महाभारत · अध्याय 5.90
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.90.1
अथोपगम्य विदुरमपराह्णे जनार्दनः ।
पितृष्वसारं स पृथामभ्यगच्छदरिन्दमः ॥ ५.९०.१ ॥
नंतर दुपारनंतर शत्रुदमन जनार्दन विदुराजवळ जाऊन आपली आत्या पृथा हिच्याकडे गेले.
5.90.2
सा दृष्ट्वा कृष्णमायान्तं प्रसन्नादित्यवर्चसम् ।
कण्ठे गृहीत्वा प्राक्रोशत्स्मरन्ती तनयान्पृथा ॥ ५.९०.२ ॥
स्वच्छ सूर्याप्रमाणे तेजस्वी कृष्णाला येताना पाहून पृथेने त्याला गळ्याशी धरले आणि पुत्रांची आठवण काढून आक्रोश केला.
5.90.3
तेषां सत्ववतां मध्ये गोविन्दं सहचारिणम् ।
चिरस्य दृष्ट्वा वार्ष्णेयं बाष्पमाहारयत्मृथा ॥ ५.९०.३ ॥
त्या सत्त्ववान लोकांमध्ये, बऱ्याच काळानंतर सहचर गोविंद, वार्ष्णेय यांना पाहून पृथेचे अश्रू आले.
5.90.4
साऽब्रवीत्कृष्णमासीनं कृतातिथ्यं युधां पतिम् ।
बाष्पगद्गदपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता ॥ ५.९०.४ ॥
आतिथ्य स्वीकारून बसलेल्या योद्ध्यांचे स्वामी कृष्णाला ती अश्रूंनी दाटलेल्या, कोरड्या मुखाने म्हणाली.
5.90.5
एते बाल्यान्प्रभृत्येव गुरुशुश्रूषणे रताः ।
परस्परस्य सुहृदः संमताः समचेतसः।
निकृत्या भ्रंशिता राज्याञ्जनार्हा निर्जनं गताः ॥ ५.९०.५ ॥
हे बालपणापासूनच गुरुसेवेत रत, एकमेकांचे सुहृद, आदरणीय आणि समचित्त होते. कपटाने राज्यापासून वंचित होऊन, लोकसन्मानास पात्र असूनही ते निर्जन वनात गेले.
5.90.6
विनीतक्रोधहर्षाश्च ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः ।
त्यक्त्वा प्रियमुखे पार्था रुदतीमपहाय माम् ॥ ५.९०.६ ॥
क्रोध आणि हर्ष संयमित करणारे, ब्राह्मणभक्त, सत्यवादी पार्थ—हे प्रियमुख!—रडणाऱ्या मला सोडून निघून गेले.
5.90.7
अहार्षुश्च वनं यान्तः समूलं हृदयं मम ।
अतदर्हा महात्मानः कथं केशव पाण्डवाः ॥ ५.९०.७ ॥
वनात जाताना त्यांनी माझे हृदय मुळासकट हरण केले. हे केशवा, ते महात्मे पांडव तसे वागण्यास पात्र नव्हते.
5.90.8
ऊषुर्महावने तात सिंहव्याघ्रगजाकुले ।
बाला विहीनाः पित्रा ते मया सततलालिताः ॥ ५.९०.८ ॥
हे तात, सिंह, वाघ आणि हत्तींनी भरलेल्या त्या महावनात ते राहिले — पित्याविना ते बालक, ज्यांचे मी सतत लाडाने पालन केले.
5.90.9
अपश्यन्तश्च पितरौ कथमुषूर्महावने ।
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्भृदङ्गैर्वेणुनिस्वनैः ॥ ५.९०.९ ॥
माता-पित्यांना न पाहता ते त्या महावनात कसे राहिले? शंख, दुंदुभी, मृदंग आणि वेणूचे नाद तिथे नव्हते.
5.90.10
पाण्डवाः समबोध्यन्त बाल्यात्प्रभृति केशव ।
ये स्म वारणशब्देन हयानां हेषितेन च ॥ ५.९०.१० ॥
हे केशवा, पांडव बालपणापासून हत्तींच्या गर्जनेने आणि घोड्यांच्या खिंकाळण्याने जागे होत असत.
5.90.11
रथेनेमिनिनादैश्च व्यबोध्यन्त तदा गृहे ।
शङ्खभेरीनिनादेन वेणुवीणानुनादिना ॥ ५.९०.११ ॥
तेव्हा घरात रथचक्रांच्या गर्जनेने, शंख आणि भेरीच्या निनादाने, वेणू-वीणेच्या प्रतिध्वनीने ते जागे होत.
5.90.12
पुण्याहघोषमिश्रेण पूज्यमाना द्विजातिभिः ।
वस्त्रै रत्नैरलङ्कारैः पूजयन्तो द्विजन्मनः ॥ ५.९०.१२ ॥
पुण्याहवाचनाच्या मंगल घोषात मिसळून, द्विजांकडून सन्मानित होऊन, वस्त्रे रत्ने अलंकारांनी द्विजांचा सत्कार करीत.
5.90.13
गीर्भिर्मङ्गलयुक्ताभिर्ब्राह्मणानां महात्मनाम् ।
अर्चितैरर्चनार्हैश्च स्तुवद्भिरभिनन्दिताः ॥ ५.९०.१३ ॥
महात्म्या ब्राह्मणांच्या मंगल वाणीने, पूजनीय लोकांनी स्तुती करून ते अभिनंदित झाले.
