महाभारत · अध्याय 5.72
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.72.1
सञ्जयस्य श्रुतं वाक्यं भवतश्च श्रुतं मया ।
सर्वं जानाम्यभिप्रायं तेषां च भवतश्च यः ॥ ५.७२.१ ॥
संजयाचे वचन मी ऐकले आहे आणि तुमचेही ऐकले आहे. त्यांचा आणि तुमचा जो अभिप्राय आहे, तो सर्व मला माहीत आहे.
5.72.2
तव धर्माश्रिता बुद्धिस्तेषां वैराश्रया मतिः ।
यदयुद्धेन लभ्येत तत्ते बहुमतं भवेत् ॥ ५.७२.२ ॥
तुमची बुद्धी धर्मावर आश्रित आहे, तर त्यांची मती वैरावर आश्रित आहे. युद्धाविना जे मिळू शकेल तेच तुम्हाला अधिक मान्य व्हावे.
5.72.3
न चैवं नैष्ठिकं कर्म क्षत्रियस्य विशांपते ।
आहुराश्रमिणः सर्वे न भैक्षं क्षत्रियश्चरेत् ॥ ५.७२.३ ॥
हे राजा, क्षत्रियाचे नैष्ठिक कर्म असे नाही. सर्व आश्रमी म्हणतात की क्षत्रियाने भिक्षा मागू नये.
5.72.4
जयो वधो वा सङ्ग्रामे धात्राऽऽदिष्टः सनातनः ।
स्वधर्मः क्षत्रियस्यैष कार्पण्यं न प्रशत्यते ॥ ५.७२.४ ॥
युद्धात विजय किंवा मृत्यू — हे धात्याने आदेशिलेले सनातन आहे. हाच क्षत्रियाचा स्वधर्म आहे; कार्पण्याची प्रशंसा होत नाही.
5.72.5
न हि कार्पण्यमास्थाय शक्या वृत्तिर्युधिष्ठिर ।
विक्रमस्व महाबाहो जहि शत्रून्परन्तप ॥ ५.७२.५ ॥
हे युधिष्ठिरा, कार्पण्य धरून उपजीविका शक्य नाही. हे महाबाहो, पराक्रम दाखव; शत्रूंना ठार कर, हे परंतपा.
5.72.6
अतिगृद्धाः कृतस्नेहा दीर्घकालं सहोषिताः ।
कृतमित्राः कृतबला धार्तराष्ट्राः परन्तप ॥ ५.७२.६ ॥
धृतराष्ट्राचे पुत्र अतिलोभी आहेत; दीर्घकाळ एकत्र राहून स्नेह दाखवला आहे; मित्र जोडले आहेत आणि बळ जमवले आहे, हे परंतपा.
5.72.7
न पर्यायोऽस्ति यत्साम्यं त्वयि कुर्युर्विशांपते ।
बलवत्तां हि मन्यन्ते भीष्मद्रोणकृपादिभिः ॥ ५.७२.७ ॥
हे प्रजापते, तुझ्याशी बरोबरी करण्याचा त्यांना कोणताही मार्ग नाही; भीष्म, द्रोण, कृप इत्यादी त्यांना बलवान मानतात.
5.72.8
यावच्च मार्दवेनैतान्राजन्नुपचरिष्यसि ।
तावदेते हरिष्यन्ति तव राज्यमरिन्दम ॥ ५.७२.८ ॥
हे राजा, जोपर्यंत तू यांच्याशी मृदुतेने वागशील तोपर्यंत हे तुझे राज्य हिरावून घेतील, हे शत्रुदमना.
5.72.9
नानुक्रोशान्न कार्पण्यान्न च धर्मार्थकारणात् ।
अलं कर्तुं धार्तराष्ट्रस्तव काममरिन्दम ॥ ५.७२.९ ॥
करुणेने, दीनतेने किंवा धर्म-अर्थाच्या कारणानेही धृतराष्ट्रपुत्र तुझी इच्छा पूर्ण करण्यास समर्थ नाही, हे शत्रुदमना.
5.72.10
एतदेव निमित्तं ते धार्तराष्ट्रो यथा त्वयि ।
नान्वतप्यत कोपेन तव कृत्वाऽपि दुष्करम् ॥ ५.७२.१० ॥
हेच तुझे कारण; तुझ्याबाबत कठीण कृत्य केल्यानंतरही, रागामुळे धृतराष्ट्रपुत्र पश्चात्ताप पावला नाही.
