महाभारत · अध्याय 5.51
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.51.1
सर्व एते महोत्साहा ये त्वया परिकीर्तिताः ।
एकतस्त्वेव ते सर्वे समेता भीम एकतः ॥ ५.५१.१ ॥
संजया, तू वर्णन केलेले महोत्साही सर्व वीर एका बाजूला एकत्र आहेत; पण भीम दुसऱ्या बाजूला आहे.
5.51.2
भीमसेनाद्धि मे भूयो भयं सञ्जायते महत् ।
क्रुद्धादमर्षणात्तात व्याघ्रादिव महारुरोः ॥ ५.५१.२ ॥
वत्सा, क्रोधी आणि असहिष्णू भीमसेनामुळे मला पुन्हा मोठे भय वाटत आहे, जसे महारुरु हरणाला वाघापासून वाटते.
5.51.3
जागर्मि रात्रयः सर्वा दीर्घमुष्णं च निःश्वसन् ।
भीतो वृकोदरात्तात सिंहात्पशुरिवापरः ॥ ५.५१.३ ॥
वत्सा, वृकोदराच्या भीतीने मी सर्व रात्री जागा राहतो आणि दीर्घ, उष्ण निःश्वास टाकतो, जसे सिंहाला घाबरलेला दुसरा प्राणी.
5.51.4
न हि तस्य महाबाहोः शक्रप्रतिमतेजसः ।
सैन्येऽस्मिन्प्रतिपश्यामि य एनं विषहेद्युधि ॥ ५.५१.४ ॥
इंद्रासमान तेजस्वी त्या महाबाहूला युद्धात सामोरे जाऊ शकेल असा कोणी या सैन्यात मला दिसत नाही.
5.51.5
अमर्षणश्च कौन्तेयो दृढवैरश्च पाण्डवः ।
अनर्महासी सोन्मादस्तिर्यक्प्रेक्षी महास्वनः ॥ ५.५१.५ ॥
असहिष्णू कौंतेय, दृढ वैर धरणारा पांडव, थट्टेतही न हसणारा, उन्मत्त, तिरक्या नजरेने पाहणारा, मोठ्या आवाजाचा.
5.51.6
महावेगो महोत्साहो महाबाहुर्महाबलः ।
मन्दानां मम पुत्राणां युद्धेनान्तं करिष्यति ॥ ५.५१.६ ॥
महावेगवान, महोत्साही, महाबाहू, महाबलवान तो युद्धाने माझ्या मूर्ख पुत्रांचा अंत करील.
5.51.7
उरुग्राहगृहीतानां गदां बिभ्रद्वृकोदरः ।
कुरूणामृषभो युद्धे दण्डपाणिरिवान्तकः ॥ ५.५१.७ ॥
मांडीच्या पकडीत सापडलेल्यांसाठी गदा धारण करणारा वृकोदर, युद्धात कुरूंमध्ये वृषभ, दंड हाती घेतलेल्या अंतकासारखा.
5.51.8
अष्टाश्रिमायसीं घोरां गदां काञ्चनभूषणाम् ।
मनसाहं प्रपश्यामि ब्रह्मदण्डमिवोद्यतम् ॥ ५.५१.८ ॥
आठ कोपरे असलेली, लोखंडी, भयंकर, सोन्याने अलंकृत गदा मी मनाने पाहतो, उगारलेल्या ब्रह्मदंडासारखी.
5.51.9
यथा मृगाणां यूथेषु सिंहो जातबलश्चरेत् ।
मामकेषु तथा भीमो बलेषु विचरिष्यति ॥ ५.५१.९ ॥
हरणांच्या कळपांमध्ये बलवान सिंह संचार करतो, तसा माझ्या बाजूच्या सैन्यांमध्ये भीम संचार करील.
5.51.10
सर्वेषां मम पुत्राणां स एकः क्रूरविक्रमः ।
बह्वाशी विप्रतीपश्च बाल्येपि रभसः सदा ॥ ५.५१.१० ॥
माझ्या सर्व पुत्रांमध्ये तो एकटाच क्रूर पराक्रमी आहे; खूप खाणारा, विरोधी, आणि बालपणापासूनच सदा उग्र.
5.51.11
उद्वेपते मे हृदयं ये मे दुर्योधनादयः ।
बाल्येऽपि तेन युद्ध्यन्तो वारणेनेव मर्दिताः ॥ ५.५१.११ ॥
माझे हृदय थरथरते; दुर्योधन इत्यादी माझे पुत्र बालपणीही त्याच्याशी लढत हत्तीने चिरडल्यासारखे झाले.