5.90.14
प्रासादाग्नेष्वबोध्यन्त राङ्खवाजिनशायिनः ।
क्रूरं च निनदं श्रुत्वा श्वापदानां महावने ॥ ५.९०.१४ ॥
राजवाड्यातील अग्नींजवळ, घोंगडी व मृगाजिनावर निजलेले जागे झाले; महावनात हिंस्र श्वापदांचा क्रूर आवाज ऐकून.
5.90.15
न स्मोपयान्ति निद्रां ते नतदर्हा जनार्दन ।
भेरीमृदङ्गनिनदैः शङ्खवैणवनिस्वनैः ॥ ५.९०.१५ ॥
हे जनार्दना! ते झोपेला पोहोचत नाहीत, कारण ते त्यास पात्र नाहीत; भेरी व मृदंगाच्या निनादाने, शंख व वेणूच्या स्वराने.
5.90.16
स्त्रीणां गीतनिनादैश्च मधुरैर्मधुसूदन ।
वन्दिमागधसूतैश्च स्तुवद्भिर्बोधिताः कथम् ॥ ५.९०.१६ ॥
हे मधुसूदना! स्त्रियांच्या मधुर गीतनादाने, वंदी, मागध व सूत यांनी स्तुती करून जागविले असता ते कसे (जागत)?
5.90.17
महावनेष्वबोध्यन्त श्वापदानां रुतेन च ।
ह्रीमात्सत्यधृतिर्दान्तो भूतानामनुकम्पिता ॥ ५.९०.१७ ॥
महावनांत श्वापदांच्या आवाजाने ते जागे झाले. लज्जाशील, सत्य व धैर्यात स्थिर, संयमी, प्राण्यांवर दया करणारे.
5.90.18
कामद्वेषौ वशे कृत्वा सतां वर्त्मानुवर्तते ।
अम्बरीषस्य मान्धातुर्ययातेर्नहुषस्य च ॥ ५.९०.१८ ॥
काम आणि द्वेष वश करून सज्जनांच्या मार्गाचे तो अनुसरण करतो; अंबरीष, मांधाता, ययाती, नहुष यांप्रमाणे.
5.90.19
भरतस्य दिलीपस्य शिबेरौशीनरस्य च ।
राजर्षीणां पुराणानां धुरं धत्ते दुरुद्वहाम् ॥ ५.९०.१९ ॥
भरत, दिलीप, शिबी आणि उशीनराचा पुत्र या प्राचीन राजर्षींचा दुर्वाह भार तो वाहतो.
5.90.20
शीलवृत्तोपसंपन्नोः धर्मज्ञः सत्यसङ्गरः ।
राजा सर्वगुणोपेतस्त्रौलोक्यस्यापि यो भवेत् ॥ ५.९०.२० ॥
शील आणि आचारसंपन्न, धर्मज्ञ, सत्यप्रतिज्ञ, सर्वगुणयुक्त राजा त्रिलोकाचाही स्वामी होऊ शकतो.
5.90.21
अजातशत्रुर्धर्मात्मा शुद्धजाम्बूनदप्रभः ।
श्रेष्ठः कुरुषु सर्वेषु धर्मतः श्रुतवृत्ततः ।
प्रियदर्शो दीर्घभुजः कथं कृष्ण युधिष्ठिरः ॥ ५.९०.२१ ॥
अजातशत्रू, धर्मात्मा, शुद्ध सुवर्णाप्रमाणे तेजस्वी, कुरूंमध्ये श्रेष्ठ, धर्म, शास्त्र आणि आचारात श्रेष्ठ, प्रियदर्शन, दीर्घबाहू — हे कृष्णा, युधिष्ठिर कसा आहे?
5.90.22
यः स नागायुतप्राणो वातरंहा महाबलः ।
सामर्षः पाण्डवो नित्यं प्रियो भ्रातुः प्रियंकरः ॥ ५.९०.२२ ॥
ज्याच्या प्राणात दहा हजार हत्तींचे बळ आहे, जो वायूसारखा वेगवान, महाबलवान आणि रोषाने भरलेला आहे — तो पांडव सदैव आपल्या भावाचा प्रिय व हितकारक आहे.
5.90.23
कीचकस्य तु सज्ञातेर्यो हन्ता मधुसूदन ।
शूरः क्रोधवशानां च हिडिम्बस्य बकस्य च ॥ ५.९०.२३ ॥
कीचकाच्या नातेवाइकांचा जो वधकर्ता आहे, हे मधुसूदना, जो शूर आहे, क्रोधवश असलेल्या हिडिम्ब आणि बकाचाही जो वधकर्ता आहे.
5.90.24
पराक्रमे शक्रसमो मातरिश्वसमो बले ।
महेश्वरसमः क्रोधे भीमः प्रहरतां वरः ॥ ५.९०.२४ ॥
पराक्रमात इंद्रासमान, बळात वायूसमान, क्रोधात महेश्वरासमान — भीम प्रहार करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे.