5.72.11
पितामहस्य द्रोणस्य विदुरस्य च धीमतः ।
ब्राह्मणानां च साधूनां राज्ञश्च नगरस्य च ॥ ५.७२.११ ॥
पितामह भीष्म, द्रोण, बुद्धिमान विदुर, ब्राह्मण, साधू, राजा आणि नगर यांच्याबाबतही (त्याने तसेच केले).
5.72.12
पश्यतां कुरुमुख्यानां सर्वेषामेव तत्त्वतः ।
दानशीलं मृदुं दान्तं धर्मशीलमनुव्रतम् ॥ ५.७२.१२ ॥
कुरुश्रेष्ठ सर्वांच्या देखत, खरोखर, दानशील, मृदू, संयमी, धर्मशील, अनुवर्ती (अशा त्याच्याबाबतही त्याने तसेच केले).
5.72.13
यत्त्वामुपधिना राजन्द्यूते वञ्चितवांस्तदा ।
न चापत्रपते तेन नृशंसः स्वेन कर्मणा ॥ ५.७२.१३ ॥
हे राजा, त्या वेळी द्यूतात कपटाने तुला फसवणारा तो क्रूर माणूस आपल्या त्या कृत्याने लाजत नाही.
5.72.14
तथाशीलसमाचरे राजन्मा प्रणयं कृथाः ।
वध्यास्ते सर्वलोकस्य किं पुनस्तव भारत ॥ ५.७२.१४ ॥
हे राजा, अशा आचरणाच्या लोकांवर प्रेम करू नकोस. ते सर्व जगासाठी वध्य आहेत; हे भारता, तुझ्यासाठी तर आणखी किती!
5.72.15
वाग्भिस्त्वप्रतिरूपाभिरतुदत्त्वां सहानुजम् ।
श्लाघमानः प्रहृष्टः सन्भ्रातृभिः सह भाषते ॥ ५.७२.१५ ॥
अयोग्य शब्दांनी त्याने तुला आणि तुझ्या धाकट्या भावाला दुखावले; आनंदाने स्वतःची स्तुती करत तो आपल्या भावांसह बोलतो.
5.72.16
एतावत्पाण्डवानां हि नास्ति किंचिदिह स्वकम् ।
नामधेयं च गोत्रं च तदप्येषां न शिष्यते ॥ ५.७२.१६ ॥
पांडवांचे येथे इतकेही स्वतःचे काही उरलेले नाही; त्यांचे नाव आणि गोत्रसुद्धा त्यांच्याकडे राहत नाही.
5.72.17
कालेन महता चैषां भविष्यति पराभवः ।
प्रकृतिं ते भजिष्यन्ति नष्टप्रकृतयो मयि ॥ ५.७२.१७ ॥
दीर्घ काळानंतर त्यांचा पराभव होईल; आपली प्रकृती गमावलेले ते माझ्यामध्ये आपली प्रकृती प्राप्त करतील.
5.72.18
दुःशासनेन पापेन तदा द्यूते प्रवर्तिते ।
अनाथवत्तदा देवी द्रौपदी सुदुरात्मना ॥ ५.७२.१८ ॥
त्या वेळी पापी दुःशासनाने द्यूत सुरू केले, तेव्हा त्या अति दुष्ट मनाने देवी द्रौपदीला अनाथाप्रमाणे (अपमानित केले).
5.72.19
आकृष्य केशे रुदती सभायां राजसंसदि ।
भीष्मद्रोणप्रमुखतो गौरिति व्याहृता मुहुः ॥ ५.७२.१९ ॥
सभेत, राजांच्या सभेत, रडत असताना केस ओढून नेले जाऊन, भीष्म आणि द्रोण यांच्या समोर वारंवार 'गाय' म्हणून हाक मारली गेली.
5.72.20
भवता वारिताः सर्वे भ्रातरो भीमविक्रमाः ।
धर्मपाशनिबद्धाश्च न किंचित्प्रतिपेदिरे ॥ ५.७२.२० ॥
तुम्ही भीमपराक्रमी सर्व बंधूंना रोखले; ते धर्मपाशात बद्ध होऊन काहीच प्रतिकार करू शकले नाहीत.
5.72.21
एताश्चान्याश्च परुषा वाचः स समुदीरयन् ।
श्लाघते ज्ञातिमध्ये स्म त्वयि प्रव्रजिते वनम् ॥ ५.७२.२१ ॥
ही आणि इतर कठोर वचने बोलत, तुम्ही वनात गेल्यावर तो नातेवाइकांमध्ये स्वतःची प्रशंसा करत असे.
5.72.22
ये तत्रासन्समानीतास्ते दृष्ट्वा त्वामनागसम् ।
अश्रुकण्ठा रुदन्तश्च सभायामासते सदा ॥ ५.७२.२२ ॥
तिथे आणलेले लोक, निरपराध तुम्हांला पाहून, अश्रूंनी कंठ दाटून रडत सभेत सदैव बसून राहत.
