Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 5.69

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

5.69.1

भूयो मे पुण्डरीकाक्षं सञ्जयाचक्ष्व पृच्छतः ।
नामकर्मार्थवित्तात प्राप्नुयां पुरुषोत्तमम् ॥ ५.६९.१ ॥

संजय, पूछने वाले मुझ को फिर से कमलनयन (कृष्ण) के बारे में बताओ, ताकि उनके नाम, कर्म और अर्थ को जानकर मैं पुरुषोत्तम को प्राप्त कर सकूँ।

5.69.2

श्रुतं मे वासुदेवस्य नामनिर्वचनं शुभम् ।
यावत्तत्राभिजानेऽहमप्रमेयो हि केशवः ॥ ५.६९.२ ॥

वासुदेव के नाम की शुभ व्याख्या मैंने सुनी है, जहाँ तक मुझे वहाँ याद है। केशव वास्तव में अप्रमेय हैं।

5.69.3

वसनात्सर्वभूतानां वसुत्वाद्देवयोनितः ।
वासुदेवस्ततो वेद्यो बृहत्त्वाद्विष्णुरुच्यते ॥ ५.६९.३ ॥

सभी प्राणियों में वास करने और वसु होने से, तथा देव-योनि से, उन्हें वासुदेव जानना चाहिए। बृहत् होने से उन्हें विष्णु कहा जाता है।

5.69.4

मौनाद्ध्यानाच्च योगाच्च विद्दि भारत माधवम् ।
सर्वतत्त्वलयाच्चैव मधुहा मधुसूदनः ॥ ५.६९.४ ॥

हे भारत, मौन, ध्यान और योग से उन्हें माधव जानो। और सभी तत्त्वों के लय से वे मधुहा, मधुसूदन हैं।

5.69.5

कृषिर्भूवाचकः शब्दो गश्च निर्वृतिवाचकः ।
विष्णुस्तद्भावयोगाच्च कृष्णो भवति सात्वतः ॥ ५.६९.५ ॥

'कृष्' धातु अस्तित्व का और 'ग' शब्द आनन्द का सूचक है। उस भाव के योग से विष्णु ही कृष्ण हैं, सात्वत।

5.69.6

पुण्डरीकं परं धाम नित्यमक्षयमव्ययम् ।
तद्भावात्पुण्डरीकाक्षो दस्युत्रासाज्जानार्दनः ॥ ५.६९.६ ॥

पुण्डरीक परम धाम है, नित्य, अक्षय और अव्यय। उस भाव के कारण वे पुण्डरीकाक्ष हैं, और दस्युओं को त्रस्त करने से जनार्दन हैं।

5.69.7

यतः सत्वं न च्यवते यच्च यत्वान्न हीयते ।
सात्वतः सात्वतस्तस्मादार्षभाद्वृषभेक्षणः ॥ ५.६९.७ ॥

क्योंकि जिसका सत्त्व कभी च्युत नहीं होता और जिसका बल कभी घटता नहीं, इसलिए वह सात्वत है; ऋषभ के समान वह वृषभेक्षण है।

5.69.8

न जायते जनित्राऽयमजस्तस्मादनीकजित् ।
देवानां स्वप्रकाशत्वाद्दमाद्दामोदरो विभुः ॥ ५.६९.८ ॥

यह न जन्मा है, न किसी माता से उत्पन्न हुआ है, इसलिए यह अजन्मा और सेनाओं का विजेता है। देवों के बीच स्वप्रकाश होने से और दमन (बन्धन) से वह विभु दामोदर है।

5.69.9

हर्षात्सुखात्सुखैश्वर्याद्धृषीकेशत्वमश्रुते ।
बाहुभ्यां रोदसी बिभ्रन्महाबाहुरिति स्मृतः ॥ ५.६९.९ ॥

हर्ष से, सुख से और सुखमय ऐश्वर्य से वह हृषीकेशत्व को प्राप्त होता है। दो बाहुओं से द्यावा-पृथ्वी को धारण करने वाला वह महाबाहु कहलाता है।

5.69.10

अघो न क्षीयते जातु यस्मात्तस्मादधोक्षजः ।
नराणामयनाच्चापि ततो नारायणः स्मृतः ॥ ५.६९.१० ॥

जिसका अध: (नीचे की ओर पतन) कभी क्षीण नहीं होता, इसलिए वह अधोक्षज है। और मनुष्यों का आश्रय (अयन) होने से भी वह नारायण कहा गया है।

5.69.11

पूरणात्सदनाच्चापि ततोऽसौपुरुषोत्तमः ।
असतश्च सतश्चैव सर्वस्य प्रभवाप्ययात्।
सर्वस्य च सदा ज्ञानात्सर्वमेतं प्रचक्षते ॥ ५.६९.११ ॥

पूरण (व्याप्त करने) और सदन (निवास) के कारण भी वह पुरुषोत्तम है। असत् और सत् दोनों का, सबके प्रभव और अप्यय (उत्पत्ति और लय) का, तथा सबके सदा ज्ञाता होने से लोग उसे सर्व-रूप कहते हैं।

5.69.12

सत्ये प्रतिष्ठितः कृष्णः सत्यमत्र प्रतिष्ठितम् ।
सत्यात्सत्यं तु गोविन्दस्तस्मात्सत्योपि नामतः ॥ ५.६९.१२ ॥

कृष्ण सत्य में प्रतिष्ठित है, और यहाँ सत्य उसी में प्रतिष्ठित है। सत्य के कारण ही गोविन्द सत्य है, इसलिए वह नाम से भी सत्य कहा जाता है।

5.69.13

विष्णुर्विक्रमणाद्देवो जयनाञ्जिष्णुरुच्यते ।
शाश्वतत्वादनन्तश्च गोविन्दो वेदनाद्भवाम् ॥ ५.६९.१३ ॥

विक्रमण से वे देव विष्णु हैं, विजय पाने से जिष्णु कहलाते हैं, शाश्वत होने से अनन्त हैं, और ज्ञान देने से गोविन्द हैं…

5.69.14

अतत्त्वं कुरुते तत्त्वं तेन मोहयते प्रजाः ॥ ५.६९.१४ ॥

वे अतत्त्व को तत्त्व बना देते हैं, और उसी से प्रजाओं को मोहित कर देते हैं।

5.69.15

एवंविधो धर्मनित्यो भगवान्मधुसूदनः ।
आगन्ता हि महाबाहुरानृशंस्यार्थमच्युतः ॥ ५.६९.१५ ॥

ऐसे स्वभाव वाले, सदा धर्म में स्थित भगवान मधुसूदन, महाबाहु अच्युत, अहिंसा के लिए अवश्य आएँगे।