મહાભારત · અધ્યાય 5.71
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.71.1
प्रयाते सञ्जये साधौ कौरवान्प्रति वै तदा ।
किं चक्रुः पाण्डवास्तत्र मम पूर्वपितामहाः ॥ ५.७१.१ ॥
સાધુ સંજય કૌરવો તરફ પ્રયાણ કરી ગયા પછી ત્યારે પાંડવોએ ત્યાં શું કર્યું, મારા પૂર્વ પિતામહો?
5.71.2
एतत्सर्वं द्विजश्रेष्ठ विस्तरं मम सत्तम ।
कथयस्व प्रयत्नेन श्रोतुमिच्छामि पण्डित ॥ ५.७१.२ ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, હે સત્તમ, હે પંડિત, આ બધું મને વિસ્તારથી, પ્રયત્નપૂર્વક કહો; હું સાંભળવા ઇચ્છું છું.
5.71.3
सञ्जये प्रतियाते तु धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
अर्जुनं भीमसेनं च माद्रीपुत्रौ च भारत ॥ ५.७१.३ ॥
સંજય પાછા ફર્યા પછી ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર, અર્જુન, ભીમસેન અને માદ્રીના બે પુત્રો, હે ભારત!
5.71.4
विराटं द्रुपदं चैव केकयानां महारथान् ।
अब्रुवीदुपसङ्गम्य शङ्खचक्रगदाधरम् ।
अभियाचामहे गत्वा प्रयातुं कुरुसंसदम् ॥ ५.७१.४ ॥
વિરાટ, દ્રુપદ અને કેકયોના મહારથીઓને, શંખ-ચક્ર-ગદાધારી પાસે જઈને તેમણે કહ્યું: 'કુરુસભામાં જવાની અમે વિનંતી કરીએ છીએ.'
5.71.5
यथा भीष्मेण द्रोणेन बाह्लीकेन च धीमता ।
अन्यैश्च कुरुभिः सार्धं न युध्येमहि संयुगे ॥ ५.७१.५ ॥
ભીષ્મ, દ્રોણ, બુદ્ધિમાન બાહ્લીક અને અન્ય કુરુઓ સાથે અમે યુદ્ધમાં લડીએ નહીં એ માટે.
5.71.6
एष नः प्रथमः कल्प एतन्निश्रेय उत्तमम् ।
एवमुक्ताः सुमनसस्तेऽभिजग्मुर्जनार्दनम् ॥ ५.७१.६ ॥
આ આપણો પ્રથમ ઉપાય છે, આ પરમ કલ્યાણ છે. આમ કહેવાયા પછી પ્રસન્ન મનવાળા તેઓ જનાર્દન પાસે ગયા.
5.71.7
पाण्डवैः सह राजानो मरुत्वन्त इवामराः ।
तदा च दुःसहाः सर्वे सदस्यास्ते नरर्षभाः ॥ ५.७१.७ ॥
પાંડવો સાથેના રાજાઓ મરુતોથી ઘેરાયેલા દેવતાઓ જેવા હતા. ત્યારે સભાના સર્વ સભ્યો દુર્જય નરશ્રેષ્ઠો હતા.
5.71.8
जनार्दनं समासाद्य कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
अब्रवीत्परवीरध्नं दाशार्हं पाण्डुनन्दनः ॥ ५.७१.८ ॥
કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિરે જનાર્દન પાસે જઈને શત્રુવીરોનો સંહાર કરનાર દાશાર્હને કહ્યું, પાંડુના તે પુત્રે.
5.71.9
अयं स कालः संप्राप्तो मित्राणां मित्रवत्सल ।
न च त्वदन्यं पश्यामि यो न आपत्सु तारयेत् ॥ ५.७१.९ ॥
હે મિત્રવત્સલ! તે સમય આવી પહોંચ્યો છે. આપત્તિઓમાંથી અમને તારી શકે એવો તારા સિવાય બીજો કોઈ મને દેખાતો નથી.
5.71.10
त्वां हि माधवमाश्रित्य निर्भया मोघदर्पितम् ।
धार्तराष्ट्रं सहामात्यं स्वयं समनुयुङ्क्ष्महे ॥ ५.७१.१० ॥
માધવ, તારો આશ્રય લઈને નિર્ભય થઈને, વ્યર્થ અભિમાની ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રને તેના અમાત્યો સહિત અમે પોતે જ સામનો કરીશું.
5.71.11
यथा हि सर्वास्वापत्सु पासि वृष्णीनरिन्दम् ।
तथा ते पाण्डवा रक्ष्याः पाह्यस्मान्महतो भयात् ॥ ५.७१.११ ॥
હે વૃષ્ણિકુળના નરેન્દ્ર! તું જેમ બધી આપત્તિઓમાં રક્ષે છે, તેમ તારા પાંડવોની રક્ષા કર; આ મહાભયથી અમને બચાવ.
5.71.12
अयमस्मि महाबाहो ब्रूहि यत्ते विवक्षितम् ।
करिष्यामि हि तत्सर्वं यत्त्वं वक्ष्यसि भारत ॥ ५.७१.१२ ॥
આ હું છું, હે મહાબાહો! તારા મનમાં જે કહેવાનું છે તે કહે. હે ભારત! તું જે કહીશ તે બધું હું ચોક્કસ કરીશ.
5.71.13
श्रुतं ते धृतराष्ट्रस्य सपुत्रस्य चिकीर्षितम् ।
एतद्धि सकलं कृष्ण सञ्जयो मां यदब्रवीत् ॥ ५.७१.१३ ॥
હે કૃષ્ણ, પુત્રો સહિત ધૃતરાષ્ટ્રનો જે ઇરાદો છે તે તેં સાંભળ્યો છે. સંજયે મને એ બધું કહ્યું છે.