5.90.25
क्रोधं बलममर्षं च यो निधाय परंतपः ।
जितात्मा पाण्डवोऽमर्षी भ्रातुस्तिष्ठति शासने ॥ ५.९०.२५ ॥
शत्रूंना तापविणारा तो पांडव क्रोध, बल आणि असहिष्णुता आवरून, आत्मसंयमी राहून, भावाच्या आज्ञेत उभा आहे.
5.90.26
तेजोराशिं महात्मानं वरिष्ठमभितौजसम् ।
भीमं प्रदर्शनेनापि भीमसेनं जनार्दन ॥ ५.९०.२६ ॥
हे जनार्दना, तेजाची रास, महात्मा, श्रेष्ठ आणि अत्यंत ओजस्वी भीमाला, भीमसेनाला, त्याच्या दर्शनानेच ओळख.
5.90.27
तं ममाचक्ष्व वार्ष्णेय कथमद्य वृकोदरः ।
आस्ते परिघबाहुः स मध्यमः पाण्डवो बली ॥ ५.९०.२७ ॥
हे वार्ष्णेया, आज तो वृकोदर कसा आहे ते मला सांग. परिघासारखे बाहू असलेला, मध्यम, बलवान तो पांडव कसा आहे?
5.90.28
अर्जुनेनार्जुनो यः स कृष्ण बाहुसहस्रिणा ।
द्विबाहुः स्पर्धते नित्यमतीतेनापि केशव ॥ ५.९०.२८ ॥
हे कृष्णा, अर्जुनाशी स्पर्धा करणारा अर्जुन तोच. सहस्र बाहू असलेल्याशी दोन बाहू असलेला नेहमी स्पर्धा करतो — हे केशवा, गतकाळातील व्यक्तीशीही.
5.90.29
क्षिपत्येकेन वेगेन पञ्चबाणशतानि यः ।
इष्वस्त्रे सदृशो राज्ञः कार्तवीर्यस्य पाण्डवः ॥ ५.९०.२९ ॥
एकाच वेगाने पाचशे बाण सोडणारा, धनुर्विद्येत राजा कार्तवीर्यासमान असलेला तो पांडव.
5.90.30
तेजसाऽऽदित्यसदृशो महर्षिसदृशो दमे ।
क्षमया पृथिवीतुल्यो महेन्द्रसमविक्रमः ॥ ५.९०.३० ॥
तेजात आदित्यासमान, दमात महर्षीसमान, क्षमेत पृथ्वीसमान, पराक्रमात महेंद्रासमान.
5.90.31
आधिराज्यं महद्दीप्तं प्रथितं मधुसूदन ।
आहृतं येन वीर्येण कुरूणां सर्वराजसु ॥ ५.९०.३१ ॥
हे मधुसूदना, कुरूंनी ज्या पराक्रमाने सर्व राजांवर महान, तेजस्वी आणि प्रसिद्ध आधिराज्य मिळवले.
5.90.32
यस्य बाहुबलं सर्वे पाण्डवाः पर्युपासते ।
स सर्वरथिनां श्रेष्ठः पाण्डवः सत्यविक्रमः ॥ ५.९०.३२ ॥
ज्याच्या बाहुबलाचा सर्व पांडव आश्रय घेतात, तो सर्व रथिकांत श्रेष्ठ, सत्यपराक्रमी पांडव होय.
5.90.33
यं गत्वाऽभिमुखः सङ्ख्ये न जीवन्तश्चिदाव्रजेत् ।
यो जेता सर्वभूतानामजेयो जिष्णुरच्युत ॥ ५.९०.३३ ॥
युद्धात ज्याच्या समोर जाऊन जिवंत परत येणेही शक्य नाही, जो सर्व प्राण्यांचा विजेता, अजेय, विजयी आहे — हे अच्युता.
5.90.34
योऽपाश्रयः पाण्डवानां देवानामिव वासवः ।
स ते भ्राता सखा चैव कथमद्य धनञ्जयः ॥ ५.९०.३४ ॥
जो पांडवांचा आधार आहे, देवांना इंद्राप्रमाणे — तोच तुझा बंधू व सखा धनंजय; आज तो कसा आहे?
5.90.35
दयावान्सर्वभूतेषु ह्रीनिषेवो महास्रवित् ।
मृदुश्च सुकुमारश्च धार्मिकश्च प्रियश्च मे ॥ ५.९०.३५ ॥
जो सर्व प्राण्यांविषयी दयाळू, लज्जाशील, महान शास्त्रज्ञ, मृदू व सुकुमार, धार्मिक आणि मला प्रिय आहे.
5.90.36
सहदेवो महेष्वासः शूरः समितिशोभनः ।
भ्रातृणां कृष्ण शुश्रूषुर्धर्मार्थकुशलो युवा ॥ ५.९०.३६ ॥
सहदेव, महान धनुर्धर, शूर, सभा व युद्धात शोभणारा — हे कृष्णा, बंधूंच्या सेवेत तत्पर, धर्म व अर्थात कुशल, तरुण.
5.90.37
सदैव सहदेवस्य भ्रातरो मधुसूदन ।
वृत्तं कल्याणवृत्तस्य पूजयन्ति महात्मनः ॥ ५.९०.३७ ॥
हे मधुसूदन, सहदेवाचे बंधू नेहमी त्या कल्याणकारी आचरणाच्या महात्म्याच्या वर्तनाचा सन्मान करतात.
