Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 5.84

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

5.84.1

कथं प्रयातो दाशार्हो महात्मा मधुसूदनः ।
कानि वा व्रजतस्तस्य निमित्तानि महौजसः ॥ ५.८४.१ ॥

महात्मा दाशार्ह मधुसूदन किस प्रकार प्रस्थान किए? उस महातेजस्वी के जाते समय कौन-कौन से शकुन हुए?

5.84.2

तस्य प्रयाणे यान्यसन्निमित्तानि महात्मनः ।
तानि मे श्रृणु सर्वाणि दैवान्यौत्पातिकानि च ॥ ५.८४.२ ॥

उस महात्मा के प्रस्थान में जो-जो शकुन हुए, वे सब दैविक और उत्पात-सूचक थे, उन्हें मुझसे सुनो।

5.84.3

अनभ्रेऽशनिनिर्घोषः सविद्युत्समजायत ।
अन्वगेव च पर्जन्यः प्रावर्षद्विघने भृशम् ॥ ५.८४.३ ॥

बिना बादल के वज्र-गर्जन और बिजली के साथ (भयंकर ध्वनि) उत्पन्न हुई; फिर भी बादल घने होकर अत्यधिक वर्षा करने लगे।

5.84.4

प्रत्यगूहुर्महानद्यः प्राङ्मुखाः सिन्धुसप्तमाः ।
विपरिता दिशः सर्वा न प्राज्ञायत किंचन ॥ ५.८४.४ ॥

सिन्धु जिनमें सातवीं है, ऐसी महानदियाँ पूर्वमुखी होकर उलटी बहने लगीं; सभी दिशाएँ विपरीत हो गईं और कुछ भी पहचाना नहीं जा सका।

5.84.5

प्राज्वलन्नग्नयो राजन्पृथिवी समकम्पत ।
उदपानाश्च कुम्भाश्च प्रासिञ्चञ्शतशो जलम् ॥ ५.८४.५ ॥

हे राजन्, अग्नियाँ प्रज्वलित हो उठीं, पृथ्वी काँप उठी; कुएँ और घड़े सैकड़ों बार जल बहाने लगे।

5.84.6

तमःसंवृतमप्यासीत्सर्वं जगदिदं तथा ।
न दिशो नादिशो राजन्प्रज्ञायन्तेस्म रेणुना ॥ ५.८४.६ ॥

यह सारा जगत भी अंधकार से ढक गया; हे राजन्, धूल के कारण न दिशाएँ पहचानी जा सकीं, न उपदिशाएँ।

5.84.7

प्रादुरासीन्महाञ्छब्दः खेशरीरमदृश्यत ।
सर्वेषु राजन्देशेषु तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ५.८४.७ ॥

आकाश में एक महान ध्वनि उठी और एक शरीर दिखाई दिया। हे राजन्, सभी देशों में वह अद्भुत-सा हो गया।

5.84.8

प्रामथ्नाद्धास्तिनपुरं वातो दक्षिणपश्चिमः ।
आरुजन्गणशो वृक्षान्परुषोऽशनिनिःस्वनः ॥ ५.८४.८ ॥

दक्षिण-पश्चिम से एक प्रचण्ड वायु ने हास्तिनपुर को झकझोर डाला। वह कठोर थी और वज्र जैसी गर्जना करती हुई वृक्षों को समूहों में तोड़ती थी।

5.84.9

यत्रयत्र च वार्ष्णेयो वर्तते पथि भारत ।
तत्रतत्र सुखो वायुः सर्वं चासीत्प्रदक्षिणम् ॥ ५.८४.९ ॥

हे भारत, जहाँ-जहाँ वार्ष्णेय मार्ग पर चलते थे, वहाँ-वहाँ वायु सुखद थी और सब कुछ दक्षिण की ओर अनुकूल हो जाता था।

5.84.10

ववर्ष पुष्पवर्षं च कमलानि च भूरिशः ।
समश्च पन्था निर्दुःखो व्यपेतकुशकण्टकः ॥ ५.८४.१० ॥

फूलों की वर्षा हुई और बहुत-से कमल भी बरसे। मार्ग समतल हो गया, कष्टरहित हो गया, और कुश घास तथा काँटों से मुक्त हो गया।

5.84.11

संस्तुतो ब्राह्मणैर्गीर्भिस्तत्रतत्र सहस्रशः ।
अर्च्यते मधुपर्कैश्च वसुभिश्च वसुप्रदः ॥ ५.८४.११ ॥

ब्राह्मणों द्वारा वाणी से स्तुति किए जाते हुए, जगह-जगह हज़ारों बार, वह धन देने वाले मधुपर्क और धन से सम्मानित किए जाते थे।

5.84.12

तं किरन्ति महात्मानं वन्यैः पुष्पैः सुगन्धिभिः ।
स्त्रियः पथि समागम्य सर्वभूतहिते रतम् ॥ ५.८४.१२ ॥

सब प्राणियों के हित में रत उस महात्मा पर, मार्ग पर एकत्र होकर स्त्रियाँ सुगंधित वन्य पुष्पों की वर्षा करती हैं।

5.84.13

स शालिभवनं रम्यं सर्वसस्यसमाचितम् ।
सुख परमधर्मिष्ठमभ्यगाद्भरतर्षभ ॥ ५.८४.१३ ॥

वह धान से भरे, सभी फसलों से परिपूर्ण, सुंदर शालि-भवनों वाले, परम धर्मिष्ठ प्रदेश में सुखपूर्वक पहुँचे, हे भरतश्रेष्ठ।

5.84.14

पश्यन्बहुपशून्ग्रामान्रम्यान्हृदयतोपणान् ।
पुराणि च व्यतिकामन्राष्ट्राणि विविधानि च ॥ ५.८४.१४ ॥