5.71.14
मृदुपूर्वं साममिश्रं सममुग्रं च माधव ।
न कतृं न्यायमास्थाय गर्हिताश्च ततो वयम् ॥ ५.७१.१४ ॥
હે માધવ, મૃદુથી શરૂ થતા, સામ સાથે ભળેલા, સમાન અને કઠોર ઉપાયો પણ અમે અપનાવ્યા; પણ ન્યાયમાર્ગ અપનાવવાથી અમે નિંદાપાત્ર બન્યા.
5.71.15
तन्मतं धृतराष्ट्रस्य सोऽस्यात्मा विवृतान्तरः ।
यथोक्तं दूत आचष्टे वध्यः स्यादन्यथा ब्रुवन् ॥ ५.७१.१५ ॥
આ જ ધૃતરાષ્ટ્રનો અભિપ્રાય છે; તેનું અંતર સ્પષ્ટ રીતે પ્રગટ થઈ ગયું છે. દૂતે કહ્યું તેમ જ તે કહે છે; અન્યથા બોલ્યો હોત તો તે વધ્ય થાત.
5.71.16
अप्रदानेन राज्यस्य शान्तिमस्मासु मार्गति ।
लुब्धः पापेन मनसा चरन्नसममात्मनः ॥ ५.७१.१६ ॥
રાજ્ય ન આપીને તે અમારી પાસેથી શાંતિ ઇચ્છે છે; લોભી અને પાપી મનથી તે પોતાના માટે અન્યાયપૂર્વક આચરણ કરે છે.
5.71.17
यत्तद्द्वादशवर्षाणि वनेषु ह्युषिता वयम् ।
छद्मना शरदं चैकां धृतराष्ट्रस्य शासनात् ॥ ५.७१.१७ ॥
અમે બાર વર્ષ વનમાં રહ્યા; ધૃતરાષ્ટ્રના આદેશથી છળપૂર્વક એક વર્ષ પણ વિતાવ્યું.
5.71.18
स्थाता नः समये तस्मिन्धृतराष्ट्र इति प्रभो ।
नाहास्म समयं कृष्ण तद्धि नो ब्राह्मणा विदुः ॥ ५.७१.१८ ॥
હે પ્રભુ, "તે સમયે ધૃતરાષ્ટ્ર અમારા માટે સાક્ષી રહેશે" એવો કોઈ કરાર અમે કર્યો નહોતો; હે કૃષ્ણ, એ બ્રાહ્મણો જાણે છે.
5.71.19
गृद्धो राजा धृतराष्ट्रः स्वधर्मं नानुपश्यति ।
वश्यत्वात्पुत्रगृद्धित्वान्मन्दस्यान्वेति शासनं ॥ ५.७१.१९ ॥
લોભી રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર પોતાના ધર્મને જોતા નથી. વશ હોવાથી અને પુત્રો પ્રત્યેની આસક્તિથી તેઓ મૂર્ખના આદેશનું પાલન કરે છે.
5.71.20
सुयोधनमते तिष्ठन्राजाऽस्मासु जनार्दन ।
मिथ्याचरति लुब्धः संश्चरन्हि प्रियमात्मनः ॥ ५.७१.२० ॥
હે જનાર્દન, સુયોધનના મત પ્રમાણે ચાલતો રાજા અમારી સાથે અસત્ય આચરણ કરે છે. લોભી બનીને તે પોતાને પ્રિય હોય તે જ શોધતો ફરે છે.
5.71.21
इतो दुःखतरं किं नु यदहं मातरं ततः ।
संविधातुं न शक्नोमि मित्राणां वा जनार्दन ॥ ५.७१.२१ ॥
હે જનાર્દન, આનાથી વધુ દુઃખદ શું હોઈ શકે કે હું માતા અને મિત્રોની વ્યવસ્થા કરી શકતો નથી?
5.71.22
काशिभिश्चेदिपाञ्चालैर्मत्स्यैश्च मधुसूदन ।
भवता चैव नाथेन पञ्च ग्रामा वृता मया ॥ ५.७१.२२ ॥
હે મધુસૂદન, કાશી, ચેદિ, પાંચાલ અને મત્સ્યો સાથે તથા તમને અમારા નાથ તરીકે રાખીને મેં પાંચ ગામો માંગ્યા છે.
5.71.23
अविस्थलं वृकस्थलं माकन्दी वारणावतम् ।
अवसानं च गोविन्द कंचिदेवात्र पञ्चम् ॥ ५.७१.२३ ॥
અવિસ્થલ, વૃકસ્થલ, માકંદી, વારણાવત, અને હે ગોવિંદ, અવસાન; અહીં પાંચમું કંઈક.
5.71.24
पञ्च नस्तात दीयन्तां ग्रामा वा नगराणि वा ।
वसेम सहिता येषु मा च नो भरता नशन् ॥ ५.७१.२४ ॥
હે તાત, અમને પાંચ ગામ કે નગરો આપવામાં આવે; જ્યાં અમે સાથે રહી શકીએ, અને ભરતવંશીઓનો નાશ ન થાય.
5.71.25
न च तानपि दुष्टात्मा धार्तराष्ट्रोऽनुमन्यते ।
स्वाम्यमात्मनि मत्वाऽसावतो दुःखतरं नु किं ॥ ५.७१.२५ ॥
દુષ્ટાત્મા ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર તેમને એ પણ સંમતિ આપતો નથી. પોતાનામાં જ સ્વામિત્વ માનનાર તેને આથી વધુ દુઃખદ શું હશે?
5.71.26
कुले जातस्य वृद्धस्य परवित्तेषु गृद्ध्यतः ।
लोभः प्रज्ञानमाहन्ति प्रज्ञा हन्ति हता ह्रियं ॥ ५.७१.२६ ॥
ઉચ્ચ કુળમાં જન્મેલો વૃદ્ધ પરધન પર લોભ રાખે તો લોભ તેની પ્રજ્ઞાનો નાશ કરે છે; નષ્ટ પ્રજ્ઞા લજ્જાનો નાશ કરે છે.