5.72.23
न चैनमभ्यनन्दंस्ते राजानो ब्राह्मणैः सह ।
सर्वे दुर्योधनं तत्र निन्दन्ति स्म सभासदः ॥ ५.७२.२३ ॥
ते राजे आणि ब्राह्मण यांनी त्याचे अभिनंदन केले नाही; सभेतील सर्व सदस्य तेथे दुर्योधनाची निंदा करत होते.
5.72.24
कुलीनस्य च या निन्दा वधो वाऽमित्रकर्शन ।
महागुणो वधो राजन्नु तु निन्दा कुजीविका ॥ ५.७२.२४ ॥
कुलीन पुरुषाला निंदा किंवा मृत्यू — हे शत्रूंचे दमन करणाऱ्या! हे राजा, मृत्यू हा महान गुण आहे; पण निंदा ही नीच उपजीविका आहे.
5.72.25
तदैव निहतो राजन्यदैव निरपत्रपः ।
निन्दितश्च महाराज पृथिव्यां सर्वराजभिः ॥ ५.७२.२५ ॥
हे राजा, निर्लज्ज मनुष्य त्याच क्षणी मृत झालेला असतो; हे महाराजा, पृथ्वीवरील सर्व राजांकडून तो निंदिला जातो.
5.72.26
ईषत्करो वधस्तस्य यस्य चारित्रमीदृशम् ।
प्रस्कुन्देन प्रतिस्तब्धश्छिन्नमूल इव द्रुमः ॥ ५.७२.२६ ॥
ज्याचे वर्तन असे आहे त्याच्यासाठी वध फारसा परिणाम करत नाही; तो हट्टाने ताठर होतो, मुळे तुटलेल्या वृक्षासारखा.
5.72.27
वध्यः सर्प इवानार्यः सर्वलोकस्य दुर्मतिः ।
जह्येन त्वममित्रघ्न मा राजन्विचिकित्सिथाः ॥ ५.७२.२७ ॥
तो अनार्य आणि दुर्बुद्धी आहे; सर्व जगासाठी सापाप्रमाणे वध्य आहे. हे शत्रुघ्ना, त्याला ठार कर; हे राजा, संकोच करू नकोस.
5.72.28
सर्वथा त्वत्क्षमं चैतद्रोचते च ममानघ ।
यत्त्वं पितरि भीष्मे च प्रणिपातं समाचरेः ॥ ५.७२.२८ ॥
हे निष्पापा, हे सर्वथा तुला योग्य आहे आणि मलाही ते आवडते—तू पिता आणि भीष्म यांना प्रणाम करावास.
5.72.29
अहं तु सर्वलोकस्य गत्वा छेत्स्यामि संशयम् ।
येषामस्ति द्विधाभावो राजन्दुर्योधनं प्रति ॥ ५.७२.२९ ॥
पण मी सर्व जगाकडे जाऊन संशय दूर करीन—हे राजा, दुर्योधनाविषयी ज्यांचे मन द्विधा झाले आहे त्यांचा संशय.
5.72.30
मध्ये राज्ञामहं तत्र प्रातिपौरुषिकान्गुणान् ।
तव सङ्कीर्तयिष्यामि ये च तस्य व्यतिक्रमाः ॥ ५.७२.३० ॥
तेथे राजांच्या मध्ये मी तुझे वैयक्तिक पौरुषगुण आणि त्याची उल्लंघने सांगेन.
5.72.31
ब्रुवतस्तत्र मे वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् ।
निशम्य पार्थिवाः सर्वे नानाजनपदेश्वराः ॥ ५.७२.३१ ॥
तेथे मी धर्म आणि अर्थासह हितकारक वाक्ये बोलत असताना, नाना जनपदांचे अधिपती असलेले सर्व राजे ते ऐकत होते.
5.72.32
त्वयि संप्रतिपत्स्यन्ते धर्मात्मा सत्यवागिति ।
तस्मिंश्चाधिगमिष्यन्ति यथा लोभादवर्तत ॥ ५.७२.३२ ॥
ते तुला धर्मात्मा आणि सत्यवादी म्हणून मान्य करतील; आणि लोभामुळे त्याने कसे वर्तन केले हेही ते जाणतील.
5.72.33
गर्हयिष्यामि चैवैनं पौरजानपदेष्वपि ।
वृद्धबालानुपादाय चातुर्वर्ण्ये समागते ॥ ५.७२.३३ ॥
नगरवासी आणि ग्रामवासी यांच्यामध्ये, वृद्ध व बालकांसह, चातुर्वर्ण्य एकत्र असताना मी याची निंदा करीन.
