મહાભારત · અધ્યાય 5.90
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.90.1
अथोपगम्य विदुरमपराह्णे जनार्दनः ।
पितृष्वसारं स पृथामभ्यगच्छदरिन्दमः ॥ ५.९०.१ ॥
પછી બપોર પછી શત્રુદમન જનાર્દન વિદુર પાસે જઈને પોતાની ફોઈ પૃથા પાસે ગયા.
5.90.2
सा दृष्ट्वा कृष्णमायान्तं प्रसन्नादित्यवर्चसम् ।
कण्ठे गृहीत्वा प्राक्रोशत्स्मरन्ती तनयान्पृथा ॥ ५.९०.२ ॥
સ્વચ્છ સૂર્ય જેવા તેજથી આવતા કૃષ્ણને જોઈને પૃથાએ તેમને ગળે લગાવ્યા અને પુત્રોને યાદ કરીને રડી પડી.
5.90.3
तेषां सत्ववतां मध्ये गोविन्दं सहचारिणम् ।
चिरस्य दृष्ट्वा वार्ष्णेयं बाष्पमाहारयत्मृथा ॥ ५.९०.३ ॥
તે સત્ત્વશાળી લોકોની વચ્ચે, લાંબા સમય પછી સહચર ગોવિંદ, વાર્ષ્ણેયને જોઈને પૃથાની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા.
5.90.4
साऽब्रवीत्कृष्णमासीनं कृतातिथ्यं युधां पतिम् ।
बाष्पगद्गदपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता ॥ ५.९०.४ ॥
આતિથ્ય પામીને બેઠેલા યોદ્ધાઓના સ્વામી કૃષ્ણને તે આંસુથી ભરાયેલા, સુકાયેલા મુખે બોલી.
5.90.5
एते बाल्यान्प्रभृत्येव गुरुशुश्रूषणे रताः ।
परस्परस्य सुहृदः संमताः समचेतसः।
निकृत्या भ्रंशिता राज्याञ्जनार्हा निर्जनं गताः ॥ ५.९०.५ ॥
આ બાળપણથી જ ગુરુસેવામાં રત, એકબીજાના મિત્ર, આદરણીય અને સમાન ચિત્તવાળા હતા. કપટથી રાજ્ય ગુમાવીને, લોકસન્માનને લાયક હોવા છતાં તેઓ નિર્જન વનમાં ગયા.
5.90.6
विनीतक्रोधहर्षाश्च ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः ।
त्यक्त्वा प्रियमुखे पार्था रुदतीमपहाय माम् ॥ ५.९०.६ ॥
ક્રોધ અને હર્ષને વશમાં રાખનારા, બ્રાહ્મણભક્ત, સત્યવાદી પાર્થો—હે પ્રિયમુખ!—રડતી મને છોડીને ચાલ્યા ગયા.
5.90.7
अहार्षुश्च वनं यान्तः समूलं हृदयं मम ।
अतदर्हा महात्मानः कथं केशव पाण्डवाः ॥ ५.९०.७ ॥
વનમાં જતાં તેમણે મારું હૃદય મૂળસહિત હરી લીધું. હે કેશવ, એ મહાત્મા પાંડવો તે માટે યોગ્ય ન હતા.
5.90.8
ऊषुर्महावने तात सिंहव्याघ्रगजाकुले ।
बाला विहीनाः पित्रा ते मया सततलालिताः ॥ ५.९०.८ ॥
હે તાત, સિંહ, વાઘ અને હાથીઓથી ભરેલા એ મહાવનમાં તેઓ રહ્યા — પિતા વિનાના એ બાળકો, જેમને મેં સદા લાડથી ઉછેર્યા હતા.
5.90.9
अपश्यन्तश्च पितरौ कथमुषूर्महावने ।
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्भृदङ्गैर्वेणुनिस्वनैः ॥ ५.९०.९ ॥
માતા-પિતાને ન જોતાં તેઓ એ મહાવનમાં કેવી રીતે રહ્યા? શંખ, દુંદુભિ, મૃદંગ અને વાંસળીના નાદ ત્યાં ન હતા.
5.90.10
पाण्डवाः समबोध्यन्त बाल्यात्प्रभृति केशव ।
ये स्म वारणशब्देन हयानां हेषितेन च ॥ ५.९०.१० ॥
હે કેશવ, પાંડવો બાળપણથી જ હાથીઓના ચિત્કાર અને ઘોડાઓના હણહણાટથી જાગતા.
5.90.11
रथेनेमिनिनादैश्च व्यबोध्यन्त तदा गृहे ।
शङ्खभेरीनिनादेन वेणुवीणानुनादिना ॥ ५.९०.११ ॥
ત્યારે ઘરમાં રથચક્રોના ગડગડાટ, શંખ-ભેરીના નિનાદ અને વેણુ-વીણાના પડઘાથી તેઓ જાગતા.
5.90.12
पुण्याहघोषमिश्रेण पूज्यमाना द्विजातिभिः ।
वस्त्रै रत्नैरलङ्कारैः पूजयन्तो द्विजन्मनः ॥ ५.९०.१२ ॥
પુણ્યાહના મંગલ ઘોષ સાથે ભળીને, દ્વિજો દ્વારા સન્માનિત થઈને, વસ્ત્ર રત્ન અલંકારોથી દ્વિજોનો સત્કાર કરતા.
5.90.13
गीर्भिर्मङ्गलयुक्ताभिर्ब्राह्मणानां महात्मनाम् ।
अर्चितैरर्चनार्हैश्च स्तुवद्भिरभिनन्दिताः ॥ ५.९०.१३ ॥
મહાત્મા બ્રાહ્મણોની મંગળ વાણીથી, પૂજનીયો વડે સ્તુતિ પામીને તેઓ અભિનંદિત થયા.
5.90.14
प्रासादाग्नेष्वबोध्यन्त राङ्खवाजिनशायिनः ।
क्रूरं च निनदं श्रुत्वा श्वापदानां महावने ॥ ५.९०.१४ ॥
મહેલના અગ્નિઓ પાસે, કામળા અને મૃગચર્મ પર સૂતેલા જાગી ગયા; મહાવનમાં હિંસક પશુઓની ક્રૂર ગર્જના સાંભળીને.
