Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 5.52

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

5.52.1

यस्य वै नानृता वाचः कदाचिदनुशुश्रुम ।
त्रैलोक्यमपि तस्य स्याद्योद्धा यस्य धनञ्जयः ॥ ५.५२.१ ॥

जिसके वचन कभी असत्य सुने नहीं गए, तीनों लोक भी उसके (वश में) हो सकते हैं, जिसका योद्धा धनञ्जय है।

5.52.2

तस्यैव च न पश्यामि युधि गाण्डीवधन्वनः ।
अनिशं चिन्तयानोऽपि यः प्रतीयाद्रथेन तम् ॥ ५.५२.२ ॥

और उस गाण्डीवधारी को युद्ध में मैं ऐसा कोई नहीं देखता जो रथ पर चढ़कर निरंतर सोचते हुए भी उसका सामना कर सके।

5.52.3

अस्यतः कर्णिनालीकान्मार्गणान्हृदयच्छिदः ।
प्रत्येता न समः कश्चिद्युधि गाण्डीवधन्वनः ॥ ५.५२.३ ॥

बाण चलाते समय, कर्णी और नाराच जैसे हृदय विदीर्ण करने वाले मार्गणों से, गाण्डीवधारी के समान युद्ध में कोई प्रतिद्वंद्वी नहीं है।

5.52.4

द्रोणाकर्णौ प्रतीयातां यदि वीरौ नरर्षभौ ।
कृतास्त्रौ बलिनां श्रेष्ठौ समरेष्वपराजितौ ॥ ५.५२.४ ॥

यदि द्रोण और कर्ण, ये दोनों वीर नरश्रेष्ठ, अस्त्रविद्या में निपुण, बलवानों में श्रेष्ठ और युद्धों में अपराजित हैं, तो वे उसका सामना कर सकें।

5.52.5

महान्स्यात्संशयो लोके न त्वस्ति विजयो मम ।
घृणी कर्णः प्रमादी च आचार्यः स्थविरो गुरुः ॥ ५.५२.५ ॥

संसार में बड़ा संदेह होगा, परंतु मेरी विजय नहीं है; कर्ण दयालु है और असावधान है, और आचार्य वृद्ध तथा गुरु हैं।

5.52.6

समर्थो बलवान्पार्थो दृढधन्वा जितक्लमः ।
भवेत्सुतुमुलं युद्धं सर्वशोऽप्यपराजयः ॥ ५.५२.६ ॥

समर्थ, बलवान, पार्थ, दृढ़ धनुष वाला और थकान को जीतने वाला है; युद्ध अत्यंत भयंकर होगा, और सब प्रकार से उसकी पराजय नहीं होगी।

5.52.7

सर्वे ह्यस्त्रविदः शूराः सर्वे प्राप्ता महद्यशः ।
अपि सर्वामरैश्वर्यं त्यजेयुर्न पुनर्जयम् ॥ ५.५२.७ ॥

सभी अस्त्रों के ज्ञाता शूरवीर, सभी ने महान यश पाया है। वे सब देवताओं का समस्त ऐश्वर्य भी त्याग दें, पर पुनः विजय नहीं छोड़ेंगे।

5.52.8

वधे नूनं भवेच्छान्तिस्तयोर्वा फाल्गुनस्य च ।
न तु हन्तार्जुनस्यास्ति जेता चास्य न विद्यते ॥ ५.५२.८ ॥

वध से निश्चय ही उन दोनों की, या फाल्गुन की, शांति होगी। परंतु अर्जुन का कोई हंता नहीं है, और उसका कोई जेता भी नहीं दिखता।

5.52.9

मन्युस्तस्य कथं शाम्येन्मन्दान्प्रति य उत्थितः ।
अन्येऽप्यस्त्राणि जानन्ति जीयन्ते च जयन्ति च।
एकान्तविजयस्त्वेव श्रूयते फाल्गुनस्य ह ॥ ५.५२.९ ॥

उनके प्रति जो क्रोध उठा है, वह मंदबुद्धियों पर कैसे शांत होगा? अन्य लोग भी अस्त्र जानते हैं, वे हारते भी हैं और जीतते भी हैं। परंतु फाल्गुन की विजय सदा एकांत ही सुनी जाती है।

5.52.10

त्रयस्त्रिंशत्समाहूय खाण्डवेऽग्निमतर्पयत् ।
जिगाय च सुरान्सर्वान्नास्य विद्मः पराजयम् ॥ ५.५२.१० ॥

तैंतीस देवताओं को बुलाकर उसने खाण्डव में अग्नि को तृप्त किया। उसने सभी देवताओं को जीत लिया; हम उसकी कोई पराजय नहीं जानते।

