মহাভারত · অধ্যায় 5.83
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.83.1
या सा बाल्यात्प्रभृत्यस्मान्पर्यवर्धयताबला ।
उपवासतपःशीला सदा स्वस्त्ययने रता ॥ ५.८३.१ ॥
শৈশব থেকেই আমাদের লালন-পালন করে বড় করে তুলেছিলেন সেই কোমল মাতা, যিনি উপবাস ও তপস্যায় রত ছিলেন এবং সর্বদা মঙ্গলকর্মে নিযুক্ত থাকতেন।
5.83.2
देवतातिथिपूजासु गुरुशुश्रूषणे रता ।
वत्सला प्रियपुत्रा च माताऽस्माकं जनार्दन ॥ ५.८३.२ ॥
দেবতা ও অতিথিদের পূজায় এবং গুরুজনের সেবায় রতা, স্নেহময়ী, প্রিয় পুত্রবতী আমাদের মাতা, হে জনার্দন!
5.83.3
सुयोधनभयाद्या नो त्रायतामित्रकर्शन ।
महतो मृत्युसंबाधुद्दुस्तरान्नौरिवार्णवात् ॥ ५.८३.३ ॥
হে শত্রুদমনকারী! সুযোধনের ভয় থেকে, মহামৃত্যুর সংকট থেকে, দুস্তর সমুদ্র থেকে নৌকার মতো তিনি আমাদের রক্ষা করুন।
5.83.4
अस्मत्कृते च सततं यया दुःखानि माधव ।
अनुभूतान्यदुःखार्हां तां स्म पृच्छेरनामयम् ॥ ५.८३.४ ॥
হে মাধব! আমাদের জন্য নিরন্তর যে দুঃখ ভোগ করেছেন, দুঃখের যোগ্য নন যিনি, তাঁর কুশল অবশ্যই জিজ্ঞাসা করবে।
5.83.5
भृशमाश्वासयेश्चैनां पुत्रशोकपरिप्लुताम् ।
अभिवाद्य स्वजेथास्त्वं पाण्डवान्परिकीर्तयन् ॥ ५.८३.५ ॥
পুত্রশোকে নিমজ্জিত তাঁকে অত্যন্ত সান্ত্বনা দিও; প্রণাম করে পাণ্ডবদের নাম উচ্চারণ করে তাঁকে অভিবাদন জানিও।
5.83.6
ऊढात्प्रभृति दुःखानि श्वशुराणामरिन्दम ।
निराकाराऽतदर्हा च पश्यन्ती दुःखमश्रुते ॥ ५.८३.६ ॥
হে অরিন্দম! বিবাহের পর থেকেই শ্বশুরদের কারণে তাঁর দুঃখ; যোগ্য না হয়েও, দুঃখ দেখতে দেখতে তিনি দুঃখ ভোগ করছেন।
5.83.7
अपि जातु स कालः स्यात्कृष्ण दुःखविपर्ययः ।
यदहं मातरं क्लिष्टां सुखं दद्यामरिन्दम ॥ ५.८३.७ ॥
হে কৃষ্ণ, দুঃখের সেই বিপর্যয়ের কাল কি কখনো আসবে, যখন আমি ক্লিষ্টা মাতাকে সুখ দিতে পারব? হে শত্রুদমন!