5.90.15
न स्मोपयान्ति निद्रां ते नतदर्हा जनार्दन ।
भेरीमृदङ्गनिनदैः शङ्खवैणवनिस्वनैः ॥ ५.९०.१५ ॥
હે જનાર્દન! તેઓ નિદ્રા પામતા નથી, કારણ કે તેઓ તેને યોગ્ય નથી; ભેરી અને મૃદંગના નાદથી, શંખ અને વેણુના સ્વરથી.
5.90.16
स्त्रीणां गीतनिनादैश्च मधुरैर्मधुसूदन ।
वन्दिमागधसूतैश्च स्तुवद्भिर्बोधिताः कथम् ॥ ५.९०.१६ ॥
હે મધુસૂદન! સ્ત્રીઓના મધુર ગીતનાદથી, વંદી, માગધ અને સૂતો સ્તુતિ કરીને જગાડતાં તેઓ કેવી રીતે (જાગે છે?)
5.90.17
महावनेष्वबोध्यन्त श्वापदानां रुतेन च ।
ह्रीमात्सत्यधृतिर्दान्तो भूतानामनुकम्पिता ॥ ५.९०.१७ ॥
મહાવનોમાં હિંસક પશુઓની ગર્જનાથી જાગી ગયા. લજ્જાશીલ, સત્ય અને ધૈર્યમાં સ્થિર, સંયમી, પ્રાણીઓ પ્રત્યે દયાળુ.
5.90.18
कामद्वेषौ वशे कृत्वा सतां वर्त्मानुवर्तते ।
अम्बरीषस्य मान्धातुर्ययातेर्नहुषस्य च ॥ ५.९०.१८ ॥
કામ અને દ્વેષને વશ કરીને સજ્જનોના માર્ગને તે અનુસરે છે; અંબરીષ, માંધાતા, યયાતિ અને નહુષની જેમ.
5.90.19
भरतस्य दिलीपस्य शिबेरौशीनरस्य च ।
राजर्षीणां पुराणानां धुरं धत्ते दुरुद्वहाम् ॥ ५.९०.१९ ॥
ભરત, દિલીપ, શિબિ અને ઉશીનરનો પુત્ર એ પ્રાચીન રાજર્ષિઓનો દુર્વહ ભાર તે વહન કરે છે.
5.90.20
शीलवृत्तोपसंपन्नोः धर्मज्ञः सत्यसङ्गरः ।
राजा सर्वगुणोपेतस्त्रौलोक्यस्यापि यो भवेत् ॥ ५.९०.२० ॥
શીલ અને આચારથી સંપન્ન, ધર્મજ્ઞ, સત્યપ્રતિજ્ઞ, સર્વગુણયુક્ત રાજા ત્રણે લોકનો પણ સ્વામી થઈ શકે.
5.90.21
अजातशत्रुर्धर्मात्मा शुद्धजाम्बूनदप्रभः ।
श्रेष्ठः कुरुषु सर्वेषु धर्मतः श्रुतवृत्ततः ।
प्रियदर्शो दीर्घभुजः कथं कृष्ण युधिष्ठिरः ॥ ५.९०.२१ ॥
અજાતશત્રુ, ધર્માત્મા, શુદ્ધ સુવર્ણ જેવી પ્રભાવાળો, કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ, ધર્મ-શાસ્ત્ર-આચારમાં શ્રેષ્ઠ, પ્રિયદર્શન, દીર્ઘબાહુ — હે કૃષ્ણ, યુધિષ્ઠિર કેવો છે?
5.90.22
यः स नागायुतप्राणो वातरंहा महाबलः ।
सामर्षः पाण्डवो नित्यं प्रियो भ्रातुः प्रियंकरः ॥ ५.९०.२२ ॥
જેના પ્રાણમાં દસ હજાર હાથીઓનું બળ છે, જે વાયુ જેવો વેગવાન, મહાબલી અને રોષથી ભરેલો છે — તે પાંડવ સદા પોતાના ભાઈનો પ્રિય અને હિતકારી છે.
5.90.23
कीचकस्य तु सज्ञातेर्यो हन्ता मधुसूदन ।
शूरः क्रोधवशानां च हिडिम्बस्य बकस्य च ॥ ५.९०.२३ ॥
કીચકના સગાંઓનો જે સંહારક છે, હે મધુસૂદન, જે શૂર છે, ક્રોધવશ હિડિંબ અને બકનો પણ જે સંહારક છે.
5.90.24
पराक्रमे शक्रसमो मातरिश्वसमो बले ।
महेश्वरसमः क्रोधे भीमः प्रहरतां वरः ॥ ५.९०.२४ ॥
પરાક્રમમાં ઇન્દ્ર સમાન, બળમાં વાયુ સમાન, ક્રોધમાં મહેશ્વર સમાન — ભીમ પ્રહાર કરનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે.
5.90.25
क्रोधं बलममर्षं च यो निधाय परंतपः ।
जितात्मा पाण्डवोऽमर्षी भ्रातुस्तिष्ठति शासने ॥ ५.९०.२५ ॥
શત્રુઓને તપાવનાર તે પાંડવ ક્રોધ, બળ અને અસહિષ્ણુતા દબાવીને, આત્મસંયમી થઈને, ભાઈની આજ્ઞામાં રહે છે.
5.90.26
तेजोराशिं महात्मानं वरिष्ठमभितौजसम् ।
भीमं प्रदर्शनेनापि भीमसेनं जनार्दन ॥ ५.९०.२६ ॥
હે જનાર્દન, તેજના પુંજ, મહાત્મા, શ્રેષ્ઠ અને અતિ ઓજસ્વી ભીમને, ભીમસેનને, તેના દર્શનથી જ ઓળખો.
5.90.27
तं ममाचक्ष्व वार्ष्णेय कथमद्य वृकोदरः ।
आस्ते परिघबाहुः स मध्यमः पाण्डवो बली ॥ ५.९०.२७ ॥
હે વાર્ષ્ણેય, આજે તે વૃકોદર કેવો છે તે મને કહો. પરિઘ જેવા બાહુવાળો, મધ્યમ, બળવાન તે પાંડવ કેવો છે?
