Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 5.82

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

5.82.1

कुरूणामद्य सर्वेषां भवान्सुहृदनुत्तमः ।
संबन्धी दयितो नित्यमुभयोः पक्षयोरपि ॥ ५.८२.१ ॥

आज आप कुरुओं में सभी के सबसे श्रेष्ठ हितैषी हैं, सदा दोनों पक्षों के प्रिय संबंधी हैं।

5.82.2

पाण्डवैर्धार्तराष्ट्राणां प्रतिपाद्यमनामयम् ।
समर्थः प्रशमं चैव कर्तुमर्हसि केशव ॥ ५.८२.२ ॥

पांडवों की ओर से धृतराष्ट्र के पुत्रों को कल्याणकारी शांति प्रस्तावित करनी है; हे केशव, आप समर्थ हैं, शांति स्थापित करना आपका कर्तव्य है।

5.82.3

त्वमित्तः पुण्डरीकाक्ष सुयोधनममर्षणम् ।
शान्त्यर्थं भ्रातरं ब्रूया यत्तद्वाच्यममित्रहन् ॥ ५.८२.३ ॥

हे कमलनयन, यहाँ से आप शांति के लिए अमर्षी सुयोधन भाई से वह कहें जो कहा जाना चाहिए; हे शत्रुहन्ता।

5.82.4

त्वया धर्मार्थयुक्तं चेदुक्तं शिवमनामयम् ।
हितं नादास्यते बालो दिष्टस्य वशमेष्यति ॥ ५.८२.४ ॥

यदि आप द्वारा धर्म और अर्थ से युक्त, कल्याणकारी और हितकर बात कही गई, तो भी मूर्ख उसे नहीं मानेगा और भाग्य के वश में चला जाएगा।

5.82.5

धर्म्यमस्मद्धितं चैव कुरूणां यदनामयम् ।
एष यास्यामि राजानं धृतराष्ट्रमभीप्सया ॥ ५.८२.५ ॥

जो धर्मसम्मत है, हमारे लिए हितकारी है और कुरुओं के लिए भी कल्याणकारी है, उसी इच्छा से मैं यह राजा धृतराष्ट्र के पास जाऊँगा।

5.82.6

ततो व्यपेते तमसि सूर्ये विमल उद्गते ।
मैत्रे मुहूर्ते संप्राप्ते मद्वर्चिषि दिवाकरे ॥ ५.८२.६ ॥

तब अंधकार दूर होने पर, स्वच्छ सूर्य उदित होने पर, मैत्र मुहूर्त आने पर, अपनी प्रभा से युक्त दिवाकर के उदय होने पर।

5.82.7

कौमुदे मासि रेवत्यां शरदन्ते हिमागमे ।
स्फीतसस्यसुखे काले कल्यः सत्ववतां वरः ॥ ५.८२.७ ॥

कौमुद मास में, रेवती नक्षत्र में, शरद के अंत और हेमन्त के आगमन पर, जब फसलें भरी हुई थीं और समय सुखद था, तब शक्तिशालियों में श्रेष्ठ (कृष्ण) शुभ मंगल में थे।

5.82.8

मङ्गल्याः पुण्यनिर्घोषा वाचः श्रृण्वंश्च सूनृताः ।
ब्राह्मणानां प्रतीतानामृषीणामिव वासवः ॥ ५.८२.८ ॥

मंगलमय, पुण्य ध्वनि वाली, सत्य और मधुर वाणी सुनते हुए, जैसे इन्द्र प्रसिद्ध ब्राह्मणों और ऋषियों की (वाणी सुनते हैं)।

5.82.9

कृत्वा पौर्वाह्णिकं कृत्यं स्नातः शुचिरलङ्कृतः ।
उपतस्थे विवस्वन्तं पावकं च जनार्दनः ॥ ५.८२.९ ॥

पूर्वाह्न का कर्तव्य पूरा करके, स्नान कर, शुद्ध और अलंकृत होकर जनार्दन ने सूर्य और अग्नि की उपासना की।

5.82.10

ऋषभं पृष्ठ आलभ्य ब्राह्मणानभिवाद्य च ।
अग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा पश्यन्कल्याणमग्रतः ॥ ५.८२.१० ॥

वृषभ की पीठ का स्पर्श कर, ब्राह्मणों को प्रणाम कर और अग्नि की प्रदक्षिणा करके, सामने शुभ लक्षण देखते हुए (जनार्दन चले)।

5.82.11

तत्प्रतिज्ञाय वचनं पाण्डवस्य जनार्दनः ।
शिनेर्नप्तारमासीनमभ्यभाषत सात्यकिम् ॥ ५.८२.११ ॥

पाण्डव के उस वचन को स्वीकार कर जनार्दन ने शिनि के पौत्र सात्यकि से, जो बैठे थे, बात की।

5.82.12

रथ आरोप्यतां शङ्खश्चक्रं च गदया सह ।
उपासङ्गाश्च शक्त्यश्च सर्वप्रहरणानि च ॥ ५.८२.१२ ॥

