महाभारत · अध्याय 5.63
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.63.1
सदृशानां मनुष्येषु सर्वेषां तुल्यजन्मनाम् ।
कथमेकान्ततस्तेषां पार्थानां मन्यसे जयम् ॥ ५.६३.१ ॥
मनुष्यांमध्ये समान आणि एकाच जन्माच्या सर्वांमध्ये, पार्थांचा निश्चित विजय तुम्ही कसा मानता?
5.63.2
वयं च तेऽपि तुल्या वै वीर्येण च पराक्रमैः ।
समेन वयसा चैव प्रातिभेन श्रुतेन च ॥ ५.६३.२ ॥
आम्ही आणि तेही पराक्रमात व वीर्यात, समान वयात, बुद्धी आणि विद्येत समान आहोत.
5.63.3
अस्त्रेण योधयुग्या च शीघ्रत्वे कौशले तथा ।
सर्वे स्म समजातीयाः सर्वे मानुषयोनयः ॥ ५.६३.३ ॥
शस्त्रविद्येत, युद्धयोग्यतेत, वेगात व कौशल्यात सर्वजण समजातीय आहेत; सर्व मानवी योनीतले आहेत.
5.63.4
पितामह विजानीषे पार्थेषु विजयं कथम् ।
नाहं भवति न द्रोणे न कृपे न च बाह्लिके ॥ ५.६३.४ ॥
हे पितामह! पार्थांचा विजय तुम्ही कसा जाणता? माझ्यात, द्रोणात, कृपात किंवा बाह्लिकात (विजय दिसत नाही).
5.63.5
अन्येषु च नरेन्द्रेषु पराक्रम्य समारभे ।
अहं वैकर्तनः कर्णो भ्राता दुःशासनश्च मे ॥ ५.६३.५ ॥
इतर राजांमध्येही पराक्रम दाखवून मी आरंभ करीन. मी, विकर्तनाचा पुत्र कर्ण आणि माझा भाऊ दुःशासन (आरंभ करू).
5.63.6
पाण्डवान्समरे पञ्च हनिष्यामः शितैः शरैः ।
ततो राजन्महायज्ञैर्विविधैर्भूरिदक्षिणैः ॥ ५.६३.६ ॥
युद्धात पाच पांडवांना आम्ही तीक्ष्ण बाणांनी मारू; नंतर हे राजा, विविध महायज्ञ भरपूर दक्षिणेसह करू.
5.63.7
ब्राह्मणांस्तर्पयिष्यामि गोभिरश्वैर्धनेन च ।
यदा परिकरिष्यन्ति ऐणेयानिव तन्तुना ।
अतरित्रानिव जले बाहुभिर्मामका रणे ॥ ५.६३.७ ॥
युद्धात माझे योद्धे पाण्डवांना दोरीने हरिणांना घेरावे तसे, आणि पाण्यात पोहता न येणाऱ्यांना हातांनी धरावे तसे घेरतील, तेव्हा मी ब्राह्मणांना गाई, घोडे आणि धनाने तृप्त करीन.
5.63.8
पश्यन्तस्ते परांस्तत्र रथनागसमाकुलान् ।
तदा दर्पं विमोक्ष्यन्ति पाण्डवाः स च केशवः ॥ ५.६३.८ ॥
तेथे रथ आणि हत्तींनी भरलेल्या शत्रूंना पाहून, तेव्हा पाण्डव आणि तो केशव आपला अहंकार सोडतील.
5.63.9
सुखान्यवाप्य सहिताः कृत्वा कर्म सुदुस्तरम् ।
विस्रब्धास्तु भविष्यामः प्राप्ते काले गतज्वराः ॥ ५.६३.९ ॥
अत्यंत कठीण कर्म करून, सुख मिळवून, एकत्र राहून, काळ आल्यावर आम्ही निश्चिंत आणि चिंताविरहित होऊ.