5.90.38
ज्येष्ठोपचायिनं वीरं सहदेवं युधां पतिम् ।
शुश्रूषुं मम वार्ष्णेय माद्रीपुत्रं प्रचक्ष्व मे ॥ ५.९०.३८ ॥
ज्येष्ठ बंधूची सेवा करणारा, वीर, योद्ध्यांचा स्वामी, माझा सेवक अशा सहदेवाचे, हे वार्ष्णेया, माद्रीपुत्राचे वर्णन मला सांग.
5.90.39
सुकुमारो युवा शूरो दर्शनीयश्च पाण्डवः ।
भ्रातॄणां चैव सर्वेषां प्रियः प्राणो बहिश्चरः ॥ ५.९०.३९ ॥
सुकुमार, तरुण, शूर, पाहण्यास सुंदर असा तो पांडव सर्व बंधूंना प्रिय आहे; त्यांचा बाहेर फिरणारा प्राणच जणू.
5.90.40
चित्रयोधी च नकुलो महेष्वासो महाबलः ।
कच्चित्स कुशली कृष्ण वत्सो मम सुखैधितः ॥ ५.९०.४० ॥
विचित्र योद्धा, महान धनुर्धर, महाबली नकुल — हे कृष्णा, तो कुशल आहे का? सुखात वाढलेला माझा पुत्र?
5.90.41
सुखोचितमदुःखार्हं सुकुमारं महारथम् ।
अपि जातु महाबाहो पश्येयं नकुलं पुनः ॥ ५.९०.४१ ॥
सुखास योग्य, दुःखास अयोग्य, सुकुमार, महारथी नकुलाला — हे महाबाहो, मी त्याला पुन्हा कधी पाहीन का?
5.90.42
पक्ष्मसंपातजे काले नकुलेन विनाकृता ।
न लभामि धृतिं वीर साऽद्य जीवामि पश्य माम् ॥ ५.९०.४२ ॥
डोळ्याची पापणी लवण्याइतक्या वेळातही नकुलाशिवाय मला धीर मिळत नाही; हे वीरा, ती मी आज जिवंत आहे — मला पाहा.
5.90.43
सर्वैः पुत्रैः प्रियतरा द्रौपदी मे जनार्दन ।
कुलीना रूपसंपन्ना सर्वैः समुदिता गुणैः ॥ ५.९०.४३ ॥
हे जनार्दना, द्रौपदी मला सर्व पुत्रांपेक्षाही अधिक प्रिय आहे. ती कुलीन, रूपसंपन्न आणि सर्व गुणांनी युक्त आहे.
5.90.44
पुत्रलोकात्पतिलोकं वृण्वाना सत्यवादिनी ।
प्रियान्पुत्रान्परित्यज्य पाण्डवाननुरुध्यते ॥ ५.९०.४४ ॥
पुत्रलोकापेक्षा पतिलोकाची निवड करणारी सत्यवादी द्रौपदी, प्रिय पुत्रांचा त्याग करून पांडवांचेच अनुसरण करते.
5.90.45
महाभिजनसंपन्ना सर्वकामैः सुपूजिता ।
ईश्वरी सर्वकल्याणी द्रौपदी कथमच्युत ॥ ५.९०.४५ ॥
हे अच्युता, उच्च कुलात जन्मलेली, सर्व इच्छांनी सन्मानित, ईश्वरी आणि सर्वमंगल द्रौपदी कशी (अशी दशा पावली)?
5.90.46
पतिभिः पञ्चभिः शूरैरग्निकल्पैः प्रहारिभिः ।
उपपन्ना महेष्वासैर्द्रौपदी दुःखभागिनी ॥ ५.९०.४६ ॥
अग्निसमान, प्रहार करणाऱ्या पाच शूर पतींनी युक्त, महान धनुर्धरांची पत्नी असलेली द्रौपदी दुःखाची भागीदार झाली आहे.
5.90.47
चतुर्दशमिदं वर्षं यन्नापश्यमरिन्दम ।
पुत्रादिभिः परिद्यूनां द्रौपदीं सत्यवादिनीम् ॥ ५.९०.४७ ॥
हे अरिंदमा, हे चौदावे वर्ष आहे; पुत्रादिकांसह कृश झालेली सत्यवादी द्रौपदी मी पाहिली नाही.
5.90.48
न नूनं कर्मभिः पुण्यैरश्रुते पुरुषः सुखम् ।
द्रौपदी चेत्तथावृत्ता नाश्रुते सुखमव्ययम् ॥ ५.९०.४८ ॥
खरोखर, पुण्यकर्मांनी माणसाला सुख मिळत नाही; द्रौपदीच्या बाबतीत असे घडले असेल, तर तिला अक्षय सुख मिळालेले नाही.
5.90.49
न प्रियो मम कृष्णाया बीभत्सुर्न युधिष्ठिरः ।
भीमसेनो यमौ वापि यदपश्यं सभागताम् ॥ ५.९०.४९ ॥
सभेत आणलेल्या कृष्णेकडे पाहताना बीभत्सु (अर्जुन), युधिष्ठिर, भीमसेन किंवा दोन यमज यांपैकी कोणीही तिचे प्रिय वाटले नाहीत.
5.90.50
न मे दुःखतरं किंचिद्भूतपूर्वं ततोऽधिकम् ।
स्त्रीधर्मिणीं द्रौपदीं यच्छ्वशुराणां समीपगाम् ॥ ५.९०.५० ॥
यापेक्षा अधिक दुःखद काही पूर्वी माझ्याबाबत घडले नव्हते — पतिव्रता द्रौपदीला श्वशुरांच्या जवळ आणले गेले.