रथ पर रखे जाएँ शंख, चक्र और गदा के साथ, तरकश, शक्तियाँ और सभी शस्त्र भी।

5.82.13

दुर्योधनश्च दुष्टात्मा कर्णश्च सहसौबलः ।
न च शत्रुरवज्ञेयो दुर्बलोऽपि बलीयसा ॥ ५.८२.१३ ॥

दुष्टात्मा दुर्योधन और सौबल सहित कर्ण, और शत्रु को तुच्छ नहीं समझना चाहिए, भले ही वह दुर्बल हो, जब वह बलवान से हो।

5.82.14

ततस्तन्मतमाज्ञाय केशवस्य पुनःसराः ।
प्रसस्त्नुर्योजयिष्यन्तो रथं चक्रगदाभृतः ॥ ५.८२.१४ ॥

तब केशव का वह मत जानकर, चक्र और गदा धारण करने वाले वे लोग रथ जोतने को आगे बढ़े।

5.82.15

तं दीप्तमिव कालाग्निमाकाशगमिवाशुगम् ।
सूर्यचन्द्रप्रकाशाभ्यां चक्राभ्यां समलङ्कृतम् ॥ ५.८२.१५ ॥

वह जलते हुए कालाग्नि के समान, आकाश में चलने वाले तीव्रगामी (रथ) के समान था, सूर्य और चन्द्र के प्रकाश वाले दोनों पहियों से सुशोभित।

5.82.16

अर्धचन्द्रैश्च चन्द्रैश्च मत्स्यैः समृगपक्षिभिः ।
पुष्पैश्च विविधैश्चित्रं मणिरत्नैश्च सर्वशः ॥ ५.८२.१६ ॥

अर्धचन्द्रों, चन्द्रों, मत्स्यों, मृगों और पक्षियों से, विविध पुष्पों से, तथा मणियों और रत्नों से सर्वत्र विचित्र (सजा हुआ)।

5.82.17

तरुणादित्यसङ्काशं बृहन्तं चारुदर्शनम् ।
मणिहेमविचित्राङ्गं सुध्वजं सुपताकिनम् ॥ ५.८२.१७ ॥

नवोदित सूर्य के समान, विशाल, सुन्दर दर्शन वाला, मणियों और सुवर्ण से विचित्र अंगों वाला, सुन्दर ध्वज और सुन्दर पताकाओं वाला।

5.82.18

सूपस्करमनाधृष्यं वैयाघ्रपरिवारणम् ।
यशोघ्नं प्रत्यमित्राणां यदूनां नन्दिवर्धनम् ॥ ५.८२.१८ ॥

भली-भाँति सुसज्जित, अजेय, व्याघ्रचर्म से आच्छादित, शत्रुओं का यश नष्ट करने वाला, और यदुवंशियों का आनन्द बढ़ाने वाला।

5.82.19

वाजिभिः शैब्यसुग्रीवमेधपुष्पबलाहकैः ।
स्नातैः संपादयामासुः संपन्नैः सर्वसंपदा ॥ ५.८२.१९ ॥

शैब्य, सुग्रीव, मेघपुष्प और बलाहक नामक घोड़ों को, जो नहलाए गए थे और सब प्रकार की सम्पदा से सुसज्जित थे, उन्होंने तैयार किया।

5.82.20

महिमानं तु कृष्णस्य भूय एवाभिवर्धयन् ।
सुघोषः पतगेन्द्रेण ध्वजेन युयुजे रथः ॥ ५.८२.२० ॥

कृष्ण की महिमा को और बढ़ाते हुए सुघोष रथ पक्षिराज गरुड़ के ध्वज से युक्त किया गया।

5.82.21

तं मेरुशिखरप्रख्यं मेघदुन्दुभिनिस्वनम् ।
आरुरोह रथं सौरिर्विमानमिव कामगम् ॥ ५.८२.२१ ॥

मेरु शिखर के समान, मेघ और दुन्दुभि के समान गर्जना करने वाले उस रथ पर शूरपुत्र कृष्ण ऐसे चढ़े जैसे कामगामी विमान पर।

5.82.22

ततः सात्यकिमारोप्य प्रययौ पुरुषोत्तमः ।
पृथिवीं चान्तरिक्षं च रथघोषेण नादयन् ॥ ५.८२.२२ ॥

फिर पुरुषोत्तम कृष्ण सात्यकि को साथ बिठाकर चल पड़े, रथ के घोष से पृथ्वी और आकाश को गुँजाते हुए।

5.82.23

व्यपोढाभ्रस्ततः कालः क्षणेन समपद्यत ।
शिवश्चानुववौ वायुः प्रशान्तमभवद्रजः ॥ ५.८२.२३ ॥

तब बादल छँट गए और क्षण भर में मौसम अनुकूल हो गया; शुभ पवन पीछे से बहने लगा और धूल शान्त हो गई।

5.82.24

प्रदक्षिणानुलोमाश्च मङ्गल्या मृगपक्षिणः ।
प्रयाणे वासुदेवस्य बभूवुरनुयायिनः ॥ ५.८२.२४ ॥

वासुदेव की यात्रा में दाहिनी ओर घूमने वाले और अनुकूल, मंगलकारी मृग और पक्षी उनके अनुगामी बन गए।