5.72.34
शमं वै याचमानस्त्वं नाधर्मं तत्र लप्स्यसे ।
कुरून्विगर्हयिष्यन्ति धृतराष्ट्रं च पार्थिवाः ॥ ५.७२.३४ ॥
शांतीची याचना करणाऱ्या तुला तेथे अधर्म प्राप्त होणार नाही; राजे कुरूंची आणि धृतराष्ट्राची निंदा करतील.
5.72.35
तस्मिंल्लोकपरित्यक्ते किं कार्यमवशिष्यते ।
हते दुर्योधने राजन्यदन्यत्क्रियतामिति ॥ ५.७२.३५ ॥
तो लोकांनी त्यागला असता, दुर्योधन मारला गेला असता, हे राजा, मग काय कार्य उरेल? जे दुसरे करायचे असेल ते करावे.
5.72.36
यात्वा चाहं कुरून्सर्वान्युष्मदर्थमहापयन् ।
यतिष्ये प्रशमं कर्तुं लक्षयिष्ये च चेष्टितम् ॥ ५.७२.३६ ॥
मी सर्व कुरूंकडे जाऊन, तुमच्यासाठी त्यांचा नाश होऊ न देता, शांती प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न करीन आणि त्यांचे वर्तन पाहीन.
5.72.37
कौरवाणां प्रवृत्तिं च गत्वा युद्धाधिकारिकाम् ।
निशम्य विनिवर्तिष्ये जयाय तव भारत ॥ ५.७२.३७ ॥
कौरवांची स्थिती आणि युद्धविषयक बाबी जाऊन ऐकून, हे भरता, तुझ्या विजयासाठी मी परत येईन.
5.72.38
सर्वथा युद्धमेवाहमाशंसापि परैः सह ।
निमित्तानि हि सर्वाणि तथा प्रादुर्भवन्ति मे ॥ ५.७२.३८ ॥
सर्व प्रकारे मला युद्धच दिसते; शत्रूंशी समेटाची आशाही नाही; माझ्यासमोर सर्व शकुन असेच प्रकट होत आहेत.
5.72.39
मृगाः शकुन्ताश्च वदन्ति घोरं ।
हस्त्यश्वमुख्येषु निशामुखेषु ।
घोराणि रूपाणि तथैव चाग्नि-
र्वर्णान्बहून्पुष्यति घोररूपान् ॥ ५.७२.३९ ॥
हरणे व पक्षी भयंकर गोष्टी सांगतात; हत्ती-घोड्यांच्या प्रमुख ठिकाणी, संध्याकाळी; भयानक रूपे दिसतात; तसेच अग्निही भयानक रूपांचे अनेक रंग दाखवतो.
5.72.40
मनुष्यलोकक्षयकृत्सुघोरो ।
नो चेदनुप्राप्त इहान्तकः स्यात्।
शस्त्राणि यन्त्रं कवचान्रथांश्च ।
नागान्हयांश्च प्रतिपादयित्वा ॥ ५.७२.४० ॥
हा मनुष्यलोकाचा नाश करणारा अत्यंत भयंकर काळ आहे; नाहीतर यम इथे येऊन पोहोचला असता. शस्त्रे, यंत्रे, कवचे, रथ, हत्ती व घोडे तयार करवून…
5.72.41
योधाश्च सर्वे कृतनिश्चयास्ते ।
भवन्तु हस्त्यश्वरथेषु यत्ताः।
साङ्ग्रामिकं ते यदुपार्जनीयं ।
सर्वं समग्रं कुरु तन्नरेन्द्र ॥ ५.७२.४१ ॥
सर्व योद्धे दृढ निश्चयाने हत्ती, घोडे व रथांवर सज्ज असावेत; तुला जी युद्धसामग्री मिळवायची आहे ती सर्व पूर्णपणे मिळवून घे, हे नरेंद्रा.
5.72.42
दुर्योधनो न ह्यलमद्य दातुं ।
जीवंस्तवैतन्नृपते कथंचित्।
यत्ते पुरस्तादभवत्समृद्धं ।
द्यूते हृतं पाण्डवमुख्य राज्यम् ॥ ५.७२.४२ ॥
हे राजा, दुर्योधन आज ते कसेही, जिवंत असला तरी परत देऊ शकत नाही. जे पूर्वी तुमचे समृद्ध राज्य होते, ते द्यूतात पांडवांच्या प्रमुखाकडून हरण केले गेले होते.