5.90.28
अर्जुनेनार्जुनो यः स कृष्ण बाहुसहस्रिणा ।
द्विबाहुः स्पर्धते नित्यमतीतेनापि केशव ॥ ५.९०.२८ ॥
હે કૃષ્ણ, અર્જુન સાથે સ્પર્ધા કરનાર અર્જુન તે જ છે. હજાર બાહુવાળા સાથે બે બાહુવાળો હંમેશા સ્પર્ધા કરે છે — હે કેશવ, ગયેલા સાથે પણ.
5.90.29
क्षिपत्येकेन वेगेन पञ्चबाणशतानि यः ।
इष्वस्त्रे सदृशो राज्ञः कार्तवीर्यस्य पाण्डवः ॥ ५.९०.२९ ॥
એક જ વેગથી પાંચસો બાણ છોડનાર, ધનુર્વિદ્યામાં રાજા કાર્તવીર્ય સમાન તે પાંડવ.
5.90.30
तेजसाऽऽदित्यसदृशो महर्षिसदृशो दमे ।
क्षमया पृथिवीतुल्यो महेन्द्रसमविक्रमः ॥ ५.९०.३० ॥
તેજમાં આદિત્ય સમાન, દમમાં મહર્ષિ સમાન, ક્ષમામાં પૃથ્વી સમાન, પરાક્રમમાં મહેન્દ્ર સમાન.
5.90.31
आधिराज्यं महद्दीप्तं प्रथितं मधुसूदन ।
आहृतं येन वीर्येण कुरूणां सर्वराजसु ॥ ५.९०.३१ ॥
હે મધુસૂદન, કુરુઓએ જે પરાક્રમથી સર્વ રાજાઓ પર મહાન, તેજસ્વી અને પ્રખ્યાત આધિરાજ્ય મેળવ્યું.
5.90.32
यस्य बाहुबलं सर्वे पाण्डवाः पर्युपासते ।
स सर्वरथिनां श्रेष्ठः पाण्डवः सत्यविक्रमः ॥ ५.९०.३२ ॥
જેના ભુજબળનો સર્વ પાંડવો આશ્રય લે છે, તે સર્વ રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ, સત્યપરાક્રમી પાંડવ છે.
5.90.33
यं गत्वाऽभिमुखः सङ्ख्ये न जीवन्तश्चिदाव्रजेत् ।
यो जेता सर्वभूतानामजेयो जिष्णुरच्युत ॥ ५.९०.३३ ॥
યુદ્ધમાં જેની સામે જઈને જીવતા પાછા ફરવું પણ શક્ય નથી, જે સર્વ પ્રાણીઓનો વિજેતા, અજેય, વિજયી છે — હે અચ્યુત.
5.90.34
योऽपाश्रयः पाण्डवानां देवानामिव वासवः ।
स ते भ्राता सखा चैव कथमद्य धनञ्जयः ॥ ५.९०.३४ ॥
જે પાંડવોનો આશ્રય છે, દેવોને ઇન્દ્રની જેમ — એ જ તારો ભાઈ અને મિત્ર ધનંજય; આજે તે કેમ છે?
5.90.35
दयावान्सर्वभूतेषु ह्रीनिषेवो महास्रवित् ।
मृदुश्च सुकुमारश्च धार्मिकश्च प्रियश्च मे ॥ ५.९०.३५ ॥
જે સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે દયાળુ, લજ્જાશીલ, મહાન શાસ્ત્રજ્ઞ, કોમળ અને સુકુમાર, ધાર્મિક તથા મને પ્રિય છે.
5.90.36
सहदेवो महेष्वासः शूरः समितिशोभनः ।
भ्रातृणां कृष्ण शुश्रूषुर्धर्मार्थकुशलो युवा ॥ ५.९०.३६ ॥
સહદેવ, મહાન ધનુર્ધર, શૂર, સભા અને યુદ્ધમાં શોભતો — હે કૃષ્ણ, ભાઈઓની સેવામાં તત્પર, ધર્મ અને અર્થમાં કુશળ, યુવાન.
5.90.37
सदैव सहदेवस्य भ्रातरो मधुसूदन ।
वृत्तं कल्याणवृत्तस्य पूजयन्ति महात्मनः ॥ ५.९०.३७ ॥
હે મધુસૂદન, સહદેવના ભાઈઓ સદા એ કલ્યાણકારી આચરણવાળા મહાત્માના આચરણને માન આપે છે.
5.90.38
ज्येष्ठोपचायिनं वीरं सहदेवं युधां पतिम् ।
शुश्रूषुं मम वार्ष्णेय माद्रीपुत्रं प्रचक्ष्व मे ॥ ५.९०.३८ ॥
મોટાભાઈની સેવા કરનાર, વીર, યોદ્ધાઓના સ્વામી, મારા સેવક સહદેવનું, હે વાર્ષ્ણેય, માદ્રીપુત્રનું વર્ણન મને કહો.
5.90.39
सुकुमारो युवा शूरो दर्शनीयश्च पाण्डवः ।
भ्रातॄणां चैव सर्वेषां प्रियः प्राणो बहिश्चरः ॥ ५.९०.३९ ॥
સુકુમાર, યુવાન, શૂર, જોવામાં સુંદર એ પાંડવ બધા ભાઈઓનો પ્રિય છે, જાણે તેમનો બહાર ફરતો પ્રાણ.
5.90.40
चित्रयोधी च नकुलो महेष्वासो महाबलः ।
कच्चित्स कुशली कृष्ण वत्सो मम सुखैधितः ॥ ५.९०.४० ॥
વિચિત્ર યોદ્ધા, મહાન ધનુર્ધર, મહાબળવાન નકુલ — હે કૃષ્ણ, શું તે કુશળ છે? સુખમાં ઉછરેલો મારો પુત્ર?
5.90.41
सुखोचितमदुःखार्हं सुकुमारं महारथम् ।
अपि जातु महाबाहो पश्येयं नकुलं पुनः ॥ ५.९०.४१ ॥
સુખને યોગ્ય, દુઃખને અયોગ્ય, સુકુમાર, મહારથી નકુલને — હે મહાબાહો, શું હું તેને ફરી ક્યારેય જોઈશ?