5.51.12
तस्य वीर्येण संक्लिष्टा नित्यमेव सुता मम ।
स एव हेतुर्भेदस्य भीमो भीमपराक्रमः ॥ ५.५१.१२ ॥
त्याच्या पराक्रमाने माझे पुत्र सतत पीडित झाले आहेत. फूटीचे कारण तोच आहे — भीम, भयंकर पराक्रमी.
5.51.13
ग्रसमानमनीकानि नरवारणवाजिनाम् ।
पश्यामीवाग्रतो भीमं क्रोधमूर्छितमाहवे ॥ ५.५१.१३ ॥
युद्धात मनुष्य, हत्ती आणि घोडे यांच्या सेना गिळंकृत करणारा, क्रोधाने मूर्च्छित झालेला भीम मी जणू समोर पाहत आहे.
5.51.14
अस्त्रे द्रोणार्जुनसमं वायुवेगसमं जवे ।
महेश्वरसमं क्रोधे को हन्याद्भीममाहवे ॥ ५.५१.१४ ॥
शस्त्रांत द्रोण आणि अर्जुनासमान, वेगात वायूसमान, क्रोधात महेश्वरासमान अशा भीमाला युद्धात कोण मारू शकेल?
5.51.15
सञ्जयाचक्ष्व मे शूरं भीमसेनममर्षणम् ।
… येऽहं यत्तेन रिपुघातिना ।
… सर्वे पुत्राः मम मनस्विना ॥ ५.५१.१५ ॥
संजया, शूर आणि असहिष्णू भीमसेनाचे वर्णन मला सांग… शत्रुघातक, प्रयत्नशील अशा त्याच्याकडून मी… माझे सर्व पुत्र… मनस्वीकडून.
5.51.16
येन भीमबला यक्षा राक्षसाश्च पुरा हताः ।
कथं तस्य रणे वेगं मानुषः प्रसहिष्यति ॥ ५.५१.१६ ॥
पूर्वी भयंकर बलवान यक्ष आणि राक्षसांचा वध ज्याने केला, त्याचा युद्धातील वेग एक मानव कसा सहन करेल?
5.51.17
न स जातु वशे तस्थौ मम बाल्येऽपि सञ्जय ।
किं पुनर्मम दुष्पुत्रैः क्लिष्टः संप्रति पाण्डवः ॥ ५.५१.१७ ॥
संजया, बालपणीही तो माझ्या ताब्यात कधी नव्हता; आता माझ्या दुष्ट पुत्रांनी पीडिलेला पांडव कसा काय ताब्यात राहील?
5.51.18
निष्ठुरो रोषणोऽत्यर्थं भज्येतापि न संनमेत् ।
तिर्यक्प्रेक्षीं संहतभ्रूः कथं शाम्येद्वृकोदरः ॥ ५.५१.१८ ॥
तो कठोर आणि अत्यंत रोषी आहे; तुटेल पण वाकणार नाही. तिरप्या नजरेने भुवया आंवळणारा वृकोदर कसा शांत होईल?
5.51.19
शूरस्तथाऽप्रतिबलो गौरस्ताल इवोन्नतः ।
प्रमाणतो भीमसेनः प्रादेशेनाधिकोऽर्जुनात् ॥ ५.५१.१९ ॥
तो शूर आहे, त्याच्या बरोबरीचा बलवान कोणी नाही; गोरा वर्ण आणि तालवृक्षासारखा उंच आहे. उंचीत भीमसेन अर्जुनापेक्षा एक वितस्त अधिक आहे.
5.51.20
जवेन वाजिनोऽत्येति बलेनान्त्येति कुञ्जरान् ।
अव्यक्तजल्पी मध्वक्षो मध्यमः पाण्डवो बली ॥ ५.५१.२० ॥
वेगाने तो घोड्यांना मागे टाकतो, बलाने हत्तींना जिंकतो. अस्पष्ट बोलणारा, मधासारख्या डोळ्यांचा, मधला पांडव तो बलवान आहे.
5.51.21
इति बाल्ये श्रुतः पूर्वं मया व्यासमुखात्पुरा ।
रूपतो वीर्यतश्चैव याथातथ्येन पाण्डवः ॥ ५.५१.२१ ॥
बालपणी पूर्वी व्यासांच्या मुखातून मी असे ऐकले होते. रूपाने आणि पराक्रमाने पांडव खरोखर तसाच आहे.