5.83.8
प्रव्रजन्तोऽनुधावन्तीं कृपणां पुत्रगृद्धिनीम् ।
रुदतीमपहायैनामगच्छाम वयं वनम् ॥ ५.८३.८ ॥
আমরা যখন প্রব্রজ্যায় বেরিয়েছিলাম, তখন পুত্রানুরাগিনী সেই কৃপণা মাতা আমাদের পিছনে ছুটে এসেছিলেন। কাঁদতে থাকা তাঁকে ছেড়ে আমরা বনে গিয়েছিলাম।
5.83.9
सा नूनं म्रियते दुःखैः सा चेज्जीवति केशव ।
तथा पुत्राधिभिर्गाढमार्तामर्चय सत्कृत ॥ ५.८३.९ ॥
হে কেশব, সে যদি বেঁচে থাকে, তবে দুঃখে নিশ্চয়ই মরছে। তাই পুত্রচিন্তায় গভীরভাবে পীড়িত সেই মাতাকে সম্মানের সঙ্গে পূজা করো।
5.83.10
अभिवाद्याऽथ सा कृष्ण त्वया मद्वचवाद्विभो ।
धृतराष्ट्रश्च कौरव्यो राजानश्च वयोधिकाः ॥ ५.८३.१० ॥
হে কৃষ্ণ, হে বিভো, আমার কথায় তুমি তাঁকে অভিবাদন করো; আর কৌরব ধৃতরাষ্ট্র ও বয়োজ্যেষ্ঠ রাজাদেরও।
5.83.11
भीष्मं द्रोणं कृपं चैव महाराजं च वाह्लिकम् ।
द्रौणिं च सोमदत्तं च सर्वांश्च भरतान्पृथक् ॥ ५.८३.११ ॥
ভীষ্ম, দ্রোণ, কৃপ, মহারাজ বাহ্লীক, দ্রোণপুত্র অশ্বত্থামা, সোমদত্ত এবং সমস্ত ভরতবংশীয়কে পৃথক পৃথকভাবে প্রণাম করো।
5.83.12
यथावयो यथास्थानं प्रपद्यस्व जनार्दन ।
विदुरं च महाप्राज्ञं कुरूणां मन्त्रधारिणम्।
अगाधबुद्धिं मर्मज्ञं स्वजेथा मधुसूदन ॥ ५.८३.१२ ॥
হে জনার্দন, বয়স ও মর্যাদা অনুসারে তাঁদের কাছে গিয়ে প্রণাম করো। হে মধুসূদন, কুরুদের মন্ত্রধারী, মহাপ্রাজ্ঞ, অগাধবুদ্ধি, মর্মজ্ঞ বিদুরকে বড় ভাই মনে করে সম্মান দাও।
5.83.13
इत्युक्त्वा केशवं तत्र राजमध्ये युधिष्ठिरः ।
अनुज्ञातो निववृते कृष्णं कृत्वा प्रदक्षिणम् ॥ ५.८३.१३ ॥
এই কথা বলে সেখানে রাজাদের মাঝে যুধিষ্ঠির কেশবের কাছে বিদায় নিলেন; অনুমতি পেয়ে কৃষ্ণকে প্রদক্ষিণ করে ফিরে গেলেন।
5.83.14
व्रजन्नेव तु बीभत्सुः सखायं पुरुषर्षभम् ।
अब्रवीत्परवीरघ्रं दाशार्हमपराजितम् ॥ ५.८३.१४ ॥
যেতে যেতেই বীভৎসু (অর্জুন) তাঁর সখা, নরশ্রেষ্ঠ, শত্রুবীরঘাতী, অপরাজিত দাশার্হ কৃষ্ণকে বললেন।
5.83.15
यदस्माकं विभो वृत्तं पुरा वै मन्त्रनिश्चये ।
अर्धराज्यस्य गोविद विदितं सर्वराजसु ॥ ५.८३.१५ ॥
হে বিভু, পূর্বে আমাদের মন্ত্রণায় যা স্থির হয়েছিল — অর্ধরাজ্য সম্পর্কে — হে গোবিন্দ, তা সব রাজার জানা।
5.83.16
तच्चेद्दद्यादखङ्गेन सत्कृत्यानवमत्य च ।
प्रियं मे स्यान्महाबाहो मुच्येरन्महतो भयात् ॥ ५.८३.१६ ॥
সে যদি তা খড়্গ ছাড়াই, সম্মানের সঙ্গে, অবজ্ঞা না করে দেয়, হে মহাবাহু, তবে তা আমার প্রিয় হবে; সবাই মহা ভয় থেকে মুক্তি পাবে।
5.83.17
अतश्चेदन्यथाकर्ता धार्तराष्ट्रोऽनुपायवित् ।