5.90.42
पक्ष्मसंपातजे काले नकुलेन विनाकृता ।
न लभामि धृतिं वीर साऽद्य जीवामि पश्य माम् ॥ ५.९०.४२ ॥
પાંપણ ઝપકવા જેટલા સમય પણ નકુલ વિના હું ધીરજ પામતી નથી; હે વીર, તે હું આજે જીવું છું — મને જુઓ.
5.90.43
सर्वैः पुत्रैः प्रियतरा द्रौपदी मे जनार्दन ।
कुलीना रूपसंपन्ना सर्वैः समुदिता गुणैः ॥ ५.९०.४३ ॥
હે જનાર્દન, દ્રૌપદી મને બધા પુત્રો કરતાં વધુ પ્રિય છે. તે કુલીન, રૂપવતી અને બધા ગુણોથી સંપન્ન છે.
5.90.44
पुत्रलोकात्पतिलोकं वृण्वाना सत्यवादिनी ।
प्रियान्पुत्रान्परित्यज्य पाण्डवाननुरुध्यते ॥ ५.९०.४४ ॥
પુત્રલોક કરતાં પતિલોકને પસંદ કરનારી સત્યવાદી દ્રૌપદી, પ્રિય પુત્રોનો ત્યાગ કરીને પાંડવોને જ અનુસરે છે.
5.90.45
महाभिजनसंपन्ना सर्वकामैः सुपूजिता ।
ईश्वरी सर्वकल्याणी द्रौपदी कथमच्युत ॥ ५.९०.४५ ॥
હે અચ્યુત, ઉચ્ચ કુળમાં જન્મેલી, સર્વ ઇચ્છાઓથી સન્માનિત, ઈશ્વરી અને સર્વમંગલા દ્રૌપદી કેવી રીતે (આવી દશાને પામી)?
5.90.46
पतिभिः पञ्चभिः शूरैरग्निकल्पैः प्रहारिभिः ।
उपपन्ना महेष्वासैर्द्रौपदी दुःखभागिनी ॥ ५.९०.४६ ॥
અગ્નિ સમાન, પ્રહાર કરનારા પાંચ શૂર પતિઓ સાથે જોડાયેલી, મહાન ધનુર્ધરોની પત્ની દ્રૌપદી દુઃખની ભાગીદાર બની છે.
5.90.47
चतुर्दशमिदं वर्षं यन्नापश्यमरिन्दम ।
पुत्रादिभिः परिद्यूनां द्रौपदीं सत्यवादिनीम् ॥ ५.९०.४७ ॥
હે અરિંદમ, આ ચૌદમું વર્ષ છે; પુત્રો વગેરે સાથે ક્ષીણ થયેલી સત્યવાદી દ્રૌપદીને મેં જોઈ નથી.
5.90.48
न नूनं कर्मभिः पुण्यैरश्रुते पुरुषः सुखम् ।
द्रौपदी चेत्तथावृत्ता नाश्रुते सुखमव्ययम् ॥ ५.९०.४८ ॥
ખરેખર, પુણ્યકર્મોથી મનુષ્યને સુખ મળતું નથી; દ્રૌપદી સાથે આવું થયું હોય, તો તેને અક્ષય સુખ મળ્યું નથી.
5.90.49
न प्रियो मम कृष्णाया बीभत्सुर्न युधिष्ठिरः ।
भीमसेनो यमौ वापि यदपश्यं सभागताम् ॥ ५.९०.४९ ॥
સભામાં લાવવામાં આવેલી કૃષ્ણાને મેં જોઈ ત્યારે બીભત્સુ, યુધિષ્ઠિર, ભીમસેન કે બંને યમજ કોઈ તેના પ્રિય લાગ્યા નહીં.
5.90.50
न मे दुःखतरं किंचिद्भूतपूर्वं ततोऽधिकम् ।
स्त्रीधर्मिणीं द्रौपदीं यच्छ्वशुराणां समीपगाम् ॥ ५.९०.५० ॥
આથી વધુ દુઃખદ કંઈ પહેલાં મારી સાથે બન્યું નહોતું — પતિવ્રતા દ્રૌપદીને સસરાઓની સમીપ લાવવામાં આવી.
5.90.51
आनायितामनार्येण क्रोधलोभानुवर्तिना ।
सर्वे प्रैक्षन्त कुरव एकवस्त्रां सभागताम् ॥ ५.९०.५१ ॥
ક્રોધ અને લોભને અનુસરતા અનાર્ય દ્વારા લાવવામાં આવેલી, એક જ વસ્ત્રમાં સભામાં આવેલી તેને બધા કુરુઓએ જોઈ.
5.90.52
तत्रैव धृतराष्ट्रश्च महाराजश्च बाह्लिकः ।
कृपश्च कसोमदत्तश्च निर्विष्णाः कुरवस्तथा ॥ ५.९०.५२ ॥
ત્યાં જ ધૃતરાષ્ટ્ર, મહારાજ, બાહ્લિક, કૃપ અને સોમદત્ત હતા; કુરુઓ પણ એ જ રીતે ઉદાસ હતા.
5.90.53
तस्यां संसदि सर्वेषां क्षत्तारं पूजयाम्यहम् ।
वृत्तेन हि भवत्यार्यो न धनेन न विद्यया ॥ ५.९०.५३ ॥
તે સભામાં સૌની વચ્ચે હું ક્ષત્તા (વિદુર)નું સન્માન કરું છું; કારણ કે આચરણથી જ માણસ આર્ય બને છે, ધનથી કે વિદ્યાથી નહીં.
5.90.54
तस्य कृष्ण महाबुद्धेर्गम्भीरस्य महात्मनः ।
क्षत्तुःक शीलमलङ्कारो लोकान्विष्टभ्य तिष्ठति ॥ ५.९०.५४ ॥
હે કૃષ્ણ! તે મહાબુદ્ધિ, ગંભીર, મહાત્મા ક્ષત્તા (વિદુર)નું શીલ જ તેનું આભૂષણ છે; તે લોકોને ધારણ કરીને ઊભું છે.