5.51.22
आयसेन स दण्डेन रथन्नागान्नरान्हयान् ।
हनिष्यति रणे क्रुद्धो रौद्रः क्रूरपराक्रमः ॥ ५.५१.२२ ॥
क्रोधाने युद्धात तो लोखंडी दंडाने रथ, हत्ती, माणसे आणि घोडे मारील. तो भयंकर, क्रूर पराक्रमी आहे.
5.51.23
अमर्षी नित्यसंरब्धो भीमः प्रहरतां वरः ।
मया तात प्रतीपानि कुर्वन्पूर्वं विमानितः ॥ ५.५१.२३ ॥
भीम असहिष्णू आहे, सदा क्रोधाने पेटलेला, प्रहारकांमध्ये श्रेष्ठ आहे. वत्सा, पूर्वी मीच विरोध करून त्याचा अपमान केला होता.
5.51.24
निष्कर्णामायसीं स्थूलां सुपार्श्वां काञ्चनीं गदाम् ।
शतघ्नीं शतनिर्हादां कथं शक्ष्यन्ति मे सुताः ॥ ५.५१.२४ ॥
कान नसलेली, लोखंडी, जड, सुंदर बाजूंची सोन्याची गदा आणि शंभर जणांना मारणारी, शंभर गर्जना करणारी शतघ्नी — माझे पुत्र यांच्यासमोर कसे टिकतील?
5.51.25
अपारमप्लवागाधं समुद्रं शरवेधनम् ।
भीमसेनमयं दुर्गं तात मन्दास्तितीर्षवः ॥ ५.५१.२५ ॥
हे वत्सा, भीमसेनमय तो समुद्र अपार आहे, नावेशिवाय आणि अथांग आहे, बाणांना भेदणारा आहे; तो ओलांडू इच्छिणारे मूर्ख.
5.51.26
क्रोशतो मे न श्रृण्वन्ति बालाः पण्डितमानिनः ।
विषमं न हि मन्यन्ते प्रापतं मधुदर्शिनः ॥ ५.५१.२६ ॥
मी ओरडलो तरी ते मूर्ख, स्वतःला पंडित मानणारे ऐकत नाहीत; येणाऱ्या संकटाला विषम मानत नाहीत, मधच पाहतात.
5.51.27
संयुगे ये गमिष्यन्ति नररूपेण मृत्युना ।
नियतं चोदिता धात्रा सिंहेनेव महामृगाः ॥ ५.५१.२७ ॥
युद्धात नररूपी मृत्यूकडे जाणारे, विधात्याने निश्चितपणे प्रेरित झालेले, सिंहाने पाठलाग केलेल्या महामृगांसारखे.
5.51.28
शैक्यां तात चतुष्किष्कुं षडश्रिममितौजसम् ।
प्रहितां दुःखसंस्पर्शां कथं शक्ष्यन्ति मे सुताः ॥ ५.५१.२८ ॥
हे वत्सा, दगडाची, चार हात लांब, सहा कोनांची, अमित तेजाची, फेकलेली, स्पर्शानेही दुःख देणारी ती गदा माझे पुत्र कसे सहन करतील?
5.51.29
गदां भ्रामयतस्तस्य भिन्दतो हस्तिमस्तकान् ।
सृक्किणी लेलिहानस्य बाष्पमुत्सृजतो मुहुः ॥ ५.५१.२९ ॥
गदा फिरवणाऱ्या, हत्तींची मस्तके फोडणाऱ्या, ओठ चाटणाऱ्या, वारंवार अश्रू (रक्त) ढाळणाऱ्या त्याच्या गदेला.
5.51.30
उद्दिश्य नागान्पततः कुर्वतो भैरवान्रवान् ।
प्रतीपं पततो मत्तान्कुञ्जरान्प्रति गर्जतः ॥ ५.५१.३० ॥
हत्तींवर झेप घेणाऱ्या, भयंकर गर्जना करणाऱ्या, मदमत्त हत्तींसमोर धावणाऱ्या, त्यांच्यावर गर्जणाऱ्या (त्याच्या गदेला).