अन्तं नूनं करिष्यामि क्षत्रियाणां जनार्दन ॥ ५.८३.१७ ॥
অতএব ধৃতরাষ্ট্রের পুত্র (দুর্যোধন) যদি উপায় না জেনে অন্যরকম করে, হে জনার্দন, আমি অবশ্যই ক্ষত্রিয়দের অন্ত ঘটাব।
5.83.18
एवमुक्ते पाण्डवेन समहृष्यद्वृकोदरः ।
मुहुर्मुहुः क्रोधवशात्प्रावेपत च पाण्डवः ॥ ५.८३.१८ ॥
পাণ্ডব এইভাবে বললে বৃকোদর (ভীম) অত্যন্ত হর্ষিত হলেন; ক্রোধের বশে বারবার কম্পিত হলেন; পাণ্ডবও কাঁপতে লাগলেন।
5.83.19
वेपमानश्च कौन्तेयः प्राक्रोशन्महतो रजन् ।
धनञ्जयवचः श्रुत्वा हर्षोत्सिक्तमना भृशम् ॥ ५.८३.१९ ॥
কুন্তীপুত্র কম্পিত হয়ে উচ্চস্বরে চিৎকার করলেন, হে রাজন্। ধনঞ্জয়ের বাক্য শুনে তাঁর মন অত্যন্ত আনন্দে উচ্ছ্বসিত হল।
5.83.20
तस्य तं निनदं श्रुत्वा संप्रावेपन्त धन्विनः ।
वाहनानि च सर्वामि शकृन्मूत्रे प्रमुस्रुवुः ॥ ५.८३.२० ॥
তাঁর সেই গর্জন শুনে ধনুর্ধরেরা কাঁপতে লাগলেন; সমস্ত বাহন মলমূত্র ত্যাগ করল।
5.83.21
इत्युक्त्वा केशवं तत्र तथा चोह्वा विनिश्चयम् ।
अनुज्ञातो निववृते परिष्वज्य जनार्दनम् ॥ ५.८३.२१ ॥
এইরূপ বলে, সেখানে নিজেদের সিদ্ধান্ত বিবেচনা করে, অনুমতি পেয়ে জনার্দনকে আলিঙ্গন করে তাঁরা ফিরে গেলেন।
5.83.22
तेषु राजसु सर्वेषु निवृत्तेषु जनार्दनः ।
तूर्णमभ्यगमद्धृष्टः शैब्यसुग्रीववाहनः ॥ ५.८३.२२ ॥
সমস্ত রাজারা ফিরে গেলে, শৈব্য ও সুগ্রীব যাঁর অশ্ব, সেই জনার্দন আনন্দে দ্রুত অগ্রসর হলেন।
5.83.23
ते हया वासुदेवस्य दारुकेण प्रचोदिताः ।
पन्थानमाचेमुरिव ग्रसमाना इवाम्बरम् ॥ ५.८३.२३ ॥
দারুকের প্রেরিত বাসুদেবের সেই অশ্বগুলি যেন আকাশ গ্রাস করতে করতে পথ ধরে ছুটল।
5.83.24
अथापश्यन्महाबाहुर्ऋषीनध्वनि केशवः ।
ब्राह्या श्रिया दीप्यमानान्स्थितानुभयतः पथि ॥ ५.८३.२४ ॥
তখন মহাবাহু কেশব পথের দুই পাশে দাঁড়িয়ে থাকা ব্রহ্মতেজে দীপ্যমান ঋষিদের দেখলেন।
5.83.25
सोऽवतीर्य रथात्तूर्णमभिवाद्य जनार्दनः ।
यथावृत्तानृषीन्सर्वानभ्यभाषत पूजयन् ॥ ५.८३.२५ ॥
তিনি দ্রুত রথ থেকে নেমে জনার্দন প্রণাম করলেন এবং যেমনভাবে এসেছিলেন সেই সকল ঋষিকে সম্মান জানিয়ে সম্ভাষণ করলেন।
5.83.26
कच्चिल्लोकेषु कुशलं कच्चिद्धर्मः स्वनुष्ठितः ।
ब्राह्मणानां त्रयो वर्णाः कच्चित्तिष्ठन्ति शासने ।
पितृदेवातिथिभ्यश्च कच्चित्पूता स्वनुष्ठिताः ॥ ५.८३.२६ ॥
লোকসমূহে কুশল তো? ধর্ম কি সুচারুভাবে পালিত হচ্ছে? ব্রাহ্মণদের তিন বর্ণ কি শাসনে অবস্থান করছে? পিতৃ, দেবতা ও অতিথিদের প্রতি পবিত্র কর্ম কি সুষ্ঠুভাবে সম্পন্ন হচ্ছে?