5.90.55
सा शोकार्ता च हृष्टा च दृष्ट्वा गोविन्दमागतम् ।
नानाविधानि दुःखानि सर्वाण्येवान्वकीर्तयम् ॥ ५.९०.५५ ॥
શોકથી પીડિત અને હર્ષિત થઈને, આવેલા ગોવિંદને જોઈને તેણે પોતાનાં અનેક પ્રકારનાં સર્વ દુઃખોનું વર્ણન કર્યું.
5.90.56
पूर्वैराचरितं यत्तत्कुराजभिररिन्दम ।
अक्षद्यूतं मृगवधः कच्चिदेषां सुखावहम् ॥ ५.९०.५६ ॥
હે શત્રુદમન, પૂર્વજોએ આચરેલું, કુરુરાજાઓએ કરેલું જુગાર અને મૃગયા, કદાચ તેમને સુખ આપનારું હશે.
5.90.57
तन्मां दहति यत्कृष्णा सभायां कुरुसन्निधौ ।
धार्तराष्ट्रैः परिक्लिष्टा यथा न कुशलं तथा ॥ ५.९०.५७ ॥
કુરુઓની હાજરીમાં સભામાં કૃષ્ણા (દ્રૌપદી)ને ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોએ જે રીતે પીડિત કરી તે મને બાળે છે; તે શુભ ન હતું.
5.90.58
निर्वासनं च नगरात्प्रव्रज्या च परन्तप ।
नानाविधानां दुःखानामावासोऽस्मि जनार्दन ॥ ५.९०.५८ ॥
હે પરંતપ, નગરમાંથી નિર્વાસન અને પ્રવ્રજ્યા (વનવાસ); હે જનાર્દન, હું અનેક પ્રકારનાં દુઃખોનું નિવાસસ્થાન બની છું.
5.90.59
अज्ञातचर्या बालानामवरोधश्च माधव ।
न मे क्लेशतमं तत्स्यात्पुत्रैः सह परन्तप ॥ ५.९०.५९ ॥
હે માધવ, અજ્ઞાત રીતે જીવન જીવવું અને બાળકોનો અવરોધ; હે પરંતપ, પુત્રો સાથે રહેવું મારા માટે સૌથી વધુ ક્લેશકારક નહીં હોય.
5.90.60
दुर्योधनेन निकृता वर्षमद्य चतुर्दशम् ।
दुःखादपि सुखं नः स्याद्यदि पुण्यफलक्षयः ॥ ५.९०.६० ॥
દુર્યોધન દ્વારા છેતરાયેલા અમને આજે ચૌદમું વર્ષ છે; પુણ્યફળનો ક્ષય થયો હોય તો દુઃખમાંથી પણ અમને સુખ થાય.
5.90.61
न मे विशेपो जात्वासीद्धार्तराष्ट्रेषु पाण्डवैः ।
तेन सत्येन कृष्ण त्वां हतामित्रं श्रिया वृतम् ।
अस्माद्विमुक्तं सङ्ग्रामात्पश्येयं पाण्डवैः सह ॥ ५.९०.६१ ॥
પાંડવો અને ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો વચ્ચે મારા માટે ક્યારેય ભેદ નહોતો. તે સત્યના સોગંદ સાથે, હે કૃષ્ણ, શત્રુહંતા અને શ્રીથી યુક્ત તમને કહું છું: આ યુદ્ધમાંથી મુક્ત થઈને પાંડવો સાથે હું (તેમને) જોઉં.
5.90.62
नैव शक्याः पराजेतुं सर्वं ह्येषां तथाविधम् ।
पितरं त्वेव गर्हेयं नात्मानं न सुयोधनम् ॥ ५.९०.६२ ॥
તેમને હરાવવા શક્ય નથી, કારણ કે તેમનું બધું એવું જ છે. પરંતુ હું પિતાની જ નિંદા કરીશ; મારી કે સુયોધનની નહીં.
5.90.63
येनाहं कुन्तिभोजाय धनं वृत्तैरिवार्पिता ।
बालां मामार्यकस्तुभ्यं क्रीडन्तीं कन्दुहस्तिकां ॥ ५.९०.६३ ॥
દડાથી રમતી બાળા એવી મને, ધનની જેમ, જાણે ભાગ્યવશ, જેમણે કુંતિભોજને આપી દીધી (એ પિતા).
5.90.64
अदात्तु कुन्तिभोजाय सखा सख्ये महात्मने ।
साऽहं पित्रा च निकृता श्वशुरैश्च परन्तप।
अत्यन्तदुःखिता कृष्ण किं जीवितफलं मम ॥ ५.९०.६४ ॥
મિત્રે (શૂરસેને) પોતાની સખીને મહાત્મા કુંતિભોજને આપી. પિતા અને સસરાઓ દ્વારા છેતરાયેલી હું છું, હે પરંતપ. હે કૃષ્ણ, અત્યંત દુઃખી એવી મારા જીવનનું ફળ શું?
5.90.65
यन्मां वागब्रवीन्नक्तं सूतके सव्यसाचिनः ।
पुत्रस्ते पृथिवीं जेता यशश्चास्य दिवं स्पृशेत् । ॥ ५.९०.६५ ॥
સવ્યસાચી (અર્જુન)ના જન્મગૃહમાં રાત્રે મારી સાથે બોલેલી વાણી: 'તારો પુત્ર પૃથ્વીનો વિજેતા થશે; તેનો યશ સ્વર્ગને સ્પર્શશે.'
5.90.66
हत्वा कुरून्महाजन्ये राज्यं प्राप्य धनञ्जयः ।
भ्रातृभिः सह कौन्तेयस्त्रीन्मेधानाहरिष्यति ॥ ५.९०.६६ ॥
મહાસંહારમાં કુરુઓને મારીને, રાજ્ય મેળવીને, કૌંતેય ધનંજય ભાઈઓ સાથે ત્રણ મેધયજ્ઞ કરશે.