बहुत से पशुओं वाले, हृदय को प्रसन्न करने वाले सुंदर गाँवों को देखते हुए, तथा नगरों और विविध राष्ट्रों को पार करते हुए।

5.84.15

नित्यं हृष्टाः सुमनसो भारतैरभिरक्षिताः ।
नोद्विग्नाः परचक्राणां व्यसनानामकोविदाः ॥ ५.८४.१५ ॥

भरतों द्वारा भली-भाँति सुरक्षित, वे सदा हर्षित और प्रसन्नचित्त रहते थे, शत्रु सेनाओं से उद्विग्न नहीं थे और विपत्तियों से अनभिज्ञ थे।

5.84.16

उपप्लाव्यादथागम्य जनाः पुरनिवासिनः ।
यथ्यतिष्ठन्त सहिता विष्वक्सेनदिदृक्षया ॥ ५.८४.१६ ॥

तब उपप्लव्य से आकर नगरवासी जन, विष्वक्सेन को देखने की इच्छा से, एकत्र होकर खड़े रहे।

5.84.17

ते तु सर्वे समायान्तमग्निमिद्धमिव प्रभुम् ।
अर्चयामासुरर्चार्हं देशातिथिमुपस्थितम् ॥ ५.८४.१७ ॥

वे सब आते हुए, प्रज्वलित अग्नि के समान तेजस्वी प्रभु का, पूजनीय देश-अतिथि के रूप में उपस्थित होने पर, सम्मान करने लगे।

5.84.18

वृकस्थलं समासाद्य केशवः परवीरहा ।
प्रकीर्णरश्मावादित्ये व्योम्नि वै लोहितायति ॥ ५.८४.१८ ॥

वृकस्थल पहुँचकर, परवीरों का संहार करने वाले केशव, जब सूर्य की किरणें बिखरी हुई थीं और आकाश लाल हो रहा था।

5.84.19

ततो ह्यनुचरान्सर्वानुवाच मधुसूदनः ।
युधिष्ठिरस्य कार्यार्थमिह वत्स्यामहे वयम् ॥ ५.८४.१९ ॥

तब मधुसूदन ने अपने सभी अनुचरों से कहा, "युधिष्ठिर के कार्य के लिए हम यहाँ ठहरेंगे।"

5.84.20

तस्य तन्मतमाज्ञाय चक्रुरावसथं नराः ।
क्षणेन चान्नपानानि ररावन्ति समार्जयन् ॥ ५.८४.२० ॥

उनका वह मत जानकर लोगों ने डेरा बनाया, और क्षण भर में अन्न-पान की व्यवस्था कर ली।

5.84.21

अवतीर्य रथात्तूर्णं कृत्वा शौचं यथाविधि ।
रथमोचनमादिश्य सन्ध्यामुपविवेश ह ॥ ५.८४.२१ ॥

रथ से शीघ्र उतरकर, विधिपूर्वक शौच करके, रथ खोलने की आज्ञा देकर, वे संध्या-उपासना के लिए बैठ गए।

5.84.22

दारुकोऽपि हयान्मुक्त्वा परिचर्य च शास्त्रतः ।
मुमोच सर्वं योक्तादि मुक्त्वा चैतानवासृजत् ॥ ५.८४.२२ ॥

दारुक ने भी घोड़ों को खोलकर शास्त्रानुसार उनकी सेवा की; सारी जुत-डोरी आदि खोलकर इन्हें छोड़ दिया।

5.84.23

तस्मिन्ग्रामे प्रधानास्तु य आसन्ब्राह्मणा नृप ।
आर्याः कुलीना ह्रीमन्तो ब्राह्मीं वृत्तिमनुष्ठिताः ॥ ५.८४.२३ ॥

हे नृप, उस गाँव में जो प्रमुख ब्राह्मण थे — आर्य, कुलीन, लज्जाशील, ब्राह्मण-वृत्ति का पालन करने वाले।

5.84.24

तेऽभिगम्य महात्मानं हृषीकेशमरिन्दमम् ।
पूजां चक्रुर्यथान्यायमाशीर्मङ्गलसंयुताम् ॥ ५.८४.२४ ॥

उन्होंने महात्मा, शत्रुदमन हृषीकेश के पास जाकर न्यायानुसार आशीर्वाद और मंगल-वचनों सहित उनकी पूजा की।

5.84.25

ते पूजयित्वा दाशार्हं सर्वलोकेषु पूजितम् ।
न्यवेदयन्त वेश्मानि गुणवन्ति महात्मने ॥ ५.८४.२५ ॥

उन्होंने सभी लोकों में पूजित दाशार्ह (कृष्ण) का सम्मान करके, उस महात्मा को उत्तम भवन अर्पित किए।

5.84.26

तान्प्रभुः कृतमित्युक्ता सत्कृत्य च यथार्हतः ।
अभ्येत्य चैषां वेश्मानि पुनरायात्सहैव तैः ॥ ५.८४.२६ ॥

प्रभु (कृष्ण) ने 'कार्य हो गया' कहकर उनका यथोचित सत्कार किया, फिर उनके भवनों में जाकर उनके साथ ही लौट आए।

5.84.27

सुमृष्टं भोजयित्वा च ब्राह्मणांस्तत्र केशवः ।
भुक्ता च सह तैः सर्वैरवसत्तां क्षपां सुखम् ॥ ५.८४.२७ ॥

वहाँ केशव ने ब्राह्मणों को उत्तम भोजन कराया, फिर उन सबके साथ भोजन करके सुखपूर्वक उस रात वहीं निवास किया।