5.63.10
अथाब्रवीन्महाराजो धृतराष्ट्रः सुदुर्मनाः ।
विदुरं विदुषां श्रेष्ठं सर्वपार्थिवसंनिधौ ॥ ५.६३.१० ॥
तेव्हा सर्व राजांच्या उपस्थितीत अत्यंत उद्विग्न मनाचे महाराज धृतराष्ट्र विद्वानांत श्रेष्ठ अशा विदुराला म्हणाले.
5.63.11
मोहितो मृत्युपाशेन कालस्य वशमागतः ।
तात कर्णेन सहितः पुत्रो दुर्योधनो मम ॥ ५.६३.११ ॥
मृत्यूच्या पाशाने मोहित होऊन तो काळाच्या वशात आला आहे. हे तात, कर्णासह माझा पुत्र दुर्योधन.
5.63.12
इह निःश्रेयसं प्राहुर्वृद्धा निश्चितदर्शिनः ।
ब्राह्मणस्य विशेषेण दमो धर्मः सनातनः ॥ ५.६३.१२ ॥
येथे निश्चित दृष्टी असलेले वृद्ध परम कल्याण सांगतात. ब्राह्मणासाठी विशेषतः आत्मसंयम हाच सनातन धर्म आहे.
5.63.13
तस्य दानं क्षमा सिद्धिर्यथावदुपपद्यते ।
दमो दानं तपो ज्ञानमधीतं चानुवर्तते ॥ ५.६३.१३ ॥
त्याला दान, क्षमा आणि सिद्धी यथावत प्राप्त होतात. दम, दान, तप, ज्ञान आणि अध्ययन हेही त्याचे अनुसरण करतात.
5.63.14
दमस्तेजो वर्धयति पवित्रं दम उत्तमम् ।
विपाप्मा वृद्धतेजास्तु पुरुषो विन्दते महत् ॥ ५.६३.१४ ॥
दम तेज वाढवतो; दम हा उत्तम आणि पवित्र करणारा आहे. निष्पाप आणि वाढत्या तेजाचा पुरुष महान गोष्ट मिळवतो.
5.63.15
क्रव्याद्भ्य इव भूतानामदान्तेभ्यः सदा भयम् ।
येषां च प्रतिषेधार्थं क्षत्रं सृष्टं स्वयंभुवा ॥ ५.६३.१५ ॥
मांसभक्षक प्राण्यांमुळे प्राण्यांना जसे सदा भय असते, तसेच अदांतांमुळे भय असते. त्यांना आवरण्यासाठीच स्वयंभूने क्षत्रिय वर्ग निर्माण केला.
5.63.16
आश्रमेषु चतुर्ष्वाहुर्दममेवोत्तमं व्रतम् ।
तस्य लिङ्गं प्रवक्ष्यामि येषां समुदयो दमः ॥ ५.६३.१६ ॥
चारही आश्रमांमध्ये दमच उत्तम व्रत असे म्हणतात. ज्यांच्यामध्ये दमाचा उदय होतो त्यांची लक्षणे मी सांगेन.
5.63.17
क्षमा धृतिरहिंसा च समता सत्यमार्जवम् ।
इन्द्रियाभिजयो धैर्यं मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥ ५.६३.१७ ॥
क्षमा, धृती, अहिंसा, समता, सत्य, सरळपणा, इंद्रियजय, धैर्य, मार्दव, लज्जा आणि चपलतेचा अभाव.
5.63.18
अकार्पण्यमसंरम्भः सन्तोषं श्रद्दधानता ।
एतानि यस्य राजेन्द्र स दान्तः पुरुषः स्मृतः ॥ ५.६३.१८ ॥
अकृपणता, क्रोधाचा अभाव, संतोष आणि श्रद्धा — हे राजेंद्रा, ज्याच्यामध्ये हे सर्व आहे तो पुरुष दान्त (संयमी) म्हणून स्मरला जातो.