5.90.67
नाहं तामभ्यसूयामि नमो धर्माय वेधसे ।
कृष्णाय महते नित्यं धर्मो धारयति प्रजाः ॥ ५.९०.६७ ॥
હું તેની નિંદા કરતી નથી; ધર્મ અને સર્જકને નમસ્કાર. મહાન કૃષ્ણને સદા નમસ્કાર; ધર્મ જ પ્રજાને ધારણ કરે છે.
5.90.68
धर्मश्चेदस्ति वार्ष्णेय यथा वागभ्यभाषत ।
त्वं चापि तत्तथा कृष्ण सर्वं संपादयिष्यसि ॥ ५.९०.६८ ॥
હે વાર્ષ્ણેય, જો ધર્મ હોય, જેમ વાણીએ કહ્યું, તો હે કૃષ્ણ, તું પણ બધું તેમ જ સિદ્ધ કરીશ.
5.90.69
न मां माधव वैधव्यं नार्थनाशो न वैरिता ।
तथा शोकाय दहति यथा पुत्रैर्विना भवः ॥ ५.९०.६९ ॥
હે માધવ, વૈધવ્ય, ધનનાશ કે વેર મને એટલું બાળતાં નથી, જેટલું પુત્રો વિના જીવન બાળે છે.
5.90.70
याऽहं गाण्डीवधन्वानं सर्वशस्त्रभृतां वरम् ।
धनञ्जयं न पश्यामि का शान्तिर्हृदयस्य मे।
इतश्चतुर्दशं वर्षं यन्नापश्यं युधिष्ठिरम् ॥ ५.९०.७० ॥
ગાંડીવ ધનુષ્યધારી, સર્વ શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ ધનંજયને હું જોતી નથી, ત્યારે મારા હૃદયને શાંતિ ક્યાં? આ ચૌદમા વર્ષથી મેં યુધિષ્ઠિરને જોયો નથી.
5.90.71
धनञ्जयं च गोविन्द यमौ तं च वृकोदरम् ।
जीवनाशं प्रनष्टानां श्राद्धं कुर्वन्ति मानवाः ॥ ५.९०.७१ ॥
હે ગોવિંદ, ધનંજય, તે જોડિયા અને વૃકોદર — જીવન ગુમાવેલા માની લોકો તેમનું શ્રાદ્ધ કરે છે.
5.90.72
अर्थतस्ते मम मृतास्तेषां चाहं जनार्दना ।
ब्रूया माधव राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ॥ ५.९०.७२ ॥
હે જનાર્દન, તેઓ ખરેખર મારા માટે મૃત છે, અને હું પણ તેમના માટે મૃત છું. હે માધવ, ધર્માત્મા રાજા યુધિષ્ઠિરને કહેજો.
5.90.73
भूयांस्ते हीयते धर्मो मा पुत्रक वृथा कृथाः ।
पराश्रया वासुदेव या जीवति घिगस्तु ताम् ॥ ५.९०.७३ ॥
તારો ધર્મ ઘણો ઘટી જાય છે; હે પુત્ર, વ્યર્થ ન કર. હે વાસુદેવ, પરાશ્રયે જીવે છે તેને ધિક્કાર.
5.90.74
वृत्तेः कार्पण्यलब्धाया अप्रतिष्ठैव ज्यायसी ।
अथो धनञ्जयं ब्रूया नित्योद्युक्तं वृकोदरम् ॥ ५.९०.७४ ॥
કાર્પણ્યથી મળેલા આચરણથી અપ્રતિષ્ઠા જ મોટી છે. પછી ધનંજયને અને હંમેશાં તૈયાર રહેનાર વૃકોદરને કહેજો.
5.90.75
यदर्थं क्षत्रिया सूते तस्य कालोऽयमागतः ।
अस्मिंश्चेदागते काले मिथ्या चातिक्रमिष्यति ॥ ५.९०.७५ ॥
જે હેતુ માટે ક્ષત્રિય જન્મે છે, તેનો સમય આવી ગયો છે. આ સમય આવીને જો વ્યર્થ જાય તો...
5.90.76
लोकसंभाविताः संतः सुनृशंसं करिष्यथ ।
नृशंसेन च वो युक्तांस्त्यजेयं शाश्वतीः समाः ॥ ५.९०.७६ ॥
લોકમાં સન્માનિત સજ્જનો, તમે અતિ ક્રૂર કર્મ કરશો. ક્રૂરતાથી યુક્ત તમને હું અનંત વર્ષો સુધી ત્યજી દઈશ.
5.90.77
काले हि समनुप्राप्ते त्यक्तव्यमपि जीवनम् ।
माद्रीपुत्रौ च व्यक्तव्यौ क्षत्रधर्मरतौ सदा ॥ ५.९०.७७ ॥
સમય આવે ત્યારે જીવનનો પણ ત્યાગ કરવો પડે છે. ક્ષાત્રધર્મમાં સદા રત માદ્રીના બંને પુત્રો પણ પ્રગટ થવા જોઈએ.
5.90.78
विक्रमेणार्जितान्भोगान्वृणीतं जीवितादपि ।
विक्रमाधिगता ह्यर्थाः क्षत्रधर्मेण जीवतः ॥ ५.९०.७८ ॥
પરાક્રમથી મેળવેલા ભોગોને જીવન કરતાં પણ વધુ પસંદ કરો; પરાક્રમથી મળેલા પદાર્થો ક્ષાત્રધર્મે જીવતા માણસના જ હોય છે.
5.90.79
मनो मनुष्यस्य सदा प्रीणन्ति पुरुषोत्तम ।
गत्वा ब्रूहि महाबाहो सर्वशस्त्रभृतां वरम् ॥ ५.९०.७९ ॥
હે પુરુષોત્તમ, માણસના મનને હંમેશા પ્રસન્ન કરનારું આ જ છે. હે મહાબાહો, જઈને સર્વ શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠને કહો.
5.90.80
अर्जुनं पाण्डवं वीरं द्रौपद्याः पदवीं चर ।
विदितौ हि तवात्यन्तं क्रुद्धौ तौ तु यथान्तकौ ॥ ५.९०.८० ॥
વીર પાંડુપુત્ર અર્જુન પાસે જા અને દ્રૌપદીના માર્ગને અનુસર. એ બંને ક્રોધિત થાય ત્યારે યમ જેવા છે એ તું સારી રીતે જાણે છે.