5.83.27
तेभ्यः प्रयुज्य तां पूजां प्रोवाच मधुसूदनः ।
भगवन्तः क्व संसिद्धाः कोऽवधिर्भवतामिह ॥ ५.८३.२७ ॥
তাঁদের সেই পূজা নিবেদন করে মধুসূদন বললেন, "হে ভগবান, সিদ্ধ আপনারা কোথা থেকে এসেছেন? এখানে আপনাদের লক্ষ্য কী?"
5.83.28
किं वा कार्यं भगवतामहं किं करवाणि यः ।
केनार्थेनोपप्तंप्राप्ता भगवन्तो महीतलम् ॥ ५.८३.२८ ॥
"ভগবানদের কী কার্য? আমি কী করতে পারি? কোন উদ্দেশ্যে আপনারা এই পৃথিবীতে এসেছেন?"
5.83.29
एवमुक्ताः केशवेन मुनयः शंसितव्रताः ।
नारदप्रमुखाः सर्वे प्रत्यनन्दन्त केशवम् ॥ ५.८३.२९ ॥
কেশবের এরূপ বলায় নারদপ্রমুখ সকল মুনি, যাঁদের ব্রত প্রশংসিত, কেশবকে প্রতি-অভিনন্দন জানালেন।
5.83.30
अधश्शिराः सर्पमाली महर्षिः स हि देवलः ।
अर्वावसुः सुजानुश्च मैत्रेयः शुनको बली ॥ ५.८३.३० ॥
অধোমুখ, সর্পমালাধারী মহর্ষি দেবল, অর্বাবসু, সুজানু, মৈত্রেয় এবং বলবান শুনক।
5.83.31
बको दाल्भ्यः स्थूलशिराः कृष्णद्वैपायनस्तथा ।
आपोदधौम्यो धौम्यश्च आणिमाण्डव्यकौशिकौ ॥ ५.८३.३१ ॥
বক, দাল্ভ্য, স্থূলশিরা, কৃষ্ণদ্বৈপায়ন তথা, আপোদধৌম্য ও ধৌম্য, আণিমাণ্ডব্য ও কৌশিক।
5.83.32
दामोष्णीषस्त्रिषवणः पर्णादो घटजानुकः ।
मौञ्जायनो वायुभक्षः पाराशर्योऽथ शालिकः ॥ ५.८३.३२ ॥
দামোষ্ণীষ, ত্রিষবণ, পর্ণাদ, ঘটজানুক, মৌঞ্জায়ন, বায়ুভক্ষ, পারাশর্য ও শালিক।
5.83.33
शीलवानशनिर्धाता शून्यपालोऽकृतव्रणः ।
श्वेतकेतुः कहोलश्च रामश्चैव महातपाः ॥ ५.८३.३३ ॥
শীলবান, অশনি, ধাতা, শূন্যপাল, অকৃতব্রণ, শ্বেতকেতু, কহোল এবং মহাতপা রামও।
5.83.34
तमब्रवीज्जामदग्न्य उपेत्य मधुसूदनम् ।
परिष्वज्य च गोविन्दं सुरासुरपतेः सखा ॥ ५.८३.३४ ॥
সুরাসুরপতির (ইন্দ্রের) সখা জামদগ্ন্য কাছে এসে মধুসূদন গোবিন্দকে আলিঙ্গন করে তাঁকে বললেন।
5.83.35
देवर्षयः पुण्यकृतो ब्राह्मणाश्च बहुश्रुताः ।
राजर्षयश्च दाशार्ह मानयन्ति तपस्विनः ॥ ५.८३.३५ ॥
হে দাশার্হ, দেবর্ষি, পুণ্যকর্মা ব্রাহ্মণ, বহুশ্রুত, রাজর্ষি ও তপস্বীরা আপনাকে সম্মান করেন।
5.83.36
दैवासुरस्य द्रुष्टारः पुराणस्य महामते ।
समेत पार्थिवं क्षत्रं दिदृक्षन्तश्च सर्वतः।