5.90.51
आनायितामनार्येण क्रोधलोभानुवर्तिना ।
सर्वे प्रैक्षन्त कुरव एकवस्त्रां सभागताम् ॥ ५.९०.५१ ॥
क्रोध आणि लोभाच्या मागे धावणाऱ्या अनार्याने आणलेल्या, एकाच वस्त्रात सभेत आलेल्या तिला सर्व कौरवांनी पाहिले.
5.90.52
तत्रैव धृतराष्ट्रश्च महाराजश्च बाह्लिकः ।
कृपश्च कसोमदत्तश्च निर्विष्णाः कुरवस्तथा ॥ ५.९०.५२ ॥
तिथेच धृतराष्ट्र, महाराज, बाह्लिक, कृप आणि सोमदत्त होते; कौरवही तसेच खिन्न होते.
5.90.53
तस्यां संसदि सर्वेषां क्षत्तारं पूजयाम्यहम् ।
वृत्तेन हि भवत्यार्यो न धनेन न विद्यया ॥ ५.९०.५३ ॥
त्या सभेत सर्वांमध्ये मी क्षत्त्याचा (विदुराचा) आदर करतो; कारण वर्तनानेच माणूस आर्य होतो, धनाने किंवा विद्येने नव्हे.
5.90.54
तस्य कृष्ण महाबुद्धेर्गम्भीरस्य महात्मनः ।
क्षत्तुःक शीलमलङ्कारो लोकान्विष्टभ्य तिष्ठति ॥ ५.९०.५४ ॥
हे कृष्णा! त्या महाबुद्धी, गंभीर, महात्मा क्षत्त्याचे (विदुराचे) शील हाच त्याचा अलंकार आहे; ते लोकांना धारण करून उभे आहे.
5.90.55
सा शोकार्ता च हृष्टा च दृष्ट्वा गोविन्दमागतम् ।
नानाविधानि दुःखानि सर्वाण्येवान्वकीर्तयम् ॥ ५.९०.५५ ॥
शोकाने व्याकुळ आणि हर्षित होऊन, आलेल्या गोविंदाला पाहून तिने आपली सर्व प्रकारची दुःखे सांगितली.
5.90.56
पूर्वैराचरितं यत्तत्कुराजभिररिन्दम ।
अक्षद्यूतं मृगवधः कच्चिदेषां सुखावहम् ॥ ५.९०.५६ ॥
हे शत्रुदमना, पूर्वजांनी आचरलेले, कुरुराजांनी केलेले द्यूत आणि मृगया हे कदाचित त्यांना सुखदायक असावे.
5.90.57
तन्मां दहति यत्कृष्णा सभायां कुरुसन्निधौ ।
धार्तराष्ट्रैः परिक्लिष्टा यथा न कुशलं तथा ॥ ५.९०.५७ ॥
कुरूंच्या उपस्थितीत सभेत कृष्णेला (द्रौपदीला) धृतराष्ट्रपुत्रांनी ज्या प्रकारे छळले, ते मला जाळते; ते शुभ घडले नाही.
5.90.58
निर्वासनं च नगरात्प्रव्रज्या च परन्तप ।
नानाविधानां दुःखानामावासोऽस्मि जनार्दन ॥ ५.९०.५८ ॥
हे परंतपा, नगरातून निर्वासन आणि प्रव्रज्या (वनवास); हे जनार्दना, मी नाना प्रकारच्या दुःखांचे आश्रयस्थान झाले आहे.
5.90.59
अज्ञातचर्या बालानामवरोधश्च माधव ।
न मे क्लेशतमं तत्स्यात्पुत्रैः सह परन्तप ॥ ५.९०.५९ ॥
हे माधवा, अज्ञात रूपात राहणे आणि बालकांचा अवरोध; हे परंतपा, पुत्रांसह राहणे माझ्यासाठी सर्वात क्लेशदायक ठरणार नाही.
5.90.60
दुर्योधनेन निकृता वर्षमद्य चतुर्दशम् ।
दुःखादपि सुखं नः स्याद्यदि पुण्यफलक्षयः ॥ ५.९०.६० ॥
दुर्योधनाने फसविलेल्या आम्हांला आज चौदावे वर्ष आहे; पुण्यफळाचा क्षय झाला असेल तर दुःखातूनही आम्हांला सुख मिळेल.
5.90.61
न मे विशेपो जात्वासीद्धार्तराष्ट्रेषु पाण्डवैः ।
तेन सत्येन कृष्ण त्वां हतामित्रं श्रिया वृतम् ।
अस्माद्विमुक्तं सङ्ग्रामात्पश्येयं पाण्डवैः सह ॥ ५.९०.६१ ॥
पांडव आणि धृतराष्ट्राचे पुत्र यांच्यात माझ्यासाठी कधीच भेद नव्हता. त्या सत्याची शपथ घेऊन, हे कृष्णा, शत्रुनाशक आणि श्रीने युक्त अशा तुला सांगतो: या युद्धातून मुक्त होऊन पांडवांसह मी पाहावे.