5.71.27
ह्रीर्हता बाधते धर्मं धर्मो हन्ति हतः श्रियम् ।
श्रीर्हता पुरुषं हन्ति पुरुषस्याधं वधः ॥ ५.७१.२७ ॥
નષ્ટ થયેલી લજ્જા ધર્મને બાધે છે; નષ્ટ થયેલો ધર્મ શ્રીનો નાશ કરે છે; નષ્ટ થયેલી શ્રી મનુષ્યનો નાશ કરે છે; મનુષ્યના વિનાશમાં આ અર્ધો ભાગ છે.
5.71.28
अधनाद्धि निवर्तन्ते ज्ञातयः सुहृदो द्विजाः ।
अपुष्पादफलाद्वृक्षाद्यथा कृष्ण पतत्रिणः ॥ ५.७१.२८ ॥
હે દ્વિજો, નિર્ધનથી સંબંધીઓ અને મિત્રો દૂર થઈ જાય છે; હે કૃષ્ણ, ફૂલ-ફળ વિનાના વૃક્ષથી પક્ષીઓ ઊડી જાય તેમ.
5.71.29
एतच्च मरणं तात उन्मत्तपतितादिव ।
ज्ञातयो विनिवर्तन्ते प्रेतसत्वादिवासवः ॥ ५.७१.२९ ॥
હે તાત, આ તો મૃત્યુ જેવું જ છે; ગાંડો થઈને પડેલા માણસથી સગાં દૂર થાય તેમ, પ્રેત સમાન માણસથી પ્રાણ દૂર થાય તેમ.
5.71.30
नातः पापीयसीं कांचिदवस्थां शम्बरोऽब्रवीत् ।
यत्र नैवाऽद्य न प्रातर्भोजनं प्रतिदृश्यते ॥ ५.७१.३० ॥
આનાથી વધુ પાપમય અવસ્થા શંબરે કહી નથી; જ્યાં આજે કે કાલે સવારે પણ ભોજન દેખાતું નથી.
5.71.31
धनमाहुः परं धर्मं धने सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
जीवन्ति धनिनो लोके मृता ये त्वधना नराः ॥ ५.७१.३१ ॥
ધનને પરમ ધર્મ કહે છે; ધનમાં જ બધું પ્રતિષ્ઠિત છે. જગતમાં ધનવાનો જીવે છે; જે નિર્ધન માણસો છે તે મૃત સમાન છે.
5.71.32
ये धनादपकर्षन्ति नरं स्वबलमास्थिताः ।
ते धर्ममर्थं कामं च प्रमथ्नन्ति नरं च तम् ॥ ५.७१.३२ ॥
જેઓ પોતાના બળનો આશ્રય લઈને માણસને ધનથી વંચિત કરે છે, તેઓ તે માણસના ધર્મ, અર્થ અને કામ ત્રણેનો નાશ કરે છે.
5.71.33
एतामवस्थां प्राप्यैके मरणं वव्रिरे जनाः ।
ग्रामायैके वनायैके नाशायैके प्रवव्रजुः ॥ ५.७१.३३ ॥
આ દશાને પ્રાપ્ત થઈને કેટલાક લોકો મૃત્યુને વરે છે; કેટલાક ગામ માટે, કેટલાક વન માટે, કેટલાક વિનાશ માટે નીકળી પડે છે.
5.71.34
उन्मादमेके पुष्यन्ति यान्त्यन्ये द्विषतां वशम् ।
दास्यमेके च गच्छन्ति परेषामर्थहेतुना ॥ ५.७१.३४ ॥
કેટલાક ઉન્માદને અપનાવે છે; બીજા શત્રુઓના વશમાં જાય છે; કેટલાક બીજાના ધન માટે દાસત્વમાં જાય છે.
5.71.35
आपदेवास्य मरणात्पुरुषस्य गरीयसी ।
श्रियो विनाशस्तद्ध्यस्य निमित्तं धर्मकामयोः ॥ ५.७१.३५ ॥
માણસ માટે મૃત્યુ કરતાં પણ મોટી આપત્તિ આ જ છે; કારણ કે તેની સંપત્તિનો વિનાશ જ તેના ધર્મ અને કામના નાશનું કારણ બને છે.
5.71.36
यदस्य धर्म्यं मरणं शाश्वतं लोकवर्त्मवत् ।
समन्तात्सर्वभूतानां न तदत्येति कश्चन ॥ ५.७१.३६ ॥
તેના માટે જે મૃત્યુ ધર્મ્ય, શાશ્વત અને જગતના માર્ગ જેવું છે, તેને સર્વ પ્રાણીઓમાંથી કોઈ પણ ઓળંગી શકતું નથી.
5.71.37
न तथा बाध्यते कृष्ण प्रकृत्या निर्धनो जनः ।
यथा भद्रां श्रियं प्राप्य तया हीनः सुखैधितः ॥ ५.७१.३७ ॥
હે કૃષ્ણ, સ્વભાવથી નિર્ધન માણસ એટલો પીડાતો નથી, જેટલો શુભ સંપત્તિ પામીને તેનાથી વંચિત થઈ સુખમાં ઉછરેલો માણસ પીડાય છે.
5.71.38
स तदाऽऽत्मापराधेन संप्राप्तो व्यसनं महत् ।
सेन्द्रान्गर्हयते देवान्नात्मानं च कथंचन ॥ ५.७१.३८ ॥
તે ત્યારે પોતાના જ દોષથી મહાન આપત્તિમાં પડે છે અને ઇન્દ્ર સહિત દેવોની નિંદા કરે છે, પણ કોઈ પણ રીતે પોતાને દોષ આપતો નથી.
5.71.39
न चास्य सर्वशास्राणि प्रभवन्ति निबर्हणे ।
सोऽभिक्रुध्याति भृत्यानां सुहृदश्चाभ्यसूयति ॥ ५.७१.३९ ॥
તેને રોકવા માટે તેના માટે સર્વ શાસ્ત્રો સમર્થ થતાં નથી; તે સેવકો પર ક્રોધ કરે છે અને મિત્રો પર ઈર્ષ્યા કરે છે.