5.52.11

यस्य यन्ता हृषीकेशः शीलवृत्तसमो युधि ।
ध्रुवस्तस्य जयस्तात यथेन्द्रस्य जयस्तथा ॥ ५.५२.११ ॥

जिसका सारथी हृषीकेश है, जो युद्ध में शील और आचरण में समान है, हे तात, उसकी विजय निश्चित है, जैसे इंद्र की विजय।

5.52.12

कृष्णावेकरथे यत्तावधिज्यं गाण्डिवं धनुः ।
युगपत्रीणि तेजांसि समेतान्यनुशुश्रुम ॥ ५.५२.१२ ॥

दोनों कृष्ण एक ही रथ पर तैयार बैठे हैं, प्रत्यंचा चढ़े गाण्डीव धनुष के साथ; एक साथ तीन तेज़ों का मिलना हमने सुना है।

5.52.13

नैवास्ति नो धनुस्तदृङ्व योद्धा न च सारथिः ।
तच्च मन्दा न जानन्ति दुर्योधनवशानुगाः । ॥ ५.५२.१३ ॥

हमारे पास वैसा धनुष नहीं है, न वैसा योद्धा है और न वैसा सारथी। दुर्योधन के वश में चलने वाले मूर्ख इसे नहीं जानते।

5.52.14

शेषयेदशनिर्दीप्तो विपतन्मूर्ध्नि सञ्जय ।
न तु शेषं शरास्तात कुर्युरस्ताः किरीटिना ॥ ५.५२.१४ ॥

हे सञ्जय, जैसे जलती हुई वज्र-अशनि सिर पर गिरकर कुछ भी शेष न छोड़े, वैसे ही हे प्रिय, किरीटी के छोड़े गए बाण कुछ भी शेष नहीं छोड़ेंगे।

5.52.15

अपि चास्यन्निवाभाति निघ्नन्निव धनञ्जयः ।
उद्धरन्निव कायेभ्यः शिरांसि शरवृष्टिभिः ॥ ५.५२.१५ ॥

और धनञ्जय बाण छोड़ते हुए ऐसे लगते हैं मानो प्रहार कर रहे हों, मानो बाण-वर्षा से शरीरों से सिरों को उखाड़ रहे हों।

5.52.16

अपि बाणमयं तेजः प्रदीप्तमिव सर्वतः ।
गाण्डीवोत्थं दहेताजौ पुत्राणां मम वाहिनी ॥ ५.५२.१६ ॥

बाणों से बना वह तेज, जो चारों ओर प्रज्वलित-सा है, गाण्डीव से उठकर युद्ध में मेरे पुत्रों की सेना को जला डालेगा।

5.52.17

अपि सा रथघोषेण भयार्ता सव्यसाचिनः ।
वित्रस्ता बहुधा सेना भारती प्रतिभाति मे ॥ ५.५२.१७ ॥

क्या वह भारतीय सेना सव्यसाची के रथ-घोष से भय से पीड़ित और अनेक प्रकार से त्रस्त नहीं दिखती? मुझे तो ऐसा ही लगता है।

5.52.18

यथा कक्षं महानग्निः प्रदहेत्सर्वतश्चरन् ।
महार्चिरनिलोद्धूतस्तद्वद्धक्ष्यति मामकान् ॥ ५.५२.१८ ॥

जैसे विशाल अग्नि वन के सूखे घास को चारों ओर चलते हुए जला डालती है, और वायु से उठाई गई महान ज्वाला वैसे ही मेरे पक्ष के लोगों को जला डालेगी।

5.52.19

यदोद्वमन्निशितान्बाणसङ्घां-
स्तानाततायी समरे किरीटी।
सृष्टोऽन्तकः सर्वहरो विधात्रा ।
यथा भवेत्तद्वदपारणीयः ॥ ५.५२.१९ ॥

जब किरीटधारी आततायी अर्जुन युद्ध में तीखे बाणों के समूह उगलेगा, तब वह ब्रह्मा द्वारा छोड़े गए सर्वसंहारक यम के समान अपार और अटल हो जाएगा।

5.52.20

यदा हयभीक्ष्णं सुबुहून्प्रकारान् ।
श्रोतास्मि तानावसथे कुरूणाम्।
तेषां समन्ताच्च तथा रणाग्रे ।
क्षयः किलायं भरतानुपैति ॥ ५.५२.२० ॥

जब मैं अपने निवास में कुरुओं के बारे में घोड़ों से जुड़ी अनेक प्रकार की बातें बार-बार सुनूँगा, और उनकी ओर से युद्धभूमि के मोर्चे पर चारों ओर से भरतवंशियों पर यह विनाश सचमुच आ पहुँचा है।