5.51.31
विगाह्य रथमार्गेषु वरानुद्दिश्य निघ्नतः ।
अग्नेः प्रज्वलितस्येव अपि मुच्येत मे प्रजा ॥ ५.५१.३१ ॥
रथमार्गांमध्ये शिरून, श्रेष्ठ योद्ध्यांना लक्ष्य करून प्रहार करणाऱ्या, प्रज्वलित अग्नीसारख्या त्याच्यापासून माझी प्रजा (संतती) तरी वाचेल का?
5.51.32
वीथीं कुर्वन्महाबाहुर्द्रावयन्मम वाहिनीम् ।
नृत्यन्निव गदापाणिर्युगान्तं दर्शयिष्यति ॥ ५.५१.३२ ॥
महाबाहू (भीम) मार्ग निर्माण करत माझ्या सेनेला पळवून लावेल; हाती गदा घेऊन नाचत असल्यासारखा युगान्त दाखवेल.
5.51.33
प्रभिन्न इव मातङ्गः प्रभञ्जन्पुष्पितान्द्रुमान् ।
प्रवेक्ष्यति रणे सेनां पुत्राणां मे वृकोदरः ॥ ५.५१.३३ ॥
मदोन्मत्त हत्तीप्रमाणे फुललेले वृक्ष मोडत वृकोदर युद्धात माझ्या पुत्रांच्या सेनेत शिरेल.
5.51.34
कुर्वन्रथान्विपुरुषान्विसारथिहयध्वजान् ।
आरुजन्पुरुषव्याघ्रो रथिनः सादिनस्तथा ॥ ५.५१.३४ ॥
रथांना सारथी व योद्ध्यांविना, घोडे व ध्वजांसह मोडणारा पुरुषव्याघ्र रथी व घोडेस्वारांनाही चिरडेल.
5.51.35
गङ्गावेग इवानूपांस्तीरजान्विविधान्द्रुमान् ।
प्रभङ्क्ष्यति रणे सेनां पुत्राणां मम सञ्जय ॥ ५.५१.३५ ॥
गंगेच्या वेगाप्रमाणे, काठावरील सखल भूमी व काठावर वाढलेले विविध वृक्ष उखडत, हे संजया, तो युद्धात माझ्या पुत्रांची सेना मोडून टाकेल.
5.51.36
वधं नूनं गमिष्यन्ति भीमसेनभयार्दिताः ।
मम पुत्राश्च भृत्याश्च राजानश्चैव सञ्जय ॥ ५.५१.३६ ॥
भीमसेनाच्या भयाने पीडित माझे पुत्र, सेवक आणि राजे निश्चितच मृत्यूला जातील, हे संजया.
5.51.37
येन राजा महावीर्यः प्रविश्यान्तःपुरं पुरा ।
वासुदेवसहायेन जरासन्धो निपातितः ॥ ५.५१.३७ ॥
पूर्वी अंतःपुरात प्रवेश करून, वासुदेवाच्या साहाय्याने, महापराक्रमी राजा जरासंधाला ज्याने पाडले.
5.51.38
कृत्स्नेयं पृथिवी देवी जरासन्धेन धीमता ।
मागधेन्द्रेण बलिना वशे कृत्वा प्रतापिता ॥ ५.५१.३८ ॥
बुद्धिमान, बलवान मगधाधिपती जरासंधाने ही संपूर्ण पृथ्वीदेवी वश करून पीडिली.
5.51.39
भीष्मप्रतापात्कुरवो नयेनान्धकवृष्णयः ।
यन्न तस्य वशे जग्मुः केवलं दैवमेव तत् ॥ ५.५१.३९ ॥
भीष्माच्या प्रतापाने आणि नीतीने कौरव आणि अंधक-वृष्णी त्याच्या वशी गेले नाहीत; ते केवळ दैवच होते.
5.51.40
स गत्वा पाण्डुपुत्रेण तरसा बाहुशालिना ।
अनायुधेन वीरेण निहतः किं ततोऽधिकम् ॥ ५.५१.४० ॥
तो पांडुपुत्राजवळ जाऊन, बाहुबली त्या वीराकडून, शस्त्रहीन असताना जोरदारपणे मारला गेला; यापेक्षा अधिक काय?
5.51.41
दीर्घकालसमासक्तं विशमाशीविषो यथा ।
स मोक्ष्यति रणे तेजः पुत्रेषु मम सञ्जय ॥ ५.५१.४१ ॥
दीर्घकाळ धरून ठेवलेले विष साप जसे सोडतो, तसा तो, हे संजया, रणांगणात माझ्या पुत्रांवर आपले तेज सोडेल.