5.63.19
कामो लोभश्च दर्पश्च मन्युर्निद्रा विकत्थनम् ।
मान ईर्ष्यां च शोकश्च नैतद्दान्तो निषेवते।
अजिह्ममशठं शुद्धमेतद्दान्तस्य लक्षणम् ॥ ५.६३.१९ ॥
काम, लोभ, दर्प, क्रोध, निद्रा, आत्मप्रशंसा, मान, ईर्ष्या आणि शोक — यांचे दान्त पुरुष सेवन करीत नाही. सरळपणा, निष्कपटता, शुद्धता — हेच दान्त पुरुषाचे लक्षण आहे.
5.63.20
अलोलुपस्तथाऽल्पेप्सुः कामानामविचिन्तिता ।
समुद्रकल्पः परुषः स दान्तः परिकीर्तितः ॥ ५.६३.२० ॥
लोभरहित, थोडेच इच्छिणारा, कामनांचे चिंतन न करणारा, समुद्रासारखा स्थिर — तो दान्त म्हणून गौरविला जातो.
5.63.21
सुवृत्तः शीलसंपन्नः प्रसन्नात्माऽत्मविद्बुधः ।
प्राप्येह लोके संमानं सुगतिं प्रेत्य गच्छति ॥ ५.६३.२१ ॥
सदाचारी, शीलसंपन्न, प्रसन्नचित्त, आत्मज्ञानी आणि ज्ञानी — तो या लोकात सन्मान मिळवून मृत्यूनंतर सद्गती प्राप्त करतो.
5.63.22
अभयं यस्य भूतेभ्यः सर्वेषामभयं यतः ।
स वै परिणतप्रज्ञः प्रख्यातो मनुजोत्तमः ॥ ५.६३.२२ ॥
ज्याच्यामुळे प्राण्यांना अभय मिळते आणि ज्याच्यापासून सर्वांना अभय मिळते, तोच परिपक्व प्रज्ञेचा, प्रसिद्ध नरोत्तम होय.
5.63.23
सर्वभूतहितो मैत्रस्तस्मान्नोद्विजते जनः ।
समुद्र इव गम्भीरः प्रज्ञातृप्तः प्रशाम्यति ॥ ५.६३.२३ ॥
सर्व प्राण्यांचा हितकर्ता आणि मित्र असल्यामुळे लोक त्याला घाबरत नाहीत. समुद्रासारखा गंभीर, प्रज्ञेने तृप्त असा तो शांत होतो.
5.63.24
कर्मणाऽचरितं पूर्वं सद्भिराचरितं च यत् ।
तदेवास्थाय मोदन्ते दान्ताः शमपरायणाः ॥ ५.६३.२४ ॥
पूर्वी केलेले कर्म आणि सज्जनांनी आचरलेले जे आहे, त्याचाच आश्रय घेऊन शमपरायण दान्त पुरुष आनंद पावतात.
5.63.25
नैष्कर्म्यं वा समास्थाय ज्ञानतृप्तो जितेन्द्रियः ।
कालाकाङ्क्षी चरँल्लोके ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ५.६३.२५ ॥
निष्कर्मतेचा आश्रय घेऊन, ज्ञानाने तृप्त आणि इंद्रियजयी असलेला, काळाची प्रतीक्षा करत जगात वावरला तर ब्रह्मभावासाठी तो योग्य ठरतो.
5.63.26
शकुनीनामिवाकाशे पदं नैवोपलभ्यते ।
एवं प्रज्ञानतृप्तस्य मुनेर्वर्त्म न दृश्यते ॥ ५.६३.२६ ॥
आकाशात पक्ष्यांचे पाऊलखूण सापडत नाही, तसेच प्रज्ञेने तृप्त झालेल्या मुनीचा मार्गही दिसत नाही.
5.63.27
उत्सृज्यैव गृहान्यस्तु मोक्षमेवाभिमन्यते ।
लोकास्तेजोमयास्तस्य कल्पन्ते शाश्वता दिवि ॥ ५.६३.२७ ॥
घरांचा त्याग करून जो मोक्षालाच ध्येय मानतो, त्याच्यासाठी स्वर्गात तेजोमय, शाश्वत लोक निर्माण होतात.