5.71.40
तत्तदा मन्युरेवैति स भूयः संप्रमुह्यति ।
स मोहवशमापन्नः क्रूरं कर्म निषेवते ॥ ५.७१.४० ॥
ત્યારે એ જ ક્રોધ ફરી તેની પાસે આવે છે; તે ફરી સંપૂર્ણપણે મોહિત થાય છે; મોહને વશ થઈ તે ક્રૂર કર્મ કરે છે.
5.71.41
पापकर्मतया चैव सङ्करं तेन पुष्यति ।
सङ्करो नरकायैव सा काष्ठा पापकर्मणाम् ॥ ५.७१.४१ ॥
પાપકર્મની સ્થિતિને કારણે તે તેનાથી જ સંકરને પોષે છે; સંકર નરક માટે જ છે; એ જ પાપકર્મીઓની ચરમ સીમા છે.
5.71.42
न चेत्प्रबुध्यते कृष्ण नरकायैव गच्छति ।
तस्य प्रबोधः प्रज्ञैव प्रज्ञाचक्षुस्तरिष्यति ॥ ५.७१.४२ ॥
હે કૃષ્ણ, જો તે જાગૃત ન થાય તો તે નરકમાં જ જાય છે; તેનું જાગરણ પ્રજ્ઞા જ છે; પ્રજ્ઞાચક્ષુ ધરાવનાર પાર ઊતરશે.
5.71.43
प्रज्ञालाभे हि पुरुषः शास्त्राण्येवान्ववेक्षते ।
शास्त्रनिष्ठः पुनर्धर्मं तस्य ह्रीरङ्गमुत्तमम् ॥ ५.७१.४३ ॥
પ્રજ્ઞા પ્રાપ્ત થતાં મનુષ્ય શાસ્ત્રોનો જ અભ્યાસ કરે છે. શાસ્ત્રનિષ્ઠ થઈને તે ફરી ધર્મને (જાણે છે); તેનું ઉત્તમ અંગ લજ્જા છે.
5.71.44
ह्रीमान्हि पापं प्रद्वेष्टि तस्य श्रीरभिवर्धते ।
श्रीमान्स यावद्भवति तावद्भवति पूरुषः ॥ ५.७१.४४ ॥
લજ્જાશીલ મનુષ્ય પાપને ધિક્કારે છે; તેની શ્રી વધે છે. જ્યાં સુધી તે શ્રીમાન રહે છે ત્યાં સુધી તે પુરુષ (રહે છે).
5.71.45
धर्मनित्यः प्रशान्तात्मा कार्ययोगवहः सदा ।
नाधर्मे कुरुते बुद्धिं न च पापे प्रवर्तते ॥ ५.७१.४५ ॥
જે સદા ધર્મમાં નિત્ય સ્થિત, શાંતાત્મા અને કર્તવ્યયોગ વહન કરનાર છે, તે અધર્મમાં બુદ્ધિ લગાવતો નથી અને પાપમાં પ્રવૃત્ત થતો નથી.
5.71.46
अह्रीको वा विमूढो वा नैव स्त्री न पुनः पुमान् ।
नास्याधिकारो धर्मेऽस्ति यथा शूद्रस्तथैव सः ॥ ५.७१.४६ ॥
જે નિર્લજ્જ કે મોહગ્રસ્ત છે, તે ન સ્ત્રી છે ન પુરુષ; ધર્મમાં તેનો અધિકાર નથી, જેમ શૂદ્રનો, તેમ તે પણ.
5.71.47
ह्रीमानवति देवांश्च पितॄनात्मानमेव च ।
तेनामृतत्वं व्रजति सा काष्ठा पुण्यकर्मणाम् ॥ ५.७१.४७ ॥
લજ્જાશીલ મનુષ્ય દેવો, પિતૃઓ અને પોતાના આત્માનું રક્ષણ કરે છે. તેનાથી તે અમરત્વ પામે છે; એ પુણ્યકર્મોની પરાકાષ્ઠા છે.
5.71.48
तदिदं मयि ते दृष्टं प्रत्यक्षं मधुसूदन ।
यथा राज्यात्परिभ्रष्टो वसामि वसतीरिमाः ॥ ५.७१.४८ ॥
હે મધુસૂદન! આ બધું તમે મારામાં પ્રત્યક્ષ જોયું છે; રાજ્યથી ભ્રષ્ટ થઈને હું આ નિવાસોમાં વસું છું.
5.71.49
ते वयं न श्रियं हातुमलं न्यायेन केनचित् ।
अत्र नो यतमानानां वधश्चेदपि साधु तत् ॥ ५.७१.४९ ॥
ન્યાયી કોઈ પણ માર્ગે એ રાજલક્ષ્મી છોડવા અમે સમર્થ નથી. અહીં પ્રયત્ન કરતા અમને મૃત્યુ આવે તોપણ તે સારું છે.
5.71.50
तत्र नः प्रथमः कल्पो यद्वयं ते च माधव ।
प्रशान्ताः समभूताश्च श्रियं तामश्रुवीमहि ॥ ५.७१.५० ॥
એ બાબતમાં અમારો પ્રથમ માર્ગ એ છે કે આપણે અને તમે, હે માધવ, શાંત થઈને એક થઈ એ રાજલક્ષ્મી મેળવીએ.
5.71.51
तत्रैषा परमा काष्ठा रौद्रकर्मक्षयोदया ।
यद्वयं कौरवान्हत्वा तानि राष्ट्राण्यवाप्नुमः ॥ ५.७१.५१ ॥
એમાં આ પરમ સીમા છે — ભયંકર કર્મોના નાશમાંથી ઉદય પામતી: આપણે કૌરવોને હણીને એ રાજ્યો મેળવીએ.
5.71.52
ये पुनः स्युरसंबद्धा अनार्याः कृष्ण शत्रवः ।
तेषामप्यवधः कार्यः किंपुनर्ये स्युरीदृशाः ॥ ५.७१.५२ ॥
હે કૃષ્ણ, જે સંબંધ વિનાના અનાર્ય શત્રુઓ છે તેમનો પણ વધ કરવો જોઈએ; એવા જેઓ છે તેમના વિશે શું કહેવું!
5.71.53
ज्ञातयश्चैव भूयिष्ठाः सहाया गुरवश्च नः ।
तेषां वधोऽतिपापीयान्किं नु युद्धेऽस्ति शोभनम् ॥ ५.७१.५३ ॥
આપણા મોટાભાગના સ્વજનો, સહાયકો અને ગુરુજનો છે; તેમનો વધ અતિ પાપમય છે. તો યુદ્ધમાં શું શુભ છે?
5.71.54
पापः क्षत्रियधर्मोऽयं वयं च क्षत्रबन्धवः ।
स नः स्वधर्मोऽधर्मो वा वृत्तिरन्या विगर्हिता ॥ ५.७१.५४ ॥
આ ક્ષત્રિયધર્મ પાપમય છે; અમે ક્ષત્રિય સ્વજનો છીએ. તે અમારો સ્વધર્મ છે કે અધર્મ — બીજી આજીવિકા નિંદિત છે.
5.71.55
शूद्रः करोति शुश्रूषां वैश्मा वै पण्यजीविकाः ।
वयं वधेन जीवामः कपालं ब्राह्मणैर्वृतम् ॥ ५.७१.५५ ॥
શૂદ્ર સેવા કરે છે, વૈશ્યો વેપારથી જીવે છે, અને અમે વધથી જીવીએ છીએ; બ્રાહ્મણોને ભિક્ષાપાત્ર છે.
5.71.56
क्षत्रियः क्षत्रियं हन्ति मत्स्यो मत्स्येन जीवति ।
श्वा श्वानं हन्ति दाशार्ह पश्य धर्मो यथागतः ॥ ५.७१.५६ ॥
ક્ષત્રિય ક્ષત્રિયને મારે છે, માછલી માછલીથી જીવે છે, કૂતરો કૂતરાને મારે છે. હે દાશાર્હ, જુઓ, ધર્મ જેવો આવ્યો છે તેવો જ છે.
5.71.57
युद्धे कृष्ण कलिर्नित्यं प्राणाः सीदन्ति संयुगे ।
बलं तु नीतिमाधाय युध्ये जयपराजयौ ॥ ५.७१.५७ ॥
હે કૃષ્ણ, યુદ્ધમાં હંમેશા કલિ રહે છે; રણભૂમિમાં પ્રાણ નાશ પામે છે. તોપણ બળ અને નીતિનો આશ્રય લઈ આપણે લડીએ—જય કે પરાજય જે થાય તે.
5.71.58
नात्मच्छन्देन भूतानां जीवितं मरणं तथा ।
नाप्यकाले सुखं प्राप्यं दुःखं वाऽपि यदूत्तम ॥ ५.७१.५८ ॥
પ્રાણીઓનું જીવન અને મરણ તેમની પોતાની ઇચ્છાથી થતા નથી; અકાળે સુખ કે દુઃખ પ્રાપ્ત થતાં નથી, હે યદુશ્રેષ્ઠ.
5.71.59
एको ह्यपि बहून्हन्ति घ्नन्त्येकं बहवोऽप्युत ।
शूरं कापुरुषो हन्ति अयशस्वी यशस्विनम् ॥ ५.७१.५९ ॥
એક જ અનેકને મારે છે, અને અનેક પણ એકને મારે છે. કાયર શૂરને મારે છે, અયશસ્વી યશસ્વીને મારે છે.
5.71.60
जयो नैवोभयोर्दृष्टो नोभयोश्च पराजयः ।
तथैवापचयो दृष्टो व्यपयाने क्षयव्ययौ ॥ ५.७१.६० ॥
બંને પક્ષોને જય દેખાતો નથી, બંને પક્ષોને પરાજય પણ દેખાતો નથી; એ જ રીતે હાનિ દેખાય છે, અને પીછેહઠમાં ક્ષય તથા વ્યય થાય છે.
5.71.61
सर्वथा वृजिनं युद्धं को ध्नन्न प्रतिहन्यते ।
हतस्य च हृषीकेश समौ जयपराजयौ ॥ ५.७१.६१ ॥
યુદ્ધ સર્વથા પાપમય છે; કોણ મારીને બદલામાં મરાતો નથી? હે હૃષીકેશ, મૃત માટે જય અને પરાજય સમાન છે.
5.71.62
पराजयश्च मरणान्मन्ये नैव विशिष्यते ।
यस्य स्याद्विजयः कृष्ण तस्यप्यपचयो ध्रुवम् ॥ ५.७१.६२ ॥
મારા મતે પરાજય મૃત્યુથી ચઢિયાતો નથી; હે કૃષ્ણ, જેને વિજય મળે તેને પણ નિશ્ચિતપણે હાનિ થાય છે.
5.71.63
अन्ततो दयितं ध्नन्ति केचिदप्यपरे जनाः ।
तस्याङ्गबलहीनस्य पुत्रान्भ्रातॄनपश्यतः ॥ ५.७१.६३ ॥
અંતે કેટલાક લોકો પોતાના પ્રિયજનને પણ મારે છે, બીજાઓ પણ. અંગબળ વગરના, પુત્રો અને ભાઈઓને ન જોનારના.
5.71.64
निर्वेदो जीविते कृष्ण सर्वतश्चोपजायते ।
ये ह्येव धीरा ह्रीमन्त आर्याः करुणवेदिनः ॥ ५.७१.६४ ॥
હે કૃષ્ણ, જીવન પ્રત્યે ચારે બાજુથી વિરક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે. જે ધીર, લજ્જાશીલ, આર્ય અને કરુણા સમજનારા છે.
5.71.65
त एव युद्धे हन्यन्ते यवीयान्मुच्यते जनः ।
हत्वाऽप्यनुशयो नित्यं परानपि जनार्दन ॥ ५.७१.६५ ॥
તેઓ જ યુદ્ધમાં મરાય છે, અને નીચ માણસ છૂટી જાય છે. હે જનાર્દન, બીજાઓને મારીને પણ સદા પસ્તાવો રહે છે.
5.71.66
अनुबद्धश्च पापोऽत्र शेषश्चाप्यवशिष्यते ।
शेषो हि बलमासाद्य न शेषमनुशेषयेत् ॥ ५.७१.६६ ॥
અહીં પાપ વળગેલું રહે છે, અને બાકી રહેલું પણ બાકી રહે છે. બાકી રહેલો માણસ બળ મેળવીને બાકીને બાકી ન રાખે.
5.71.67
सर्वोच्छेदे च यतते वैरस्यान्तविधित्सया ।
जयो वैरं प्रसृजति दुःखमास्ते पराजितः ॥ ५.७१.६७ ॥
સર્વના વિનાશમાં જે લાગેલો રહે છે અને વૈરનો અંત લાવવાની ઇચ્છાથી યત્ન કરે છે, તેનો વિજય વૈરને જ જન્માવે છે; પરાજિત માણસ દુઃખમાં પડ્યો રહે છે.
5.71.68
सुखं प्रशान्तः स्वपिति हित्वा जयपराजयौ ।
जातवैरश्च पुरुषो दुःखं स्वपिति नित्यदा ॥ ५.७१.६८ ॥
જે શાંત છે તે જય-પરાજયને છોડીને સુખપૂર્વક ઊંઘે છે; પણ જેના મનમાં વૈર જન્મ્યું છે તે માણસ સદા દુઃખમાં ઊંઘે છે.
5.71.69
अनिर्वृत्तेन मनसा ससर्प इव वेश्मनि ।
उत्सादयति यः सर्वं यशसा स विमुच्यते ॥ ५.७१.६९ ॥
અશાંત મનથી, ઘરમાંના સાપની જેમ, જે સર્વ કંઈ ઉખેડી નાખે છે, તે યશથી મુક્ત થાય છે.
5.71.70
अकीर्तिं सर्वभूतेषु शाश्वतीं स नियच्छति ।
न हि वैराणि शाम्यन्ति दीर्घकालधृतान्यपि ॥ ५.७१.७० ॥
તે સર્વ પ્રાણીઓમાં શાશ્વત અપકીર્તિ મેળવે છે; કારણ કે લાંબા સમયથી પકડી રાખેલાં વૈર પણ શાંત થતાં નથી.
5.71.71
आख्यातारश्च विद्यन्ते पुमांश्चेद्विद्यते कुले ।
न चापि वैरं वैरेण केशव व्युपशाम्यति ॥ ५.७१.७१ ॥
હે કેશવ! કુળમાં જો કોઈ પુરુષ હોય તો કહેનારાઓ પણ હોય છે; પણ વૈર વૈરથી કદી શાંત થતું નથી.
5.71.72
हविषाऽग्निर्यथा कृष्ण भूय एवाभिवर्धते ।
अतोऽन्यथा नास्ति शान्तिर्नित्यमन्तरमन्ततः ॥ ५.७१.७२ ॥
હે કૃષ્ણ! ઘીથી અગ્નિ જેમ વધુ ભડકે છે, તેમ જ; તેથી અન્યથા શાંતિ નથી — અંતે હંમેશાં અંતર જ રહે છે.
5.71.73
अन्तरं लिप्समानानामयं दोषो निरन्तरः ।
पौरुषे यो हि बलवानाधिर्हृदयबाधनः।
तस्य त्यागेन वा शान्तिर्मरणेनापि वा भवेत् ॥ ५.७१.७३ ॥
અંતર ઇચ્છનારાઓમાં આ દોષ નિરંતર છે. પૌરુષમાં જે બળવાન માનસિક પીડા હૃદયને દુઃખ આપે છે, તેના ત્યાગથી અથવા મૃત્યુથી પણ શાંતિ થઈ શકે.
5.71.74
अथवा मूलघातेन द्विषतां मधुसूदन ।
फलनिर्वृत्तिरिद्धा स्यात्तन्नृशंसतरं भवेत् ॥ ५.७१.७४ ॥
અથવા હે મધુસૂદન, શત્રુઓના મૂળ પર પ્રહાર કરવાથી ફળપ્રાપ્તિ દેખાઈ શકે; પણ તે વધુ ક્રૂર હશે.
5.71.75
या तु त्यागेन शान्तिः स्यात्तदृते वध एव सः ।
संशयाच्च समुच्छेदाद्द्विषतामात्मनस्तथा ॥ ५.७१.७५ ॥
પરંતુ ત્યાગથી જે શાંતિ થાય છે, તે વધ વિના થતી નથી; તે સંશયથી અને શત્રુઓ તથા પોતાના પૂર્ણ ઉચ્છેદથી થાય છે.
5.71.76
न च त्यक्तुं तदिच्छामो न चेच्छामः कुलक्षयम् ।
अत्र या प्रणिपातेन शान्तिः सैव गरीयसी ॥ ५.७१.७६ ॥
અમે તેનો ત્યાગ કરવા ઇચ્છતા નથી, અને કુલક્ષય પણ ઇચ્છતા નથી. અહીં પ્રણિપાતથી થતી શાંતિ જ શ્રેષ્ઠ છે.
5.71.77
सर्वथा यतमानानामयुद्धमभिकाङ्क्षताम् ।
सान्त्वे प्रतिहते युद्धं प्रसिद्धं नापराक्रमः ॥ ५.७१.७७ ॥
સર્વ રીતે પ્રયત્ન કરનારાઓ માટે, યુદ્ધ વિના ઇચ્છનારાઓ માટે, સાંત્વન નિષ્ફળ જાય ત્યારે યુદ્ધ થવું પ્રસિદ્ધ છે; તે પરાક્રમનો અભાવ નથી.
5.71.78
प्रतिघातेन सान्त्वस्य दारुणं संप्रवर्तते ।
तच्छुनामिव संपाते पण्डितैरुपलक्षितम् ॥ ५.७१.७८ ॥
સાંત્વનના પ્રતિઘાતથી ભયંકર પરિણામ આવે છે; કૂતરાઓની અથડામણમાં થાય છે તેમ; આ પંડિતોએ જોયું છે.
5.71.79
लाङ्गूलचालनं क्ष्वेडा प्रतिवाचो विवर्तनम् ।
दन्तदर्शनमारावस्ततो युद्धं प्रवर्तते ॥ ५.७१.७९ ॥
પૂંછડી હલાવવી, ગર્જના કરવી, સામે ચીસ પાડવી, પાછા ફરવું, દાંત બતાવવા, ભસવું — ત્યારે યુદ્ધ શરૂ થાય છે.
5.71.80
तत्र यो बलवान्कृष्ण जित्वा सोत्ति तदामिषम् ।
एवमेव मनुष्येषु विशेषो नास्ति कश्चन ॥ ५.७१.८० ॥
ત્યાં જે બળવાન છે, હે કૃષ્ણ, તે જીતીને એ શિકાર ખાય છે. મનુષ્યોમાં પણ એ જ રીતે કોઈ ખાસ ભેદ નથી.
5.71.81
सर्वथा त्वेतदुचितं दुर्बलेषु बलीयसाम् ।
अनादरो विरोधश्च प्रणिपाती हि दुर्बलः ॥ ५.७१.८१ ॥
બળવાનો માટે નિર્બળો પ્રત્યે આ સર્વથા યોગ્ય છે — અનાદર અને વિરોધ. અને નિર્બળ માટે તો નમ્ર પ્રણામ જ યોગ્ય છે.
5.71.82
पिता राजा च वृद्धश्च सर्वथा मानमर्हति ।
तस्मान्मान्यश्च पूज्यश्च धृतराष्ट्रो जनार्दन ॥ ५.७१.८२ ॥
પિતા, રાજા અને વૃદ્ધ — તેઓ સર્વથા સન્માનને યોગ્ય છે. તેથી, હે જનાર્દન, ધૃતરાષ્ટ્ર માન્ય અને પૂજ્ય છે.
5.71.83
पुत्रस्नेहश्च बलवान्धृतराष्ट्रस्य माधव ।
स पुत्रवशमापन्नः प्रणिपातं प्रहास्यति ॥ ५.७१.८३ ॥
હે માધવ, ધૃતરાષ્ટ્રનો પુત્રસ્નેહ બળવાન છે. તે પુત્રોને વશ થઈને પ્રણામનો ત્યાગ કરશે.
5.71.84
तत्र किं मन्यसे कृष्ण प्राप्तकालमनन्तरम् ।
कथमर्थाच्च धर्माच्च न हीयेमहि माधव ॥ ५.७१.८४ ॥
આ બાબતમાં તું શું માને છે, હે કૃષ્ણ? યોગ્ય સમયે પછી શું કરવું? હે માધવ, અર્થ અને ધર્મથી અમે કેવી રીતે ભ્રષ્ટ ન થઈએ?
5.71.85
ईदृशेऽत्यर्थकृच्छ्रेऽस्मिन्कमन्यं मधुसूदन ।
उपसंप्रष्टुमर्हामि त्वामृते पुरुषोत्तम ॥ ५.७१.८५ ॥
હે મધુસૂદન, આવી અત્યંત કઠિન સ્થિતિમાં તમારા સિવાય બીજા કોની સલાહ લેવી જોઈએ, હે પુરુષોત્તમ?
5.71.86
प्रियश्च प्रियकामश्च गतिज्ञः सर्वकर्मणाम् ।
को हि कृष्णास्ति नस्त्वादृक्सर्वनिश्चयवित्सुहृत् ॥ ५.७१.८६ ॥
કૃષ્ણ, તારા જેવો પ્રિય, અમારું હિત ઇચ્છનાર, સર્વ કર્મોની ગતિ જાણનાર અને સર્વ નિશ્ચયો સમજનાર સુહૃદ્ અમારા માટે બીજો કોણ છે?
5.71.87
एवमुक्तः प्रत्युवाच धर्मराजं जनार्दनः ।
उभयोरेव वामर्थे यास्यामि कुरुसंसदम् ॥ ५.७१.८७ ॥
આ પ્રમાણે કહેવાયા પછી જનાર્દને ધર્મરાજને ઉત્તર આપ્યો, "બંને પક્ષોના હિત માટે જ હું કુરુસભામાં જઈશ."
5.71.88
शमं तत्र लभेयं चेद्युष्मदर्थमहापयन् ।
पुण्यं मे सुमहद्राजंश्चरितं स्यान्महाफलम् ॥ ५.७१.८८ ॥
ત્યાં તમારા માટે શાંતિ મેળવી શકું અને તમારું હિત ગુમાવ્યા વિના, હે રાજન્, તો તે મારું અતિ પુણ્યકર્મ અને મહાફળ આપનારું બનશે.
5.71.89
मोचयेयं मृत्युपाशात्संरब्धान्कुरुसृञ्जयान् ।
पाण्डवान्धार्तराष्ट्रांश्च सर्वां च पृथिवीमिमाम् ॥ ५.७१.८९ ॥
મૃત્યુના પાશમાંથી હું ક્રોધે ભરાયેલા કુરુ અને સૃંજયોને, પાંડવોને, ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોને અને આ આખી પૃથ્વીને મુક્ત કરાવીશ.
5.71.90
न ममैतन्मतं कृष्ण यत्त्वं यायाः कुरून्प्रति ।
सुयोधनः सूक्तमपि न करिष्यति ते वचः ॥ ५.७१.९० ॥
કૃષ્ણ, તું કુરુઓ પાસે જાય એ મારો મત નથી. સુયોધન તારું સુંદર વચન પણ માનશે નહીં.
5.71.91
समेतं पार्थिवं क्षत्रं दुर्योधनवशानुगम् ।
तेषां मध्यावतरणं तव कृष्ण न रोचये ॥ ५.७१.९१ ॥
હે કૃષ્ણ, દુર્યોધનના વશમાં ચાલતા રાજાઓના એકત્ર થયેલા તે ક્ષત્રિય સમૂહની વચ્ચે તારું જવું મને ગમતું નથી.
5.71.92
न हि नः प्रीणयेद्द्रव्यं न देवत्वं कुतः सुखम् ।
न च सर्वामरैश्वर्यं तव द्रोहेण माधव ॥ ५.७१.९२ ॥
હે માધવ, તારો દ્રોહ કરીને મેળવેલું ધન અમને પ્રસન્ન નહીં કરે; દેવત્વ પણ નહીં, સુખની તો વાત જ શી; સર્વ દેવોનું ઐશ્વર્ય પણ નહીં.
5.71.93
जानाम्येतां महाराज धार्तराष्ट्रस्य पापताम् ।
अवाच्यास्तु भविष्यामः सर्वलोके महीक्षितां ॥ ५.७१.९३ ॥
હે મહારાજ, ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રનું આ પાપ હું જાણું છું; છતાં સર્વ લોકમાં પૃથ્વીના રાજાઓ વચ્ચે અમે નિંદાથી પર રહીશું.
5.71.94
न चापि मम पर्याप्ताः सहिताः सर्वपार्थिवाः ।
क्रुद्धस्य संयुगे स्थातुं सिंहस्येवेतरे मृगाः । ॥ ५.७१.९४ ॥
ક્રોધિત એવા મારી સામે યુદ્ધમાં ટકવા માટે એકત્ર થયેલા સર્વ રાજાઓ પણ મારા માટે પૂરતા નથી; સિંહ સામે બીજાં હરણોની જેમ.
5.71.95
अथ चेत्ते प्रवर्तेरन्मयि किंचिदसांप्रतम् ।
निर्दहेयं कुरून्सर्वानिति मे धीयते मतिः ॥ ५.७१.९५ ॥
જો તેઓ મારી સાથે કંઈ અયોગ્ય કરશે, તો હું સર્વ કુરુઓને બાળી નાખીશ એવો મારો નિશ્ચય છે.
5.71.96
न जातु गमनं पार्थ भवेत्तत्र निरर्थकम् ।
अर्थप्राप्तिः कदाचित्स्यादन्ततो वाप्यवाच्यता ॥ ५.७१.९६ ॥
હે પાર્થ, ત્યાં જવું ક્યારેય નિરર્થક નહીં થાય; ક્યારેક હેતુ સિદ્ધ થઈ શકે, અને અંતે નિંદાથી પણ બચી શકાય.
5.71.97
एवमुक्तः प्रत्युवाच धर्मराजो जनार्दनम् ।
भातॄणां समवेतानां सकाशे पुरुषोत्तमम् ॥ ५.७१.९७ ॥
આમ કહેવાયા પછી ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે એકઠા થયેલા ભાઈઓની સમક્ષ પુરુષોત્તમ જનાર્દનને ઉત્તર આપ્યો.
5.71.98
यत्तुभ्यं रोचते कृष्ण स्वस्ति प्राप्नुहि कौरवान् ।
कृतार्थं स्वस्तिमन्तं त्वां द्रक्ष्यामि पुनरागतम् ॥ ५.७१.९८ ॥
હે કૃષ્ણ, તને જે ગમે તે કર. કૌરવો પાસે જઈને કલ્યાણ પામ. કાર્ય સિદ્ધ કરીને કલ્યાણ સાથે પાછા ફરેલા તને હું ફરી જોઈશ.
5.71.99
विष्वक्सेन कुरून्गत्वा भरताञ्शमयन्प्रभो ।
यथा सर्वे सुमनसः सह स्याम सुचेतसः ॥ ५.७१.९९ ॥
હે વિષ્વક્સેન, હે પ્રભો, કુરુઓ અને ભરતો પાસે જઈને તેમને શાંત કરો; જેથી આપણે સૌ પ્રસન્ન મનથી અને શુભ ચિત્તથી સાથે રહી શકીએ.
5.71.100
भ्राता चासि सखा चासि बीभत्सोर्मम च प्रियः ।
सौहृदेनाविशङ्ख्योऽसि स्वस्ति प्राप्नुहि भूतये ॥ ५.७१.१०० ॥
તું ભાઈ અને મિત્ર પણ છે; અર્જુન અને મને પ્રિય છે. તારા સ્નેહ પર શંકા ન કરી શકાય; કલ્યાણ અને ઉન્નતિ માટે કુશળતા પ્રાપ્ત કર.
5.71.101
अस्मान्वेत्थ परान्वेत्थ वेत्थार्थान्वेत्थ भाषितुम् ।
यद्यदस्मद्धितं कृष्ण तत्तद्वाच्यः सुयोधनः ॥ ५.७१.१०१ ॥
તું અમને જાણે છે, અન્યોને જાણે છે, કાર્યોને જાણે છે, અને કેમ બોલવું તે પણ જાણે છે. હે કૃષ્ણ, અમારા માટે જે જે હિતકર હોય તે સુયોધનને કહેજે.
5.71.102
यद्यद्धर्मेण संयुक्तमुपपद्येद्धितं वचः ।
तत्तत्केशव भाषेथाः सान्त्वं वा यदि वेतरत् ॥ ५.७१.१०२ ॥
ધર્મ સાથે સંયુક્ત અને હિતકર જે જે વચન યોગ્ય હોય, હે કેશવ, તે જ તું કહેજે; ભલે તે શાંતિનું વચન હોય કે બીજું.