5.90.81
भीमार्जुनौ नयेतां हि देवानपि परां गतिम् ।
तयोश्चैतदवज्ञानं यत्सा कृष्णा सभां गता ॥ ५.९०.८१ ॥
ભીમ અને અર્જુન દેવોને પણ પરમ ગતિ સુધી પહોંચાડી શકે છે. કૃષ્ણા સભામાં ગઈ એ જ તેમનો તિરસ્કાર હતો.
5.90.82
दुःशासतश्च कर्णश्च परुषाण्यभ्यभाषताम् ।
दुर्योधनो भीमसेनमभ्यगच्छन्मनस्विनम् ॥ ५.९०.८२ ॥
દુઃશાસન અને કર્ણે કઠોર વચનો કહ્યાં; દુર્યોધન મનસ્વી ભીમસેન પાસે ગયો.
5.90.83
पश्यतां कुरुमुख्यानां तस्य द्रक्ष्यति यत्फलम् ।
न हि वैरं समासाद्य प्रशाम्यति वृकोदरः ॥ ५.९०.८३ ॥
કુરુશ્રેષ્ઠોના જોતાં તે પોતાના કર્મનું ફળ જોશે. વૈર ઉત્પન્ન થાય ત્યારે વૃકોદર શાંત થતો નથી.
5.90.84
सुचिरादपि भीमस्य न हि वैरं प्रशाम्यति ।
यावदन्तं न नयति शात्रवाञ्चत्रुकर्शनः ॥ ५.९०.८४ ॥
ઘણા સમય પછી પણ ભીમનું વેર શમતું નથી; જ્યાં સુધી તે શત્રુઓનો અંત ન લાવે, શત્રુઓનું દમન કરનાર તે.
5.90.85
न दुःखं राज्यहरणं न च द्यूते पराजयः ।
प्रव्राजनं तु पुत्राणां न मे तद्दुःखकारणम् ॥ ५.९०.८५ ॥
રાજ્યનું હરણ દુઃખ નથી, કે જુગારમાં હારી જવું પણ નથી; પણ પુત્રોનો દેશનિકાલ મારા માટે તે દુઃખનું કારણ નથી.
5.90.86
यत्तु सा बृहती श्यामा एकवस्त्रा सभां गता ।
अशृणोत्परुषा वाचः किं नु दुःखतरं ततः ॥ ५.९०.८६ ॥
પણ તે વિશાળ, શ્યામ વર્ણની સ્ત્રી એક જ વસ્ત્રમાં સભામાં ગઈ અને કઠોર વચનો સાંભળ્યાં — તેના કરતાં વધુ દુઃખદ શું હોઈ શકે?
5.90.87
स्त्रीधर्मिणी वरारोहा क्षत्रधर्मरता सदा ।
नाभ्यगच्छत्तदा नाथं कृष्णा नाथवती सती ॥ ५.९०.८७ ॥
સ્ત્રીધર્મ પાળનારી, સુંદર કટિવાળી, સદા ક્ષત્રધર્મમાં રત તે — નાથ હોવા છતાં તે સમયે કૃષ્ણાએ પોતાના નાથ પાસે જઈને આશ્રય ન લીધો; તે સતી હતી.
5.90.88
यस्या मम सपुत्रायास्त्वं नाथो मधुसूदन ।
रामश्च बलिनां श्रेष्ठः प्रद्युम्नश्च महारथः ॥ ५.९०.८८ ॥
મારા અને મારા પુત્રોના નાથ તું જ છે, હે મધુસૂદન; બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ રામ અને મહારથી પ્રદ્યુમ્ન પણ છે.
5.90.89
साऽहमेवंविधं दुःखं सहेयं पुरुषोत्तम ।
भीमे जीवति दुर्धर्षे विजये चापलायिनि ॥ ५.९०.८९ ॥
હે પુરુષોત્તમ, દુર્ધર્ષ ભીમ જીવતો હોય ત્યારે, અને ન ભાગનાર વિજય હોય ત્યારે — હું આવું દુઃખ સહન કરી શકું.
5.90.90
तत आश्वासयामास पुत्राधिभिरभिप्लुताम् ।
पितृष्वसारं शोचन्तीं शौरिः पार्थसखः पृथाम् ॥ ५.९०.९० ॥
ત્યારે પુત્રોની ચિંતાથી વ્યાકુળ, શોક કરતી પોતાની ફોઈ પૃથાને પાર્થોના સખા શૌરિ (કૃષ્ણ) એ આશ્વાસન આપ્યું.
5.90.91
का नु सीमन्तिनी त्वादृग्लोकेष्वस्ति पितृष्वसः ।
शूरस्य राज्ञो दुहिता आजमीढकुलं गता ॥ ५.९०.९१ ॥
હે ફોઈ! લોકોમાં તમારા જેવી સુશીલ સ્ત્રી કોણ છે, જે શૂર રાજાની પુત્રી થઈને અજમીઢ કુળમાં ગઈ?
5.90.92
महाकुलीना भवती ह्रदाद्ध्रदमिवागता ।
ईश्वरी सर्वकल्याणी भर्त्रा परमपूजिता ॥ ५.९०.९२ ॥
તમે મહાકુલીન છો; એક સરોવરમાંથી બીજા સરોવરમાં આવ્યાં હોય તેમ આવ્યાં. પતિ દ્વારા અત્યંત સન્માનિત તમે સર્વમંગલા ગૃહિણી છો.
5.90.93
वीरसूर्वीरपत्नी त्वं सर्वैः समुदिता गुणैः ।
मुखदुःखे महाप्राज्ञे त्वादृशी सोढुमर्हति ॥ ५.९०.९३ ॥
તમે વીરોની માતા અને વીરની પત્ની છો, સર્વ ગુણોથી સંપન્ન. હે મહાપ્રાજ્ઞે, સુખ-દુઃખ સહન કરવા તમારા જેવી જ યોગ્ય છે.
