ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 5.67

5.67.1

अर्जुनो वासुदेवश्च धन्विनौ परमार्थितौ ।
कामादन्यत्र संभूतौ सर्वभावाय संमितौ ॥ ५.६७.१ ॥

ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਦੋਵੇਂ ਧਨੁਰਧਾਰੀ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਕਾਮਨਾ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਰਬ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਮਤ ਸਨ।

व्यामान्तरं समास्थय यथामुक्तं मनस्विनः ।
चक्रं तद्वासुदेवस्य मायया वर्तते विभो ॥ ५.६७.२ ॥

ਹੇ ਵਿਭੋ, ਮਨਸਵੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਉਹ ਚੱਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਵਿਆਮ ਭਰ ਥਾਂ ਮੱਲ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।

सापह्नवं कौरवेषु पाण्डवानां सुसंमतम् ।
सारासारबलं ज्ञातुं तेजःपुञ्जावभासितम् ॥ ५.६७.३ ॥

ਕੌਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਾਅ ਨਾਲ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ, ਸਾਰ ਤੇ ਅਸਾਰ ਬਲ ਜਾਣਨ ਲਈ, ਤੇਜ ਦੇ ਪੁੰਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ।

नरकं शम्बरं चैव कंसं चैद्यं च माधवः ।
जितवान्घोरसङ्काशान्क्रीडन्निव महाबलः ॥ ५.६७.४ ॥

ਮਹਾਬਲੀ ਮਾਧਵ ਨੇ ਨਰਕ, ਸ਼ੰਬਰ, ਕੰਸ ਅਤੇ ਚੈਦਯ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ; ਭਿਆਨਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ।

पृथिवीं चान्तरिक्षं च द्यां चैव पुरुषोत्तमः ।
मनसैव विशिष्टात्मा नयत्यात्मवशं वशी ॥ ५.६७.५ ॥

ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ, ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਆਤਮਾ, ਸੰਜਮੀ, ਕੇਵਲ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਤੀ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

भूयो भूयो हि यद्राजन्पृच्छसे पाण्डवान्प्रति ।
सारासारबलं ज्ञातुं तत्समासेन मे शृणु ॥ ५.६७.६ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜੋ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ, ਸਾਰ ਤੇ ਅਸਾਰ ਬਲ ਜਾਣਨ ਲਈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ।

एकतो वा जगत्कृत्स्नमेकतो वा जनार्दनः ।
सारतो जगतः कृत्स्नादतिरिक्तो जनार्दनः ॥ ५.६७.७ ॥

ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜਨਾਰਦਨ; ਪਰ ਸਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਾਰਦਨ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਨ।

भस्म कुर्याञ्जगदिदं मनसैव जनार्दनः ।
न तु कृत्स्नं जगच्छक्तं किञ्चित्कर्तुं जनार्दने ॥ ५.६७.८ ॥

ਜਨਾਰਦਨ ਇਸ ਜਗਤ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਭਸਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਨਾਰਦਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ।

यतः सत्यं यतो धर्मो यतो ह्रीरार्जवं यतः ।
ततो भवति गोविन्दो यतः कृष्णस्ततो जयः ॥ ५.६७.९ ॥

ਜਿੱਥੇ ਸੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ, ਜਿੱਥੇ ਹਯਾ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਪਨ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਗੋਵਿੰਦ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹਨ ਉੱਥੇ ਜਿੱਤ ਹੈ।

पृथिवीं चान्तरिक्षं च दिवं च पुरुषोत्तमः ।
विचेष्टयति भूतात्मा क्रीडन्निव जनार्दनः ॥ ५.६७.१० ॥

ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ, ਭੂਤਾਤਮਾ ਜਨਾਰਦਨ ਧਰਤੀ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਨੋ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ।

स कृत्वा पाण्डवान्सत्रं लोकं संमोहयन्निव ।
अधर्मनिरतान्मूढान्दग्धुमिच्छति ते सुतान् ॥ ५.६७.११ ॥

ਉਹ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਯੱਗ ਬਣਾ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਮੂਰਖ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

कालचक्रं जगच्चक्रं युगचक्रं च केशवः ।
आत्मयोगेन भगवान्परिवर्तयतेऽनिशम् ॥ ५.६७.१२ ॥

ਭਗਵਾਨ ਕੇਸ਼ਵ ਆਪਣੀ ਆਤਮ-ਯੋਗ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਕਾਲਚੱਕਰ, ਜਗਤਚੱਕਰ ਅਤੇ ਯੁਗਚੱਕਰ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਘੁਮਾਉਂਦੇ ਹਨ।

कालस्य च हि मृत्योश्च जङ्गमस्थावरस्य च ।
ईष्टे हि भगवानेकः सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ ५.६७.१३ ॥

ਕਾਲ ਅਤੇ ਮੌਤ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਚਰ ਤੇ ਅਚਰ ਉੱਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇੱਕੋ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

ईशन्नपि महायोगी सर्वस्य जगतो हरिः ।
कर्माण्यारभते कर्तुं कीनाश इव दुर्बलः ॥ ५.६७.१४ ॥

ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਮਹਾਯੋਗੀ ਹਰੀ ਯਮ ਦੇ ਸੇਵਕ ਵਾਂਗ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬਣ ਕੇ ਕਰਮ ਆਰੰਭਦੇ ਹਨ।

तेन वञ्चयते लोकान्मायायोगेन केशवः ।
ये तमेव प्रपद्यन्ते न ते मुह्यन्ति मानवाः ॥ ५.६७.१५ ॥

ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਕੇਸ਼ਵ ਮਾਇਆ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ।