महाभारत · अध्याय 5.71
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.71.1
प्रयाते सञ्जये साधौ कौरवान्प्रति वै तदा ।
किं चक्रुः पाण्डवास्तत्र मम पूर्वपितामहाः ॥ ५.७१.१ ॥
साधू संजय कौरवांकडे निघून गेल्यावर तेव्हा पांडव तेथे काय करते झाले, माझ्या पूर्वपितामहांनो?
5.71.2
एतत्सर्वं द्विजश्रेष्ठ विस्तरं मम सत्तम ।
कथयस्व प्रयत्नेन श्रोतुमिच्छामि पण्डित ॥ ५.७१.२ ॥
हे द्विजश्रेष्ठा, हे सत्तमा, हे पंडिता, हे सर्व मला विस्ताराने, प्रयत्नपूर्वक सांगा; मला ऐकण्याची इच्छा आहे.
5.71.3
सञ्जये प्रतियाते तु धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
अर्जुनं भीमसेनं च माद्रीपुत्रौ च भारत ॥ ५.७१.३ ॥
संजय परत गेल्यावर धर्मराज युधिष्ठिर, अर्जुन, भीमसेन आणि माद्रीचे दोन पुत्र, हे भारता!
5.71.4
विराटं द्रुपदं चैव केकयानां महारथान् ।
अब्रुवीदुपसङ्गम्य शङ्खचक्रगदाधरम् ।
अभियाचामहे गत्वा प्रयातुं कुरुसंसदम् ॥ ५.७१.४ ॥
विराट, द्रुपद आणि केकयांच्या महारथींना, शंख-चक्र-गदाधाऱ्याजवळ जाऊन तो म्हणाला: 'कुरुसभेत जाण्याची आम्ही विनंती करतो.'
5.71.5
यथा भीष्मेण द्रोणेन बाह्लीकेन च धीमता ।
अन्यैश्च कुरुभिः सार्धं न युध्येमहि संयुगे ॥ ५.७१.५ ॥
भीष्म, द्रोण, बुद्धिमान बाह्लीक आणि इतर कुरूंशी आम्ही युद्धात लढू नये म्हणून.
5.71.6
एष नः प्रथमः कल्प एतन्निश्रेय उत्तमम् ।
एवमुक्ताः सुमनसस्तेऽभिजग्मुर्जनार्दनम् ॥ ५.७१.६ ॥
हा आपला पहिला मार्ग आहे, हेच परम कल्याण आहे. असे सांगितल्यावर प्रसन्न मनाने ते जनार्दनाकडे गेले.
5.71.7
पाण्डवैः सह राजानो मरुत्वन्त इवामराः ।
तदा च दुःसहाः सर्वे सदस्यास्ते नरर्षभाः ॥ ५.७१.७ ॥
पांडवांसह असलेले राजे मरुतांनी वेढलेल्या देवतांसारखे होते. त्या वेळी सभेतील सर्व सदस्य अजेय नरश्रेष्ठ होते.
5.71.8
जनार्दनं समासाद्य कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
अब्रवीत्परवीरध्नं दाशार्हं पाण्डुनन्दनः ॥ ५.७१.८ ॥
कुंतीपुत्र युधिष्ठिर जनार्दनाजवळ जाऊन शत्रुवीरांचा संहार करणाऱ्या दाशार्हाला म्हणाले, पांडूचा तो पुत्र.
5.71.9
अयं स कालः संप्राप्तो मित्राणां मित्रवत्सल ।
न च त्वदन्यं पश्यामि यो न आपत्सु तारयेत् ॥ ५.७१.९ ॥
हे मित्रवत्सला! तो काळ आला आहे. संकटांतून आम्हाला तारू शकेल असा तुझ्याशिवाय दुसरा कोणी मला दिसत नाही.
5.71.10
त्वां हि माधवमाश्रित्य निर्भया मोघदर्पितम् ।
धार्तराष्ट्रं सहामात्यं स्वयं समनुयुङ्क्ष्महे ॥ ५.७१.१० ॥
माधवा, तुला आश्रय घेऊन निर्भयपणे आम्ही स्वतः व्यर्थ गर्वाने भरलेल्या धृतराष्ट्रपुत्राला त्याच्या अमात्यांसह गाठू.
5.71.11
यथा हि सर्वास्वापत्सु पासि वृष्णीनरिन्दम् ।
तथा ते पाण्डवा रक्ष्याः पाह्यस्मान्महतो भयात् ॥ ५.७१.११ ॥
हे वृष्णिकुलातील नरेंद्रा! तू जसे सर्व संकटांत रक्षण करतोस, तसेच तुझ्या पांडवांचे रक्षण कर; या महाभयातून आमचे रक्षण कर.
5.71.12
अयमस्मि महाबाहो ब्रूहि यत्ते विवक्षितम् ।
करिष्यामि हि तत्सर्वं यत्त्वं वक्ष्यसि भारत ॥ ५.७१.१२ ॥
हा मी आहे, हे महाबाहो! तुझ्या मनात जे सांगायचे आहे ते सांग. हे भारता! तू जे सांगशील ते सर्व मी नक्की करीन.
5.71.13
श्रुतं ते धृतराष्ट्रस्य सपुत्रस्य चिकीर्षितम् ।
एतद्धि सकलं कृष्ण सञ्जयो मां यदब्रवीत् ॥ ५.७१.१३ ॥
हे कृष्णा, पुत्रांसह धृतराष्ट्राचा जो हेतू आहे, तो तू ऐकला आहेस. संजय मला ते सर्व म्हणाला.
5.71.14
मृदुपूर्वं साममिश्रं सममुग्रं च माधव ।
न कतृं न्यायमास्थाय गर्हिताश्च ततो वयम् ॥ ५.७१.१४ ॥
हे माधवा, मृदू सुरुवातीचे, साम मिसळलेले, समान आणि कठोर असे उपायही आम्ही केले; पण न्यायाचा मार्ग स्वीकारल्यामुळे आम्ही निंदित झालो.
5.71.15
तन्मतं धृतराष्ट्रस्य सोऽस्यात्मा विवृतान्तरः ।
यथोक्तं दूत आचष्टे वध्यः स्यादन्यथा ब्रुवन् ॥ ५.७१.१५ ॥
हेच धृतराष्ट्राचे मत आहे; त्याचे अंतरंग स्पष्टपणे उघडे झाले आहे. दूत सांगतो तसेच तो बोलतो; अन्यथा बोलला असता तर तो वध्य ठरला असता.
5.71.16
अप्रदानेन राज्यस्य शान्तिमस्मासु मार्गति ।
लुब्धः पापेन मनसा चरन्नसममात्मनः ॥ ५.७१.१६ ॥
राज्य न देता तो आमच्याकडून शांतता इच्छितो; लोभी आणि पापी मनाने तो स्वतःसाठी अन्यायाने वागतो.
5.71.17
यत्तद्द्वादशवर्षाणि वनेषु ह्युषिता वयम् ।
छद्मना शरदं चैकां धृतराष्ट्रस्य शासनात् ॥ ५.७१.१७ ॥
आम्ही बारा वर्षे वनांत राहिलो; धृतराष्ट्राच्या आज्ञेने कपटाने एक वर्षही घालवले.
5.71.18
स्थाता नः समये तस्मिन्धृतराष्ट्र इति प्रभो ।
नाहास्म समयं कृष्ण तद्धि नो ब्राह्मणा विदुः ॥ ५.७१.१८ ॥
हे प्रभो, "त्या वेळी धृतराष्ट्र आमच्यासाठी साक्षी राहील" असा कोणताही करार आम्ही केला नव्हता; हे कृष्णा, हे ब्राह्मण जाणतात.
5.71.19
गृद्धो राजा धृतराष्ट्रः स्वधर्मं नानुपश्यति ।
वश्यत्वात्पुत्रगृद्धित्वान्मन्दस्यान्वेति शासनं ॥ ५.७१.१९ ॥
लोभी राजा धृतराष्ट्र आपला धर्म पाहत नाही. वश असल्यामुळे आणि पुत्रांच्या आसक्तीमुळे तो मूर्खाच्या आज्ञेचे अनुसरण करतो.
5.71.20
सुयोधनमते तिष्ठन्राजाऽस्मासु जनार्दन ।
मिथ्याचरति लुब्धः संश्चरन्हि प्रियमात्मनः ॥ ५.७१.२० ॥
हे जनार्दना, सुयोधनाच्या मतानुसार वागणारा राजा आमच्याशी खोटे वागतो. लोभी होऊन तो स्वतःला प्रिय असेल तेच शोधत फिरतो.
5.71.21
इतो दुःखतरं किं नु यदहं मातरं ततः ।
संविधातुं न शक्नोमि मित्राणां वा जनार्दन ॥ ५.७१.२१ ॥
हे जनार्दना, यापेक्षा अधिक दुःखद काय असेल की मी आई आणि मित्रांची व्यवस्था लावू शकत नाही?
5.71.22
काशिभिश्चेदिपाञ्चालैर्मत्स्यैश्च मधुसूदन ।
भवता चैव नाथेन पञ्च ग्रामा वृता मया ॥ ५.७१.२२ ॥
हे मधुसूदना, काशी, चेदी, पांचाल आणि मत्स्यांसह आणि तुम्हाला आमचा नाथ मानून मी पाच गावे मागितली आहेत.
5.71.23
अविस्थलं वृकस्थलं माकन्दी वारणावतम् ।
अवसानं च गोविन्द कंचिदेवात्र पञ्चम् ॥ ५.७१.२३ ॥
अविस्थल, वृकस्थल, माकंदी, वारणावत, आणि हे गोविंदा, अवसान; येथे पाचवे काही तरी.
5.71.24
पञ्च नस्तात दीयन्तां ग्रामा वा नगराणि वा ।
वसेम सहिता येषु मा च नो भरता नशन् ॥ ५.७१.२४ ॥
हे तात, आम्हाला पाच गावे किंवा नगरे द्यावीत; जेथे आम्ही एकत्र राहू शकू, आणि भरतवंशीय नष्ट होऊ नयेत.
5.71.25
न च तानपि दुष्टात्मा धार्तराष्ट्रोऽनुमन्यते ।
स्वाम्यमात्मनि मत्वाऽसावतो दुःखतरं नु किं ॥ ५.७१.२५ ॥
दुष्टात्मा धृतराष्ट्रपुत्र त्यांना तेही मान्य करत नाही. स्वतःलाच स्वामी मानणाऱ्या त्याच्यासाठी यापेक्षा दुःखद काय असेल?
5.71.26
कुले जातस्य वृद्धस्य परवित्तेषु गृद्ध्यतः ।
लोभः प्रज्ञानमाहन्ति प्रज्ञा हन्ति हता ह्रियं ॥ ५.७१.२६ ॥
उच्च कुलात जन्मलेल्या वृद्धाला परधनाची लालसा असली तर लोभ त्याची प्रज्ञा नष्ट करतो; नष्ट झालेली प्रज्ञा लज्जा नष्ट करते.
5.71.27
ह्रीर्हता बाधते धर्मं धर्मो हन्ति हतः श्रियम् ।
श्रीर्हता पुरुषं हन्ति पुरुषस्याधं वधः ॥ ५.७१.२७ ॥
नष्ट झालेली लज्जा धर्माला बाधा आणते; नष्ट झालेला धर्म श्रीचा नाश करतो; नष्ट झालेली श्री माणसाचा नाश करते; माणसाच्या नाशात हा अर्धा भाग आहे.
5.71.28
अधनाद्धि निवर्तन्ते ज्ञातयः सुहृदो द्विजाः ।
अपुष्पादफलाद्वृक्षाद्यथा कृष्ण पतत्रिणः ॥ ५.७१.२८ ॥
हे द्विजांनो, निर्धन माणसापासून नातेवाईक आणि मित्र दूर जातात; हे कृष्ण, फुले आणि फळे नसलेल्या झाडापासून पक्षी दूर जातात तसे.
5.71.29
एतच्च मरणं तात उन्मत्तपतितादिव ।
ज्ञातयो विनिवर्तन्ते प्रेतसत्वादिवासवः ॥ ५.७१.२९ ॥
हे तात, हे मरणासारखेच आहे; वेडा होऊन पडलेल्या माणसापासून नातेवाईक दूर जातात, तसेच प्रेतासारख्या माणसापासून प्राण दूर जातात.
5.71.30
नातः पापीयसीं कांचिदवस्थां शम्बरोऽब्रवीत् ।
यत्र नैवाऽद्य न प्रातर्भोजनं प्रतिदृश्यते ॥ ५.७१.३० ॥
यापेक्षा पापमय अवस्था शंबराने सांगितली नाही; जिथे आज किंवा उद्या सकाळीही भोजन दिसत नाही.
5.71.31
धनमाहुः परं धर्मं धने सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
जीवन्ति धनिनो लोके मृता ये त्वधना नराः ॥ ५.७१.३१ ॥
धन हाच परम धर्म असे म्हणतात; धनातच सर्व काही प्रतिष्ठित आहे. जगात धनवान लोक जगतात; जे निर्धन मनुष्य आहेत ते मृतांसारखे आहेत.
5.71.32
ये धनादपकर्षन्ति नरं स्वबलमास्थिताः ।
ते धर्ममर्थं कामं च प्रमथ्नन्ति नरं च तम् ॥ ५.७१.३२ ॥
जे लोक स्वतःच्या बळावर विसंबून माणसाला धनापासून वंचित करतात, ते त्या माणसाचे धर्म, अर्थ आणि काम यांचा नाश करतात.
5.71.33
एतामवस्थां प्राप्यैके मरणं वव्रिरे जनाः ।
ग्रामायैके वनायैके नाशायैके प्रवव्रजुः ॥ ५.७१.३३ ॥
या अवस्थेला पोहोचून काही लोक मृत्यूचा स्वीकार करतात; काही गावासाठी, काही वनासाठी, काही नाशासाठी निघून जातात.
5.71.34
उन्मादमेके पुष्यन्ति यान्त्यन्ये द्विषतां वशम् ।
दास्यमेके च गच्छन्ति परेषामर्थहेतुना ॥ ५.७१.३४ ॥
काही लोक उन्मादाला स्वीकारतात; इतर शत्रूंच्या ताब्यात जातात; काही दुसऱ्यांच्या धनासाठी दास्यत्वाला जातात.
5.71.35
आपदेवास्य मरणात्पुरुषस्य गरीयसी ।
श्रियो विनाशस्तद्ध्यस्य निमित्तं धर्मकामयोः ॥ ५.७१.३५ ॥
माणसासाठी मृत्यूपेक्षाही मोठे संकट हेच आहे; कारण त्याच्या संपत्तीचा नाशच त्याच्या धर्म आणि कामाच्या नाशाचे कारण ठरतो.
5.71.36
यदस्य धर्म्यं मरणं शाश्वतं लोकवर्त्मवत् ।
समन्तात्सर्वभूतानां न तदत्येति कश्चन ॥ ५.७१.३६ ॥
याच्यासाठी जो मृत्यू धर्मानुकूल, शाश्वत आणि जगाच्या मार्गासारखा आहे, त्याला सर्व प्राणिमात्रांपैकी कोणीही ओलांडू शकत नाही.
5.71.37
न तथा बाध्यते कृष्ण प्रकृत्या निर्धनो जनः ।
यथा भद्रां श्रियं प्राप्य तया हीनः सुखैधितः ॥ ५.७१.३७ ॥
हे कृष्णा, स्वभावतः निर्धन माणूस तितका पीडित होत नाही, जितका शुभ संपत्ती मिळवून तिच्यापासून वंचित होऊन सुखांत वाढलेला माणूस होतो.
5.71.38
स तदाऽऽत्मापराधेन संप्राप्तो व्यसनं महत् ।
सेन्द्रान्गर्हयते देवान्नात्मानं च कथंचन ॥ ५.७१.३८ ॥
तो तेव्हा स्वतःच्या चुकीमुळे मोठ्या संकटात सापडतो आणि इंद्रासह देवांची निंदा करतो, पण कोणत्याही प्रकारे स्वतःला दोष देत नाही.
5.71.39
न चास्य सर्वशास्राणि प्रभवन्ति निबर्हणे ।
सोऽभिक्रुध्याति भृत्यानां सुहृदश्चाभ्यसूयति ॥ ५.७१.३९ ॥
त्याला आवरण्यास सर्व शास्त्रे उपयोगी पडत नाहीत; तो सेवकांवर रागावतो आणि मित्रांचा हेवा करतो.
5.71.40
तत्तदा मन्युरेवैति स भूयः संप्रमुह्यति ।
स मोहवशमापन्नः क्रूरं कर्म निषेवते ॥ ५.७१.४० ॥
तेव्हा तोच राग पुन्हा त्याच्याकडे येतो; तो पुन्हा पूर्णपणे भ्रमित होतो; मोहाच्या अधीन होऊन तो क्रूर कर्म करतो.
5.71.41
पापकर्मतया चैव सङ्करं तेन पुष्यति ।
सङ्करो नरकायैव सा काष्ठा पापकर्मणाम् ॥ ५.७१.४१ ॥
पापकर्माच्या स्वभावामुळे तो त्यानेच संकर पोसतो; संकर नरकासाठीच आहे; तीच पापकर्म करणाऱ्यांची परम सीमा आहे.
5.71.42
न चेत्प्रबुध्यते कृष्ण नरकायैव गच्छति ।
तस्य प्रबोधः प्रज्ञैव प्रज्ञाचक्षुस्तरिष्यति ॥ ५.७१.४२ ॥
हे कृष्णा, तो जागा झाला नाही तर नरकातच जातो; त्याचे जागरण म्हणजे प्रज्ञाच; प्रज्ञाचक्षू असलेला पार होईल.
5.71.43
प्रज्ञालाभे हि पुरुषः शास्त्राण्येवान्ववेक्षते ।
शास्त्रनिष्ठः पुनर्धर्मं तस्य ह्रीरङ्गमुत्तमम् ॥ ५.७१.४३ ॥
प्रज्ञा प्राप्त झाल्यावर माणूस शास्त्रांचाच अभ्यास करतो. शास्त्रनिष्ठ होऊन तो पुन्हा धर्म (जाणतो); त्याचे उत्तम अंग म्हणजे लज्जा.
5.71.44
ह्रीमान्हि पापं प्रद्वेष्टि तस्य श्रीरभिवर्धते ।
श्रीमान्स यावद्भवति तावद्भवति पूरुषः ॥ ५.७१.४४ ॥
लज्जाशील माणूस पापाचा द्वेष करतो; त्याची श्री वाढते. तो श्रीमान असेपर्यंत तो पुरुष (राहतो).
5.71.45
धर्मनित्यः प्रशान्तात्मा कार्ययोगवहः सदा ।
नाधर्मे कुरुते बुद्धिं न च पापे प्रवर्तते ॥ ५.७१.४५ ॥
जो सदा धर्मात नित्य स्थित, शांतात्मा आणि कर्तव्ययोग पाळणारा असतो, तो अधर्मात बुद्धी लावत नाही आणि पापात प्रवृत्त होत नाही.
5.71.46
अह्रीको वा विमूढो वा नैव स्त्री न पुनः पुमान् ।
नास्याधिकारो धर्मेऽस्ति यथा शूद्रस्तथैव सः ॥ ५.७१.४६ ॥
जो निर्लज्ज किंवा मोहग्रस्त आहे, तो स्त्री नाही आणि पुरुषही नाही; धर्मात त्याचा अधिकार नाही, जसा शूद्राचा, तसाच तोही.
5.71.47
ह्रीमानवति देवांश्च पितॄनात्मानमेव च ।
तेनामृतत्वं व्रजति सा काष्ठा पुण्यकर्मणाम् ॥ ५.७१.४७ ॥
लज्जाशील माणूस देव, पितर आणि स्वतःच्या आत्म्याचे रक्षण करतो. त्यामुळे तो अमरत्व प्राप्त करतो; हीच पुण्यकर्मांची परमावधी आहे.
5.71.48
तदिदं मयि ते दृष्टं प्रत्यक्षं मधुसूदन ।
यथा राज्यात्परिभ्रष्टो वसामि वसतीरिमाः ॥ ५.७१.४८ ॥
हे मधुसूदना! हे सर्व तुम्ही माझ्यात प्रत्यक्ष पाहिले; राज्यातून च्युत होऊन मी ह्या निवासस्थानांत राहत आहे.
5.71.49
ते वयं न श्रियं हातुमलं न्यायेन केनचित् ।
अत्र नो यतमानानां वधश्चेदपि साधु तत् ॥ ५.७१.४९ ॥
न्याय्य अशाने कोणत्याही मार्गाने ती राजलक्ष्मी सोडण्यास आम्ही समर्थ नाही. येथे प्रयत्न करणाऱ्या आम्हांला मृत्यू आला तरी ते चांगलेच.
5.71.50
तत्र नः प्रथमः कल्पो यद्वयं ते च माधव ।
प्रशान्ताः समभूताश्च श्रियं तामश्रुवीमहि ॥ ५.७१.५० ॥
त्याबाबत आमचा पहिला मार्ग असा: आम्ही आणि तू, हे माधवा, शांत होऊन एकत्र येऊन ती राजलक्ष्मी मिळवावी.
5.71.51
तत्रैषा परमा काष्ठा रौद्रकर्मक्षयोदया ।
यद्वयं कौरवान्हत्वा तानि राष्ट्राण्यवाप्नुमः ॥ ५.७१.५१ ॥
त्यात हीच परम मर्यादा आहे — भयंकर कर्मांच्या नाशातून उदयास येणारी: आम्ही कौरवांचा वध करून ती राज्ये मिळवावीत.
5.71.52
ये पुनः स्युरसंबद्धा अनार्याः कृष्ण शत्रवः ।
तेषामप्यवधः कार्यः किंपुनर्ये स्युरीदृशाः ॥ ५.७१.५२ ॥
हे कृष्णा, जे संबंध नसलेले अनार्य शत्रू आहेत, त्यांचाही वध करावा; असे जे आहेत त्यांच्याबद्दल काय सांगावे!
5.71.53
ज्ञातयश्चैव भूयिष्ठाः सहाया गुरवश्च नः ।
तेषां वधोऽतिपापीयान्किं नु युद्धेऽस्ति शोभनम् ॥ ५.७१.५३ ॥
आमचे बहुतेक ज्ञाती, सहाय्यक आणि गुरुजन आहेत; त्यांचा वध अतिशय पापमय आहे. मग युद्धात काय शुभ आहे?
5.71.54
पापः क्षत्रियधर्मोऽयं वयं च क्षत्रबन्धवः ।
स नः स्वधर्मोऽधर्मो वा वृत्तिरन्या विगर्हिता ॥ ५.७१.५४ ॥
हा क्षत्रियधर्म पापमय आहे; आम्ही क्षत्रिय बांधव आहोत. तो आमचा स्वधर्म आहे की अधर्म — इतर उपजीविका निंद्य आहे.
5.71.55
शूद्रः करोति शुश्रूषां वैश्मा वै पण्यजीविकाः ।
वयं वधेन जीवामः कपालं ब्राह्मणैर्वृतम् ॥ ५.७१.५५ ॥
शूद्र सेवा करतो, वैश्य व्यापाराने जगतात, आणि आम्ही वधाने जगतो; ब्राह्मणांकडे भिक्षापात्र आहे.
5.71.56
क्षत्रियः क्षत्रियं हन्ति मत्स्यो मत्स्येन जीवति ।
श्वा श्वानं हन्ति दाशार्ह पश्य धर्मो यथागतः ॥ ५.७१.५६ ॥
क्षत्रिय क्षत्रियाला मारतो, मासा माशाने जगतो, कुत्रा कुत्र्याला मारतो. हे दाशार्ह, पाहा, धर्म जसा आला तसाच आहे.
5.71.57
युद्धे कृष्ण कलिर्नित्यं प्राणाः सीदन्ति संयुगे ।
बलं तु नीतिमाधाय युध्ये जयपराजयौ ॥ ५.७१.५७ ॥
हे कृष्णा, युद्धात नेहमी कलह असतो; रणांगणात प्राण नष्ट होतात. तरी बल आणि नीती धारण करून आपण युद्ध करू—जय किंवा पराजय जे असो.
5.71.58
नात्मच्छन्देन भूतानां जीवितं मरणं तथा ।
नाप्यकाले सुखं प्राप्यं दुःखं वाऽपि यदूत्तम ॥ ५.७१.५८ ॥
प्राण्यांचे जीवन आणि मरण त्यांच्या स्वेच्छेने होत नाही; अकाली सुख किंवा दुःख मिळत नाही, हे यदूत्तमा.
5.71.59
एको ह्यपि बहून्हन्ति घ्नन्त्येकं बहवोऽप्युत ।
शूरं कापुरुषो हन्ति अयशस्वी यशस्विनम् ॥ ५.७१.५९ ॥
एकच माणूस अनेकांना मारतो, आणि अनेकही एकाला मारतात. भित्रा शूराला मारतो, अपकीर्तीचा माणूस कीर्तिवंताला मारतो.
5.71.60
जयो नैवोभयोर्दृष्टो नोभयोश्च पराजयः ।
तथैवापचयो दृष्टो व्यपयाने क्षयव्ययौ ॥ ५.७१.६० ॥
दोन्ही पक्षांना जय दिसत नाही, दोन्ही पक्षांना पराजयही दिसत नाही; तसेच हानी दिसते, आणि माघार घेण्यात क्षय व व्यय होतो.
5.71.61
सर्वथा वृजिनं युद्धं को ध्नन्न प्रतिहन्यते ।
हतस्य च हृषीकेश समौ जयपराजयौ ॥ ५.७१.६१ ॥
युद्ध सर्वथा पापमय आहे; कोण मारून प्रतिफळात मारला जात नाही? हे हृषीकेशा, मृत माणसासाठी जय आणि पराजय समान आहेत.
5.71.62
पराजयश्च मरणान्मन्ये नैव विशिष्यते ।
यस्य स्याद्विजयः कृष्ण तस्यप्यपचयो ध्रुवम् ॥ ५.७१.६२ ॥
माझ्या मते पराजय मरणापेक्षा श्रेष्ठ नाही; हे कृष्णा, ज्याला विजय मिळतो त्यालाही निश्चितच हानी होते.
5.71.63
अन्ततो दयितं ध्नन्ति केचिदप्यपरे जनाः ।
तस्याङ्गबलहीनस्य पुत्रान्भ्रातॄनपश्यतः ॥ ५.७१.६३ ॥
शेवटी काही लोक आपल्या प्रियजनांनाही मारतात, इतरही. अंगबळ नसलेल्या, पुत्र आणि बंधूंना न पाहणाऱ्याच्या.
5.71.64
निर्वेदो जीविते कृष्ण सर्वतश्चोपजायते ।
ये ह्येव धीरा ह्रीमन्त आर्याः करुणवेदिनः ॥ ५.७१.६४ ॥
हे कृष्णा, जीवनाविषयी सर्वत्र विरक्ती उत्पन्न होते. जे धीर, लज्जाशील, आर्य आणि करुणा जाणणारे आहेत.
5.71.65
त एव युद्धे हन्यन्ते यवीयान्मुच्यते जनः ।
हत्वाऽप्यनुशयो नित्यं परानपि जनार्दन ॥ ५.७१.६५ ॥
तेच युद्धात मारले जातात, आणि क्षुद्र माणूस सुटतो. हे जनार्दना, इतरांना मारूनही सदैव पश्चात्ताप राहतो.
5.71.66
अनुबद्धश्च पापोऽत्र शेषश्चाप्यवशिष्यते ।
शेषो हि बलमासाद्य न शेषमनुशेषयेत् ॥ ५.७१.६६ ॥
येथे पाप चिकटून राहते, आणि उरलेलाही उरतो. उरलेला माणूस बळ मिळवून उरलेल्याला उरू देऊ नये.
5.71.67
सर्वोच्छेदे च यतते वैरस्यान्तविधित्सया ।
जयो वैरं प्रसृजति दुःखमास्ते पराजितः ॥ ५.७१.६७ ॥
सर्वांच्या नाशात जो प्रवृत्त असतो आणि वैराचा अंत करण्याच्या इच्छेने प्रयत्न करतो, त्याचा विजय वैरालाच जन्म देतो; पराजित मनुष्य दुःखात राहतो.
5.71.68
सुखं प्रशान्तः स्वपिति हित्वा जयपराजयौ ।
जातवैरश्च पुरुषो दुःखं स्वपिति नित्यदा ॥ ५.७१.६८ ॥
जो शांत आहे तो जय-पराजय सोडून सुखाने झोपतो; पण ज्याच्या मनात वैर उत्पन्न झाले आहे तो मनुष्य सदैव दुःखात झोपतो.
5.71.69
अनिर्वृत्तेन मनसा ससर्प इव वेश्मनि ।
उत्सादयति यः सर्वं यशसा स विमुच्यते ॥ ५.७१.६९ ॥
अशांत मनाने, घरातल्या सापाप्रमाणे, जो सर्वकाही उखडून टाकतो, तो यशाने मुक्त होतो.
5.71.70
अकीर्तिं सर्वभूतेषु शाश्वतीं स नियच्छति ।
न हि वैराणि शाम्यन्ति दीर्घकालधृतान्यपि ॥ ५.७१.७० ॥
तो सर्व प्राण्यांमध्ये शाश्वत अपकीर्ती ओढवून घेतो; कारण दीर्घकाल धरलेली वैरेही शांत होत नाहीत.
5.71.71
आख्यातारश्च विद्यन्ते पुमांश्चेद्विद्यते कुले ।
न चापि वैरं वैरेण केशव व्युपशाम्यति ॥ ५.७१.७१ ॥
हे केशवा! कुलात जर पुरुष असेल तर सांगणारेही असतात; पण वैर वैराने कधीच शांत होत नाही.
5.71.72
हविषाऽग्निर्यथा कृष्ण भूय एवाभिवर्धते ।
अतोऽन्यथा नास्ति शान्तिर्नित्यमन्तरमन्ततः ॥ ५.७१.७२ ॥
हे कृष्णा! तुपाने अग्नी जसा अधिकच भडकतो, तसेच; म्हणून अन्यथा शांती नाही — शेवटी नेहमी अंतरच उरते.
5.71.73
अन्तरं लिप्समानानामयं दोषो निरन्तरः ।
पौरुषे यो हि बलवानाधिर्हृदयबाधनः।
तस्य त्यागेन वा शान्तिर्मरणेनापि वा भवेत् ॥ ५.७१.७३ ॥
अंतर इच्छिणाऱ्यांमध्ये हा दोष सतत असतो. पौरुषात जी प्रबल मनोव्यथा हृदयाला पीडा देते, तिच्या त्यागाने किंवा मृत्यूनेही शांती होऊ शकते.
5.71.74
अथवा मूलघातेन द्विषतां मधुसूदन ।
फलनिर्वृत्तिरिद्धा स्यात्तन्नृशंसतरं भवेत् ॥ ५.७१.७४ ॥
किंवा हे मधुसूदना, शत्रूंच्या मुळावरच घाव घातल्याने फलप्राप्ती दिसू शकते; पण ते अधिक क्रूर ठरेल.
5.71.75
या तु त्यागेन शान्तिः स्यात्तदृते वध एव सः ।
संशयाच्च समुच्छेदाद्द्विषतामात्मनस्तथा ॥ ५.७१.७५ ॥
परंतु त्यागाने जी शांती होते, ती वधाशिवाय होत नाही; ती संशयाने आणि शत्रूंचा व स्वतःचाही पूर्ण उच्छेद केल्याने होते.
5.71.76
न च त्यक्तुं तदिच्छामो न चेच्छामः कुलक्षयम् ।
अत्र या प्रणिपातेन शान्तिः सैव गरीयसी ॥ ५.७१.७६ ॥
आम्हाला ते त्यागायचे नाही, आणि कुलक्षयही इच्छित नाही. येथे प्रणिपाताने होणारी शांतीच श्रेष्ठ आहे.
5.71.77
सर्वथा यतमानानामयुद्धमभिकाङ्क्षताम् ।
सान्त्वे प्रतिहते युद्धं प्रसिद्धं नापराक्रमः ॥ ५.७१.७७ ॥
सर्व प्रकारे प्रयत्न करणाऱ्यांसाठी, युद्ध न व्हावे अशी इच्छा करणाऱ्यांसाठी, सांत्वन फसल्यावर युद्ध होणे प्रसिद्ध आहे; ते पराक्रमाचा अभाव नाही.
5.71.78
प्रतिघातेन सान्त्वस्य दारुणं संप्रवर्तते ।
तच्छुनामिव संपाते पण्डितैरुपलक्षितम् ॥ ५.७१.७८ ॥
सांत्वनाच्या प्रतिघाताने भयानक परिणाम होतो; कुत्र्यांच्या टकरीत होतो तसा; हे पंडितांनी पाहिले आहे.
5.71.79
लाङ्गूलचालनं क्ष्वेडा प्रतिवाचो विवर्तनम् ।
दन्तदर्शनमारावस्ततो युद्धं प्रवर्तते ॥ ५.७१.७९ ॥
शेपूट हलवणे, गुरगुरणे, प्रत्युत्तरात ओरडणे, मागे वळणे, दात दाखवणे, गर्जना — मग युद्ध सुरू होते.
5.71.80
तत्र यो बलवान्कृष्ण जित्वा सोत्ति तदामिषम् ।
एवमेव मनुष्येषु विशेषो नास्ति कश्चन ॥ ५.७१.८० ॥
तेथे जो बलवान असतो, हे कृष्णा, तो जिंकून ते भक्ष्य खातो. माणसांतही असाच काही विशेष फरक नाही.
5.71.81
सर्वथा त्वेतदुचितं दुर्बलेषु बलीयसाम् ।
अनादरो विरोधश्च प्रणिपाती हि दुर्बलः ॥ ५.७१.८१ ॥
बलवानांनी दुर्बलांशी असे वागणे सर्वथा योग्यच आहे — अनादर आणि विरोध. दुर्बलासाठी मात्र नम्र प्रणामच योग्य.
5.71.82
पिता राजा च वृद्धश्च सर्वथा मानमर्हति ।
तस्मान्मान्यश्च पूज्यश्च धृतराष्ट्रो जनार्दन ॥ ५.७१.८२ ॥
पिता, राजा आणि वृद्ध — हे सर्वथा मानाला पात्र आहेत. म्हणून हे जनार्दना, धृतराष्ट्र माननीय व पूजनीय आहेत.
5.71.83
पुत्रस्नेहश्च बलवान्धृतराष्ट्रस्य माधव ।
स पुत्रवशमापन्नः प्रणिपातं प्रहास्यति ॥ ५.७१.८३ ॥
हे माधवा, धृतराष्ट्राचा पुत्रस्नेह प्रबळ आहे. तो पुत्रांच्या वशात जाऊन प्रणाम सोडून देईल.
5.71.84
तत्र किं मन्यसे कृष्ण प्राप्तकालमनन्तरम् ।
कथमर्थाच्च धर्माच्च न हीयेमहि माधव ॥ ५.७१.८४ ॥
यासंबंधी तुला काय वाटते, हे कृष्णा? योग्य वेळी पुढे काय करावे? हे माधवा, आपण अर्थ व धर्म यांपासून कसे च्युत होऊ नये?
5.71.85
ईदृशेऽत्यर्थकृच्छ्रेऽस्मिन्कमन्यं मधुसूदन ।
उपसंप्रष्टुमर्हामि त्वामृते पुरुषोत्तम ॥ ५.७१.८५ ॥
हे मधुसूदन, अशा अत्यंत कठीण संकटात तुझ्याखेरीज दुसऱ्या कोणाचा सल्ला घ्यावा, हे पुरुषोत्तमा?
5.71.86
प्रियश्च प्रियकामश्च गतिज्ञः सर्वकर्मणाम् ।
को हि कृष्णास्ति नस्त्वादृक्सर्वनिश्चयवित्सुहृत् ॥ ५.७१.८६ ॥
कृष्णा, तुझ्यासारखा प्रिय, आमचे हित इच्छिणारा, सर्व कर्मांची गती जाणणारा आणि सर्व निश्चय जाणणारा सुहृद् आमच्यासाठी कोण आहे?
5.71.87
एवमुक्तः प्रत्युवाच धर्मराजं जनार्दनः ।
उभयोरेव वामर्थे यास्यामि कुरुसंसदम् ॥ ५.७१.८७ ॥
असे सांगितल्यावर जनार्दन धर्मराजाला उत्तरला, "दोन्ही पक्षांच्या हितासाठीच मी कुरुसभेत जाईन."
5.71.88
शमं तत्र लभेयं चेद्युष्मदर्थमहापयन् ।
पुण्यं मे सुमहद्राजंश्चरितं स्यान्महाफलम् ॥ ५.७१.८८ ॥
तेथे तुमच्यासाठी शांती मिळवता आली आणि तुमचे हित गमावले नाही, तर हे राजन्, ते माझे अतिशय पुण्यकर्म व महाफळदायी ठरेल.
5.71.89
मोचयेयं मृत्युपाशात्संरब्धान्कुरुसृञ्जयान् ।
पाण्डवान्धार्तराष्ट्रांश्च सर्वां च पृथिवीमिमाम् ॥ ५.७१.८९ ॥
मृत्यूच्या पाशातून मी संतप्त कुरु-सृंजयांना, पांडवांना, धृतराष्ट्राच्या पुत्रांना आणि ही सर्व पृथ्वीसुद्धा सोडवीन.
5.71.90
न ममैतन्मतं कृष्ण यत्त्वं यायाः कुरून्प्रति ।
सुयोधनः सूक्तमपि न करिष्यति ते वचः ॥ ५.७१.९० ॥
कृष्णा, तू कौरवांकडे जावेस हे माझे मत नाही. सुयोधन तुझे चांगले शब्दही ऐकणार नाही.
5.71.91
समेतं पार्थिवं क्षत्रं दुर्योधनवशानुगम् ।
तेषां मध्यावतरणं तव कृष्ण न रोचये ॥ ५.७१.९१ ॥
हे कृष्णा, दुर्योधनाच्या वशात असलेले राजे एकत्र जमलेल्या त्या क्षत्रिय समूहाच्या मध्ये तुझे जाणे मला रुचत नाही.
5.71.92
न हि नः प्रीणयेद्द्रव्यं न देवत्वं कुतः सुखम् ।
न च सर्वामरैश्वर्यं तव द्रोहेण माधव ॥ ५.७१.९२ ॥
हे माधवा, तुझ्याशी द्रोह करून मिळवलेले धन आम्हाला संतुष्ट करणार नाही; देवत्वही नाही, सुखाची तर गोष्टच काय; सर्व देवांचे ऐश्वर्यही नाही.
5.71.93
जानाम्येतां महाराज धार्तराष्ट्रस्य पापताम् ।
अवाच्यास्तु भविष्यामः सर्वलोके महीक्षितां ॥ ५.७१.९३ ॥
हे महाराजा, धृतराष्ट्राच्या पुत्राचे हे पाप मला ठाऊक आहे; तरीही सर्व लोकांत पृथ्वीवरील राजांमध्ये आम्ही निंदेपलीकडे राहू.
5.71.94
न चापि मम पर्याप्ताः सहिताः सर्वपार्थिवाः ।
क्रुद्धस्य संयुगे स्थातुं सिंहस्येवेतरे मृगाः । ॥ ५.७१.९४ ॥
कोपलेल्या माझ्यासमोर युद्धात उभे राहण्यास एकत्र जमलेले सर्व राजेही मला पुरेसे नाहीत; सिंहासमोरील इतर हरिणांप्रमाणे.
5.71.95
अथ चेत्ते प्रवर्तेरन्मयि किंचिदसांप्रतम् ।
निर्दहेयं कुरून्सर्वानिति मे धीयते मतिः ॥ ५.७१.९५ ॥
जर त्यांनी माझ्याबाबत काही अयोग्य वर्तन केले, तर सर्व कुरूंना मी भस्म करीन असा माझा निश्चय झाला आहे.
5.71.96
न जातु गमनं पार्थ भवेत्तत्र निरर्थकम् ।
अर्थप्राप्तिः कदाचित्स्यादन्ततो वाप्यवाच्यता ॥ ५.७१.९६ ॥
हे पार्था, तेथे जाणे कधीही निरर्थक ठरणार नाही; कधी कधी उद्देश साध्य होईल, आणि शेवटी निंदेपासूनही सुटका होईल.
5.71.97
एवमुक्तः प्रत्युवाच धर्मराजो जनार्दनम् ।
भातॄणां समवेतानां सकाशे पुरुषोत्तमम् ॥ ५.७१.९७ ॥
असे सांगितले असता धर्मराज युधिष्ठिराने एकत्र जमलेल्या बंधूंसमोर पुरुषोत्तम जनार्दनाला उत्तर दिले.
5.71.98
यत्तुभ्यं रोचते कृष्ण स्वस्ति प्राप्नुहि कौरवान् ।
कृतार्थं स्वस्तिमन्तं त्वां द्रक्ष्यामि पुनरागतम् ॥ ५.७१.९८ ॥
हे कृष्णा, तुला जे आवडेल ते कर. कौरवांकडे जाऊन कल्याण प्राप्त कर. कार्य सिद्ध करून कल्याणासह परत आलेल्या तुला मी पुन्हा पाहीन.
5.71.99
विष्वक्सेन कुरून्गत्वा भरताञ्शमयन्प्रभो ।
यथा सर्वे सुमनसः सह स्याम सुचेतसः ॥ ५.७१.९९ ॥
हे विष्वक्सेना, हे प्रभो, कुरूंकडे आणि भरतांकडे जाऊन त्यांना शांत कर; म्हणजे आपण सर्वजण प्रसन्न मनाने आणि शुभ चित्ताने एकत्र राहू.
5.71.100
भ्राता चासि सखा चासि बीभत्सोर्मम च प्रियः ।
सौहृदेनाविशङ्ख्योऽसि स्वस्ति प्राप्नुहि भूतये ॥ ५.७१.१०० ॥
तू बंधू आणि मित्रही आहेस; अर्जुनाला आणि मला प्रिय आहेस. तुझ्या स्नेहात शंका घेता येत नाही; कल्याण आणि उन्नतीसाठी कुशल प्राप्त कर.
5.71.101
अस्मान्वेत्थ परान्वेत्थ वेत्थार्थान्वेत्थ भाषितुम् ।
यद्यदस्मद्धितं कृष्ण तत्तद्वाच्यः सुयोधनः ॥ ५.७१.१०१ ॥
तू आम्हाला ओळखतोस, इतरांनाही ओळखतोस, प्रयोजने जाणतोस आणि बोलणे कसे करावे हेही जाणतोस. हे कृष्णा, आमच्या हिताचे जे काही असेल ते सुयोधनाला सांग.
5.71.102
यद्यद्धर्मेण संयुक्तमुपपद्येद्धितं वचः ।
तत्तत्केशव भाषेथाः सान्त्वं वा यदि वेतरत् ॥ ५.७१.१०२ ॥
जे जे धर्माला अनुसरून आणि हितकर वचन योग्य असेल, हे केशवा, तेच तू सांगावेस; ते सांत्वनाचे असो वा अन्यथा असो.