5.82.25

मङ्गल्यार्थप्रदैः शब्दैरन्ववर्तन्त सर्वशः ।
सारसाः शतपत्राश्च हंसाश्च मधुसूदनम् ॥ ५.८२.२५ ॥

मंगलमय अर्थ देने वाले शब्दों के साथ सारस, शतपत्र पक्षी और हंस सब ओर से मधुसूदन का अनुसरण करने लगे।

5.82.26

मन्त्राहुतिमहाहोमैर्हूयमानश्च पावकः ।
प्रदक्षिणशिखो भूत्वा विधूमः समपद्यत ॥ ५.८२.२६ ॥

मंत्रों के साथ दी जा रही महान आहुतियों से हवन की अग्नि की लपटें दक्षिणावर्त होकर धूम्ररहित हो गईं।

5.82.27

वसिष्ठो वामदेवश्च भूरिद्युम्नो गयः क्रथः ।
शुकनारदवाल्मीका मरुत्तः कुशिको भृगुः ॥ ५.८२.२७ ॥

वसिष्ठ, वामदेव, भूरिद्युम्न, गय, क्रथ, शुक, नारद, वाल्मीकि, मरुत्त, कुशिक और भृगु।

5.82.28

देवब्रह्मर्षयश्चैव कृष्णं यदुसुखावहम् ।
प्रदक्षिणमवर्तन्त सहिता वासवानुजम् ॥ ५.८२.२८ ॥

देवता और ब्रह्मर्षि यदुओं को सुख देने वाले कृष्ण की प्रदक्षिणा करते हुए एक साथ घूमने लगे, उस वासव-अनुज की।

5.82.29

एवमेतैर्महाभागैर्महर्षिगणसाधुभिः ।
पूजितः प्रययौ कृष्णः कुरूणां सदनं प्रति ॥ ५.८२.२९ ॥

इस प्रकार इन महाभाग, साधु महर्षिगणों द्वारा पूजित होकर कृष्ण कुरुओं के भवन की ओर चले गए।

5.82.30

देवताभ्यो नमस्कृत्य ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य च ।
प्रययौ पुण्डरीकाक्षः सात्यकेन सहाच्युतः ॥ ५.८२.३० ॥

देवताओं को नमस्कार करके और ब्राह्मणों को स्वस्ति कहकर कमलनयन अच्युत कृष्ण सात्यकि के साथ चले गए।

5.82.31

तं प्रयान्तमनुप्रायात्कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
भीमसेनार्जुनौ चोभौ माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ॥ ५.८२.३१ ॥

उन जाते हुए उनके पीछे कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर चले, तथा भीमसेन और अर्जुन दोनों, और माद्री के दोनों पुत्र, पाण्डव भी।

5.82.32

चेकितानश्च विक्रान्तो धृष्टकेतुश्च चेदिपः ।
द्रुपदः काशिराजश्च शिखण्डी च महारथः ॥ ५.८२.३२ ॥

चेकितान वीर, चेदिराज धृष्टकेतु, द्रुपद, काशिराज, और महारथी शिखण्डी भी।

5.82.33

धृष्टद्युम्नः सपुत्रश्च विराटः केकयैः सह ।
संसाधनार्थं प्रययुः क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभम् ॥ ५.८२.३३ ॥

धृष्टद्युम्न पुत्र सहित, और विराट केकय राजकुमारों के साथ, क्षत्रिय वीर उस क्षत्रियों में श्रेष्ठ के पास (सेना जुटाने के लिए) चल पड़े।

5.82.34

ततोऽनुव्रज्य गोविन्दं धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
राज्ञां सकाशे द्युतिमानुवाचेदं वचस्तदा ॥ ५.८२.३४ ॥

तब गोविन्द के पीछे चलकर धर्मराज युधिष्ठिर ने, राजाओं के समक्ष, तेजस्वी होकर उस समय यह वचन कहा।

5.82.35

यो वै न कामान्न भयान्न लोभान्नार्थकारणात् ।
अन्यायमनुवर्तेत स्थिरबुद्धिरलोलुपः ॥ ५.८२.३५ ॥

जो न इच्छा से, न भय से, न लोभ से, न धन के कारण अन्याय का अनुसरण करे, वही स्थिर बुद्धि और लोभरहित है।

5.82.36

धर्मज्ञो धृतिमान्प्राज्ञः सर्वभूतेषु केशवः ।
ईश्वरः सर्वभूतानां देवदेवः सनातनः ॥ ५.८२.३६ ॥

धर्म को जानने वाले, धैर्यवान, प्रज्ञावान केशव सब प्राणियों में, सब प्राणियों के ईश्वर, देवों के देव, सनातन हैं।

5.82.37

तं सर्वगुणसंपन्नं श्रीवत्सकृतलक्षणम् ।
संरिष्वज्य कौन्तेयः सन्देष्टुमुपचक्रमे ॥ ५.८२.३७ ॥

सभी गुणों से संपन्न, श्रीवत्स चिह्न से अंकित उन (कृष्ण) को गले लगाकर कौन्तेय (अर्जुन) ने बात कहना आरंभ किया।