5.51.42
महेन्द्र इव वज्रेण दानवान्देवसत्तमः ।
भीमसेनो गदापाणिः सूदयिष्यति मे सुतान् ॥ ५.५१.४२ ॥
देवश्रेष्ठ महेंद्र जसा वज्राने दानवांचा नाश करतो, तसा गदा हाती धरलेला भीमसेन माझ्या पुत्रांचा संहार करेल.
5.51.43
अविषह्यमनावार्यं तीव्रवेगपराक्रमम् ।
पश्यामीवातिताम्राक्षमापतन्तं वृकोदरम् ॥ ५.५१.४३ ॥
अजेय, अनिवार्य, तीव्र वेग व पराक्रम असलेला, अतिलाल डोळ्यांचा वृकोदर धावून येताना मी पाहतो आहे.
5.51.44
अगदस्याप्यधनुषो विरथस्य विवर्मणः ।
बाहुभ्यां युध्यमानस्य कस्तिष्ठेदग्रतः पुमान् ॥ ५.५१.४४ ॥
धनुष्य, रथ, कवच नसताना केवळ बाहूंनी लढणाऱ्या त्याच्यासमोर — जखमी नसला तरी — कोण पुरुष उभा राहू शकेल?
5.51.45
भीष्मो द्रोणश्च विप्रोऽयं कृपः शारद्वतस्तथा ।
जान्त्येते यथैवहं वीर्यज्ञस्तस्य धीमतः ॥ ५.५१.४५ ॥
भीष्म, द्रोण, हा ब्राह्मण कृप आणि शारद्वत — मी जाणतो तसेच हेही त्या बुद्धिमानाचे पराक्रम जाणतात.
5.51.46
आर्यव्रतं तु जानन्तः सङ्गरान्तं विधित्सवः ।
सेनामुखेषु स्थास्यन्ति मामकानां नरर्षभाः ॥ ५.५१.४६ ॥
आर्यव्रत जाणणारे, युद्धाचा शेवट घडवू इच्छिणारे माझ्या पक्षातील नरश्रेष्ठ सेनेच्या अग्रभागी उभे राहतील.
5.51.47
बलीयः सर्वतो दिष्टं पुरुषस्य विशेषतः ।
पश्यन्नपि जयं तेषां न नियच्छामि यत्सुतान् ॥ ५.५१.४७ ॥
नशीब सर्व प्रकारे, विशेषतः माणसासाठी, बलवान आहे; त्यांचा विजय दिसत असूनही मी माझ्या पुत्रांना अडवत नाही.
5.51.48
ते पुराणं महेष्वासा मार्गमैन्द्रं समास्थिताः ।
त्यक्ष्यन्ति तुमुले प्राणान्रक्षन्तः पार्थिवं यशः ॥ ५.५१.४८ ॥
ते महान धनुर्धर जुन्या इंद्रमार्गाचा अवलंब करून, राजेशाही यशाचे रक्षण करीत, या घनघोर संग्रामात प्राण त्यागतील.
5.51.49
यथैषां मामकास्तात तथैषां पाण्डवा अपि ।
पौत्रा भीष्मस्य शिष्याश्च द्रोणस्य च कृपस्य च ॥ ५.५१.४९ ॥
हे तात, ज्यांचे माझे लोक आहेत, तसेच त्यांचे पांडवही आहेत. भीष्माचे नातू आणि द्रोण व कृप यांचे शिष्यही तेच आहेत.
5.51.50
ये त्वस्मदाश्रयं किञ्चिद्दत्तमिष्टं च सञ्जय ।
तस्यापचितिमार्यत्वात्कर्तारः स्थविरास्त्रयः ॥ ५.५१.५० ॥
हे संजया, आमच्या आश्रयाने कोणी काही दान किंवा इष्ट कर्म केले असेल, तर त्याच्या प्रतिफळासाठी आर्यत्वामुळे तीन वृद्ध पुरुष कार्य करतील.
5.51.51
आददानस्य शस्त्रं हि क्षत्रधर्मं परीप्सतः ।
निधनं क्षत्रियस्याजौ वरमेवाद्दुरुत्तमम् ॥ ५.५१.५१ ॥
शस्त्र धारण करून क्षत्रधर्माचे रक्षण करू इच्छिणाऱ्या क्षत्रियाला युद्धात मृत्यू हाच श्रेष्ठ आहे.