5.90.94
निद्रातन्द्रे क्रोधहर्षौ क्षुत्पिपासे हिमातपौ ।
एतानि पार्था निर्जित्य नित्यं वीरसुखे रताः ॥ ५.९०.९४ ॥
ઊંઘ અને આળસ, ક્રોધ અને હર્ષ, ભૂખ અને તરસ, ઠંડી અને તાપ — આ જીતીને પાર્થો સદા વીરોના સુખમાં રમે છે.
5.90.95
त्यक्तग्राम्यसुखाः पार्था नित्यं वीरसुखप्रियाः ।
न तु स्वल्पेन तुष्येयुर्महोत्साहा महाबलाः ॥ ५.९०.९५ ॥
ઐહિક સુખોનો ત્યાગ કરીને, સદા વીરોના સુખના પ્રેમી પાર્થો થોડામાં સંતુષ્ટ નહીં થાય; તેઓ મહા ઉત્સાહી અને મહાબળવાન છે.
5.90.96
अन्तं धीरा निषेवन्ते मध्यं ग्राम्यसुखप्रियाः ।
उत्तमांश्च परिक्लेशान्भोगांश्चातीव मानुषान् ॥ ५.९०.९६ ॥
ધીર પુરુષો અંતનું સેવન કરે છે; ગ્રામ્ય સુખપ્રિયો મધ્યનું. ઉત્તમ ક્લેશો અને અતિ માનુષ ભોગો પણ (તેઓ સ્વીકારે છે).
5.90.97
अन्तेषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे ।
अन्तप्राप्तिं सुखं प्राहुर्दुःखमन्तरमन्तयोः ॥ ५.९०.९७ ॥
ધીર પુરુષો અંતોમાં રમે છે; મધ્યમાં તેઓ રમતા નથી. અંતની પ્રાપ્તિને સુખ કહે છે; બે અંતો વચ્ચેનું અંતર એ દુઃખ છે.
5.90.98
अभिवादयन्ति भवतीं पाण्डवाः सह कृष्णया ।
आत्मानं ते कुशलिनं निवेद्याहुरनामयम् ॥ ५.९०.९८ ॥
પાંડવો કૃષ્ણા સાથે તમને પ્રણામ કરે છે; પોતાની કુશળતા જણાવીને તેઓ નિરામય હોવાનું કહે છે.
5.90.99
अरोगान्सर्वसिद्धार्थान्क्षिप्रं द्रक्ष्यसि पाण्डवान् ।
ईश्वरान्सर्वलोकस्य हतामित्राञ्श्रिया वृतान् ॥ ५.९०.९९ ॥
તમે ટૂંક સમયમાં પાંડવોને જોશો — નિરોગી, સર્વ કાર્ય સિદ્ધ થયેલા, સર્વ લોકના ઈશ્વરો, શત્રુઓનો નાશ કરનારા, અને શ્રીથી ઘેરાયેલા.
5.90.100
एवमाश्वासिता कुन्ती प्रत्युवाच जनार्दनम् ।
पुत्राधिभिरभिध्वस्ता निगृह्याबुद्धिजं तमः ॥ ५.९०.१०० ॥
આ રીતે આશ્વાસન પામેલી કુંતીએ જનાર્દનને ઉત્તર આપ્યો. પુત્રોની ચિંતાઓથી પીડાઈને, અબુદ્ધિથી ઉત્પન્ન થયેલા તે અંધકારને રોકીને.
5.90.101
यद्यत्तेषां महाबाहो पथ्यं स्यान्मधुसूदन ।
यथायथा त्वं मन्येथाः कुर्याः कृष्ण तथातथा ॥ ५.९०.१०१ ॥
હે મહાબાહુ, મધુસૂદન, તેમના માટે જે જે હિતકારક હોય, હે કૃષ્ણ, તું જેમ જેમ માને તેમ તેમ જ કરજે.
5.90.102
अविलोपेन धर्मस्य अनिकृत्या परन्तप ।
प्रभावज्ञाऽस्मि ते कृष्ण सत्यस्याभिजनस्य च ॥ ५.९०.१०२ ॥
હે પરંતપ કૃષ્ણ, ધર્મનો લોપ કર્યા વિના અને કપટ વિના હું તારો પ્રભાવ, સત્ય અને ઉત્તમ કુળ જાણું છું.
5.90.103
व्यवस्थायां च मित्रेषु बुद्धिविक्रमयोस्तथा ।
त्वमेव नः कुले धर्मस्त्वं सत्यं त्वं तपो महत् ॥ ५.९०.१०३ ॥
મિત્રો વચ્ચેની વ્યવસ્થામાં અને બુદ્ધિ તથા પરાક્રમમાં, આપણા કુળમાં તું જ ધર્મ છે, તું જ સત્ય છે, તું જ મહાન તપ છે.
5.90.104
त्वं त्राता त्वं महद्ब्रह्म त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
यथैवात्थ तथैवैतत्त्वयि सत्यं भविष्यति ॥ ५.९०.१०४ ॥
તું જ રક્ષક છે, તું જ મહાન બ્રહ્મ છે, તારામાં જ સર્વ પ્રતિષ્ઠિત છે. તેં કહ્યું તેમ જ આ તારામાં સત્ય થશે.
5.90.105
कुरूणां पाण्डवानां च लोकानां चापराजित ।
सर्वस्यैतस्य वार्ष्णेय गतिस्त्वमसि माधव।
प्रभावो बुद्धिवीर्यं च तादृशं तव केशव ॥ ५.९०.१०५ ॥
હે અપરાજિત, કૌરવો, પાંડવો અને સર્વ લોકોનો, હે વૃષ્ણિવંશી માધવ, તું જ આશ્રય છે. હે કેશવ, તારો પ્રભાવ, બુદ્ધિ અને વીર્ય એવાં જ છે.
5.90.106
तामामन्त्र्य च गोविन्दः कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम् ।
प्रातिष्ठत महाबाहुर्दुर्योधनगृहान्प्रति ॥ ५.९०.१०६ ॥
તેનાથી વિદાય લઈ અને તેની પ્રદક્ષિણા કરીને, મહાબાહુ ગોવિંદ દુર્યોધનના ઘર તરફ પ્રયાણ કર્યું.