5.90.62
नैव शक्याः पराजेतुं सर्वं ह्येषां तथाविधम् ।
पितरं त्वेव गर्हेयं नात्मानं न सुयोधनम् ॥ ५.९०.६२ ॥
त्यांना पराभूत करणे शक्य नाही, कारण त्यांचे सर्वकाही तसेच आहे. परंतु मी पित्याचीच निंदा करीन; स्वतःची नव्हे, सुयोधनाचीही नव्हे.
5.90.63
येनाहं कुन्तिभोजाय धनं वृत्तैरिवार्पिता ।
बालां मामार्यकस्तुभ्यं क्रीडन्तीं कन्दुहस्तिकां ॥ ५.९०.६३ ॥
चेंडूने खेळणाऱ्या बालिका असलेल्या मला, धनाप्रमाणे, जणू नशिबाने, कुंतिभोजाला ज्याने दिले (तो पिता).
5.90.64
अदात्तु कुन्तिभोजाय सखा सख्ये महात्मने ।
साऽहं पित्रा च निकृता श्वशुरैश्च परन्तप।
अत्यन्तदुःखिता कृष्ण किं जीवितफलं मम ॥ ५.९०.६४ ॥
मित्राने (शूरसेनाने) आपल्या सखीला महात्मा कुंतिभोजाला दिले. पित्याने आणि सासर्‍यांनी मी फसवली गेले आहे, हे परंतप. हे कृष्णा, अत्यंत दुःखी अशा मला या जीवनाचे फल काय?
5.90.65
यन्मां वागब्रवीन्नक्तं सूतके सव्यसाचिनः ।
पुत्रस्ते पृथिवीं जेता यशश्चास्य दिवं स्पृशेत् । ॥ ५.९०.६५ ॥
सव्यसाचीच्या (अर्जुनाच्या) प्रसूतिगृहात रात्री माझ्याशी बोललेली वाणी: 'तुझा पुत्र पृथ्वीचा विजेता होईल; त्याचे यश स्वर्गाला स्पर्श करील.'
5.90.66
हत्वा कुरून्महाजन्ये राज्यं प्राप्य धनञ्जयः ।
भ्रातृभिः सह कौन्तेयस्त्रीन्मेधानाहरिष्यति ॥ ५.९०.६६ ॥
महासंहारात कुरूंना मारून, राज्य मिळवून, कौन्तेय धनंजय भावांसह तीन मेधयज्ञ करील.
5.90.67
नाहं तामभ्यसूयामि नमो धर्माय वेधसे ।
कृष्णाय महते नित्यं धर्मो धारयति प्रजाः ॥ ५.९०.६७ ॥
मी तिची निंदा करीत नाही; धर्म आणि विधात्याला नमस्कार. महान कृष्णाला सदैव नमस्कार; धर्मच प्रजांना धारण करतो.
5.90.68
धर्मश्चेदस्ति वार्ष्णेय यथा वागभ्यभाषत ।
त्वं चापि तत्तथा कृष्ण सर्वं संपादयिष्यसि ॥ ५.९०.६८ ॥
हे वार्ष्णेया, धर्म असेल तर, वाणीने म्हटल्याप्रमाणे, हे कृष्णा, तूही सर्व तसेच साध्य करशील.
5.90.69
न मां माधव वैधव्यं नार्थनाशो न वैरिता ।
तथा शोकाय दहति यथा पुत्रैर्विना भवः ॥ ५.९०.६९ ॥
हे माधवा, वैधव्य, धननाश वा वैर मला तितके जाळत नाही, जितके पुत्रांशिवाय जीवन जाळते.
5.90.70
याऽहं गाण्डीवधन्वानं सर्वशस्त्रभृतां वरम् ।
धनञ्जयं न पश्यामि का शान्तिर्हृदयस्य मे।
इतश्चतुर्दशं वर्षं यन्नापश्यं युधिष्ठिरम् ॥ ५.९०.७० ॥
गांडीवधनुष्यधारी, सर्व शस्त्रधारींत श्रेष्ठ धनंजयाला मी पाहत नाही, तेव्हा माझ्या हृदयाला शांती कुठे? या चौदाव्या वर्षापासून मी युधिष्ठिराला पाहिले नाही.
5.90.71
धनञ्जयं च गोविन्द यमौ तं च वृकोदरम् ।
जीवनाशं प्रनष्टानां श्राद्धं कुर्वन्ति मानवाः ॥ ५.९०.७१ ॥
हे गोविंदा, धनंजय, ती जुळी मुले आणि वृकोदर — जीवन गमावलेले समजून लोक त्यांचे श्राद्ध करीत आहेत.
5.90.72
अर्थतस्ते मम मृतास्तेषां चाहं जनार्दना ।
ब्रूया माधव राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ॥ ५.९०.७२ ॥
हे जनार्दना, ते खरोखर माझ्यासाठी मृत आहेत; मीही त्यांच्यासाठी मृत आहे. हे माधवा, धर्मात्मा राजा युधिष्ठिराला सांग.
5.90.73
भूयांस्ते हीयते धर्मो मा पुत्रक वृथा कृथाः ।
पराश्रया वासुदेव या जीवति घिगस्तु ताम् ॥ ५.९०.७३ ॥
तुझा धर्म फार कमी होतो; हे पुत्रा, व्यर्थ करू नकोस. हे वासुदेवा, जी परावलंबी जगते तिचा धिक्कार असो.