5.51.52
स वै शोचामि सर्वान्वै ये युयुत्सन्ति पाण्डवैः ।
विक्रुष्टं विदुरोणादौ तदेतद्भयमागतम् ॥ ५.५१.५२ ॥
पांडवांशी युद्ध करू इच्छिणाऱ्या सर्वांसाठी मी शोक करतो. विदुर व द्रोण यांच्याभोवती जो आक्रोश झाला होता, तेच हे भय आता आले आहे.
5.51.53
न तु मन्ये विघाताय ज्ञानं दुःखस्य सञ्जय ।
भवत्यतिबलं ह्येतज्ज्ञानस्याप्युपघातकम् ॥ ५.५१.५३ ॥
हे संजया, दुःख नष्ट करण्यासाठी ज्ञान पुरेसे आहे असे मला वाटत नाही. हे दुःख अतिशय बलवान असते आणि ज्ञानाचाही नाश करणारे ठरते.
5.51.54
ऋषयो ह्यपि निर्मुक्ताः पश्यन्तो लोकसङ्ग्रहान् ।
सुखैर्भवन्ति सुखिनस्तथा दुःखेन दुःखिताः ॥ ५.५१.५४ ॥
ऋषीही मुक्त असले तरी लोकसंग्रह पाहून सुखाने सुखी आणि दुःखाने दुःखी होतात.
5.51.55
किं पुनर्मोहमासक्तस्तत्र तत्र सहस्रधा ।
पुत्रेषु राज्यदारेषु पौत्रेष्वपि च बन्धुषु ॥ ५.५१.५५ ॥
मग हजारो प्रकारांनी मोहात आसक्त असलेला पुत्र, राज्य आणि पत्नी यांच्यात, नातवंडांत आणि नातेवाइकांतही आसक्त होणार नाही काय?
5.51.56
संशये तु महत्यस्मिन्किं नु मे क्षममुत्तरम् ।
विनाशं ह्येव पश्यामि कुरूणामनुचिन्ततयन् ॥ ५.५१.५६ ॥
या मोठ्या संशयात माझ्यासाठी कोणते उत्तर योग्य आहे? कुरूंचा विनाशच मी चिंतन करत पाहत आहे.
5.51.57
द्यूतप्रमुखमाभाति कुरूणां व्यसनं महत् ।
मन्देनैश्वर्यकामेन लोभात्पापमिदं कृतम् ॥ ५.५१.५७ ॥
कुरूंवर द्यूतक्रीडा प्रमुख असलेले हे मोठे संकट दिसते. ऐश्वर्याची इच्छा करणाऱ्या मूर्खाने लोभाने हे पाप केले.
5.51.58
मन्ये पर्यायधर्मोऽयं कालस्यात्यन्तगामिनः ।
चक्रे प्रधिरिवासक्तो नास्य शक्यं पलायितुम् ॥ ५.५१.५८ ॥
हा सतत चालणाऱ्या कालाचा पर्यायधर्म आहे असे मला वाटते. चाकाच्या कडेला जोडलेल्या माणसासारखे यापासून पळणे शक्य नाही.
5.51.59
किं नु कुर्यां कथं कुर्यां क्व नु गच्छामि सञ्जय ।
एते नश्यन्ति कुरवो मन्दाः कालवशं गताः ॥ ५.५१.५९ ॥
हे संजया! आता मी काय करू, कसे करू, कुठे जाऊ? हे मूर्ख कुरू कालाच्या अधीन होऊन नष्ट होत आहेत.
5.51.60
अवशोऽहं तदा तात पुत्राणां निहते शते ।
श्रोष्यामि निनदं स्त्रीणां कथं मां मरणं स्पृशेत् ॥ ५.५१.६० ॥
हे तात! शंभर पुत्र मारले गेल्यावर मी असहाय होऊन स्त्रियांचा आक्रोश ऐकेन. तेव्हा मृत्यू मला कसा स्पर्श करणार नाही?
5.51.61
यथा निदाघे ज्वलनः समद्धो ।
दहेत्कक्षं वायुना चोद्यमानः ।
गदाहस्तः पाण्डवो वै तथैव ।
हन्ता मदीयान्सहितोऽर्जुनेन ॥ ५.५१.६१ ॥
उन्हाळ्यात वाऱ्याने भडकलेला अग्नी जसा रानाच्या झुडपाला जाळतो, तसाच हातात गदा घेतलेला पांडुपुत्र भीम अर्जुनासह माझ्या माणसांचा संहार करील.