सभासदश्च राजानस्त्वां च सत्यं जनार्दनम् ॥ ५.८३.३६ ॥
হে মহামতি, দেবাসুর যুদ্ধের প্রাচীন সাক্ষীরা, সর্বত্র থেকে সমবেত ক্ষত্রিয় রাজারা, সভাসদেরা ও রাজারা আপনাকে দেখতে ইচ্ছুক; আপনি সত্য জনার্দন।
5.83.37
एतन्महत्प्रेक्षणीयं द्रुष्टुमिच्छाम केशव ॥ ५.८३.३७ ॥
হে কেশব, এই মহৎ ও দর্শনীয় দৃশ্য দেখতে আমরা ইচ্ছা করি।
5.83.38
धर्मार्थसहिता वाचः श्रोतुमिच्छाम माधव ।
त्वयोच्यमानाः कुरुषु राजमध्ये परन्तप ॥ ५.८३.३८ ॥
হে মাধব, কুরুদের মধ্যে ও রাজসভায় আপনার উচ্চারিত ধর্ম ও অর্থযুক্ত বাক্য শুনতে আমরা ইচ্ছা করি, হে পরন্তপ।
5.83.39
सभायां मधुरा वाचः शुश्रूषन्तस्त्वयेरिताः ।
कुरूणां प्रतिवाचश्च श्रोतुमिच्छाम माधव ॥ ५.८३.३९ ॥
সভায় আপনার উচ্চারিত মধুর বাক্য ও কুরুদের প্রতিবাক্য শুনতে ইচ্ছুক হয়ে, হে মাধব, আমরা শুনতে চাই।
5.83.40
भीष्मद्रोणादयश्चैव विदुरश्च महामतिः ।
त्वं च यादवशार्दूल सभायां वै समेष्यथ ॥ ५.८३.४० ॥
ভীষ্ম, দ্রোণ প্রভৃতি, মহামতি বিদুর এবং হে যাদবশার্দূল, আপনিও সভায় মিলিত হবেন।
5.83.41
तव वाक्यानि दिव्यानि तथा तेषां च माधव ।
श्रोतुमिच्छाम गोविन्द सत्यानि च हितानि च।
आपृष्टोऽसि महाबाहो पुनर्द्रक्ष्यामहे वयम् ॥ ५.८३.४१ ॥
হে মাধব, আপনার ও তাঁদের দিব্য, সত্য ও হিতকর বাক্য শুনতে আমরা ইচ্ছা করি, হে গোবিন্দ। হে মহাবাহু, আপনাকে জিজ্ঞাসা করা হয়েছে; আমরা আবার আপনাকে দেখব।
5.83.42
याह्यविघ्नेन वै वीर द्रक्ष्यामस्त्वां सभागतम् ।
आसीनमासने दिव्ये बलतेजःसमाहितम् ॥ ५.८३.४२ ॥
হে বীর, বিঘ্নহীনভাবে যান; সভায় আগত, দিব্য আসনে উপবিষ্ট, বল ও তেজে সমাহিত আপনাকে আমরা দেখব।
5.83.43
प्रयान्तं देवकीपुत्रं परवीररुजो दश ।
महारथा महाबाहुमन्वयुः शस्त्रपाणयः ॥ ५.८३.४३ ॥
শত্রুবীরদের পীড়নকারী দশজন মহারথ, হাতে অস্ত্র নিয়ে, প্রস্থানরত দেবকীপুত্র সেই মহাবাহুর পিছু নিলেন।
5.83.44
पदातीनां सहस्रं च सादिनां च परन्तप ।
भोज्यं च विपुलं राजन्प्रेष्याश्च शतशोपरे ॥ ५.८३.४४ ॥
হে পরন্তপ, হে রাজন, এক হাজার পদাতিক ও অশ্বারোহী, প্রচুর খাদ্য এবং শত শত অন্য ভৃত্যও (সঙ্গে চলল)।