5.90.74
वृत्तेः कार्पण्यलब्धाया अप्रतिष्ठैव ज्यायसी ।
अथो धनञ्जयं ब्रूया नित्योद्युक्तं वृकोदरम् ॥ ५.९०.७४ ॥
कृपणतेतून मिळालेल्या वर्तनामुळे येणारी अप्रतिष्ठाच मोठी आहे. मग धनंजयाला आणि नेहमी सज्ज असलेल्या वृकोदराला सांग.
5.90.75
यदर्थं क्षत्रिया सूते तस्य कालोऽयमागतः ।
अस्मिंश्चेदागते काले मिथ्या चातिक्रमिष्यति ॥ ५.९०.७५ ॥
ज्या कार्यासाठी क्षत्रिय जन्माला येतात, त्याची वेळ आता आली आहे. ही वेळ येऊनही जर ती व्यर्थ जाईल, तर...
5.90.76
लोकसंभाविताः संतः सुनृशंसं करिष्यथ ।
नृशंसेन च वो युक्तांस्त्यजेयं शाश्वतीः समाः ॥ ५.९०.७६ ॥
जगात सन्मानित सज्जनांनो, तुम्ही अत्यंत क्रूर कृत्य कराल. क्रूरतेने युक्त अशा तुम्हाला मी शाश्वत वर्षांपर्यंत त्यागीन.
5.90.77
काले हि समनुप्राप्ते त्यक्तव्यमपि जीवनम् ।
माद्रीपुत्रौ च व्यक्तव्यौ क्षत्रधर्मरतौ सदा ॥ ५.९०.७७ ॥
काळ आला की जीवनाचाही त्याग करावा लागतो. क्षत्रधर्मात सदा रमणारे माद्रीचे दोन पुत्रही प्रकट व्हावेत.
5.90.78
विक्रमेणार्जितान्भोगान्वृणीतं जीवितादपि ।
विक्रमाधिगता ह्यर्थाः क्षत्रधर्मेण जीवतः ॥ ५.९०.७८ ॥
पराक्रमाने मिळवलेले भोग प्राणापेक्षाही अधिक निवडा; पराक्रमाने प्राप्त झालेले धन क्षात्रधर्मानुसार जगणाऱ्याचेच असते.
5.90.79
मनो मनुष्यस्य सदा प्रीणन्ति पुरुषोत्तम ।
गत्वा ब्रूहि महाबाहो सर्वशस्त्रभृतां वरम् ॥ ५.९०.७९ ॥
हे पुरुषोत्तमा, माणसाचे मन नेहमी प्रसन्न करणारे हेच आहेत. हे महाबाहो, जाऊन सर्व शस्त्रधारींमध्ये श्रेष्ठांना सांग.
5.90.80
अर्जुनं पाण्डवं वीरं द्रौपद्याः पदवीं चर ।
विदितौ हि तवात्यन्तं क्रुद्धौ तौ तु यथान्तकौ ॥ ५.९०.८० ॥
वीर पांडुपुत्र अर्जुनाकडे जा आणि द्रौपदीच्या मार्गाचे अनुसरण कर. ते दोघे क्रुद्ध झाल्यावर यमांसारखे आहेत हे तुला चांगले ठाऊक आहे.
5.90.81
भीमार्जुनौ नयेतां हि देवानपि परां गतिम् ।
तयोश्चैतदवज्ञानं यत्सा कृष्णा सभां गता ॥ ५.९०.८१ ॥
भीम आणि अर्जुन देवांनाही परम गतीपर्यंत नेऊ शकतात. कृष्णा सभेत गेली, हाच त्यांचा अपमान आहे.
5.90.82
दुःशासतश्च कर्णश्च परुषाण्यभ्यभाषताम् ।
दुर्योधनो भीमसेनमभ्यगच्छन्मनस्विनम् ॥ ५.९०.८२ ॥
दुःशासन आणि कर्ण यांनी कठोर शब्द उच्चारले; दुर्योधन मनस्वी भीमसेनाजवळ गेला.
5.90.83
पश्यतां कुरुमुख्यानां तस्य द्रक्ष्यति यत्फलम् ।
न हि वैरं समासाद्य प्रशाम्यति वृकोदरः ॥ ५.९०.८३ ॥
कुरुश्रेष्ठ पाहत असताना तो आपल्या कृत्याचे फळ पाहील. वैर उत्पन्न झाल्यावर वृकोदर कधी शांत होत नाही.
5.90.84
सुचिरादपि भीमस्य न हि वैरं प्रशाम्यति ।
यावदन्तं न नयति शात्रवाञ्चत्रुकर्शनः ॥ ५.९०.८४ ॥
बऱ्याच काळानंतरही भीमाचे वैर शांत होत नाही; शत्रूंचा अंत होईपर्यंत, शत्रूंचे दमन करणारा तो.
5.90.85
न दुःखं राज्यहरणं न च द्यूते पराजयः ।
प्रव्राजनं तु पुत्राणां न मे तद्दुःखकारणम् ॥ ५.९०.८५ ॥
राज्य हरण दुःखाचे नाही, द्यूतातील पराभवही नाही; पण पुत्रांचा वनवास मला त्या दुःखाचे कारण वाटत नाही.
