या आणि पांडवांचा आश्रय घेतलेल्या त्या चेदिराजासह पांडव सामील झाले.
5.50.46
यः संश्रयः पाण्डवानां देवानामिव वासवः ।
तेन वो वासुदेवेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ॥ ५.५०.४६ ॥
देवांना इंद्राप्रमाणे पांडवांचा आधार असलेल्या त्या वासुदेवासह पांडव युद्धात सामील झाले.
5.50.47
यथा चेदिपतेर्भ्राता शरभो भरतर्षभ ।
करकर्षेण सहितस्ताभ्यां वस्तेऽभ्ययुञ्जत ॥ ५.५०.४७ ॥
हे भरतर्षभा, चेदिपतीचा भाऊ शरभ जसा करकर्षासह होता, तसा तो त्या दोघांसह युद्धात सामील झाला.
5.50.48
तारासन्धिः सहदेवो जयत्सेनश्च तावुभौ ।
युद्धे प्रतिरथे वीरौ पाण्डवार्थे व्यवस्थितौ ॥ ५.५०.४८ ॥
तारासंधी, सहदेव आणि जयत्सेन हे दोन्ही वीर युद्धात प्रतिरथी होऊन पांडवांच्या हितासाठी ठामपणे उभे होते.
5.50.49
द्रुपदश्च महातेजा बलेन महता वृतः ।
त्यक्तात्मा पाण्डवार्थाय सोत्स्यमानो व्यवस्थितः ॥ ५.५०.४९ ॥
महातेजस्वी द्रुपद देखील मोठ्या सैन्याने वेढलेले असून, पांडवांसाठी प्राणत्याग करण्यास सिद्ध होऊन युद्धासाठी उभे आहेत.
5.50.50
एते चान्ये च बहवः प्राच्योदीच्या महीक्षितः ।
शतशो यानुपाश्रिता धर्मराजो व्यवस्थितः ॥ ५.५०.५० ॥
हे आणि पूर्व व उत्तर दिशांचे अनेक राजे, शेकडो संख्येने त्याच्या आश्रयाला असलेले, यांच्यासह धर्मराज युद्धासाठी व्यूहरचनेत उभा आहे.