5.90.86
यत्तु सा बृहती श्यामा एकवस्त्रा सभां गता ।
अशृणोत्परुषा वाचः किं नु दुःखतरं ततः ॥ ५.९०.८६ ॥
पण ती विशाल, श्यामवर्णी स्त्री एकाच वस्त्रात सभेत जाऊन कठोर शब्द ऐकली — त्यापेक्षा अधिक दुःखद काय असू शकते?
5.90.87
स्त्रीधर्मिणी वरारोहा क्षत्रधर्मरता सदा ।
नाभ्यगच्छत्तदा नाथं कृष्णा नाथवती सती ॥ ५.९०.८७ ॥
स्त्रीधर्म पाळणारी, सुंदर कटी असलेली, सदैव क्षत्रधर्मात रत असलेली ती — नाथ असूनही तेव्हा कृष्णा आपल्या नाथाकडे गेली नाही; ती सती.
5.90.88
यस्या मम सपुत्रायास्त्वं नाथो मधुसूदन ।
रामश्च बलिनां श्रेष्ठः प्रद्युम्नश्च महारथः ॥ ५.९०.८८ ॥
माझा आणि माझ्या पुत्रांचा नाथ तूच आहेस, हे मधुसूदना; बलवानांत श्रेष्ठ राम आणि महारथी प्रद्युम्नही आहेत.
5.90.89
साऽहमेवंविधं दुःखं सहेयं पुरुषोत्तम ।
भीमे जीवति दुर्धर्षे विजये चापलायिनि ॥ ५.९०.८९ ॥
हे पुरुषोत्तमा, दुर्धर्ष भीम जिवंत असताना, आणि मागे न हटणारा विजय असताना — मी असले दुःख सहन करू शकते.
5.90.90
तत आश्वासयामास पुत्राधिभिरभिप्लुताम् ।
पितृष्वसारं शोचन्तीं शौरिः पार्थसखः पृथाम् ॥ ५.९०.९० ॥
तेव्हा पुत्रांच्या चिंतेने व्याकुळ झालेल्या, शोक करणाऱ्या आपल्या आत्या पृथेला पार्थांचा सखा शौरी (कृष्ण) याने सांत्वन दिले.
5.90.91
का नु सीमन्तिनी त्वादृग्लोकेष्वस्ति पितृष्वसः ।
शूरस्य राज्ञो दुहिता आजमीढकुलं गता ॥ ५.९०.९१ ॥
हे आत्ये! जगात तुमच्यासारखी सुशील स्त्री कोण आहे, जी शूर राजाची कन्या होऊन अजमीढ कुलात गेली?
5.90.92
महाकुलीना भवती ह्रदाद्ध्रदमिवागता ।
ईश्वरी सर्वकल्याणी भर्त्रा परमपूजिता ॥ ५.९०.९२ ॥
तुम्ही महाकुलीन आहात; एका सरोवरातून दुसऱ्या सरोवरात गेल्यासारख्या आलात. पतीने अत्यंत सन्मानित केलेल्या तुम्ही सर्वकल्याणी स्वामिनी आहात.
5.90.93
वीरसूर्वीरपत्नी त्वं सर्वैः समुदिता गुणैः ।
मुखदुःखे महाप्राज्ञे त्वादृशी सोढुमर्हति ॥ ५.९०.९३ ॥
तुम्ही वीरांची माता आणि वीराची पत्नी आहात, सर्व गुणांनी संपन्न. हे महाप्राज्ञे, तुमच्यासारखीच सुख-दुःख सहन करण्यास योग्य आहे.
5.90.94
निद्रातन्द्रे क्रोधहर्षौ क्षुत्पिपासे हिमातपौ ।
एतानि पार्था निर्जित्य नित्यं वीरसुखे रताः ॥ ५.९०.९४ ॥
झोप आणि आळस, क्रोध आणि हर्ष, भूक आणि तहान, थंडी आणि उष्णता — हे जिंकून पार्थ नेहमी वीरांच्या सुखात रमलेले असतात.
5.90.95
त्यक्तग्राम्यसुखाः पार्था नित्यं वीरसुखप्रियाः ।
न तु स्वल्पेन तुष्येयुर्महोत्साहा महाबलाः ॥ ५.९०.९५ ॥
सांसारिक सुखांचा त्याग केलेले, नेहमी वीरांच्या सुखाची आवड असलेले पार्थ थोड्यावर समाधानी होणार नाहीत; ते महा उत्साही आणि महाबलवान आहेत.
5.90.96
अन्तं धीरा निषेवन्ते मध्यं ग्राम्यसुखप्रियाः ।
उत्तमांश्च परिक्लेशान्भोगांश्चातीव मानुषान् ॥ ५.९०.९६ ॥
धीर पुरुष अंताचा अवलंब करतात; ग्राम्य सुखप्रिय मध्याचा. उत्तम क्लेश आणि अतिमानुषी भोगही (ते स्वीकारतात).
5.90.97
अन्तेषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे ।
अन्तप्राप्तिं सुखं प्राहुर्दुःखमन्तरमन्तयोः ॥ ५.९०.९७ ॥
धीर पुरुष अंतांमध्ये रमतात; मध्यात ते रमत नाहीत. अंताची प्राप्ती हेच सुख असे ते म्हणतात; दोन अंतांमधील अंतर हेच दुःख.
5.90.98
अभिवादयन्ति भवतीं पाण्डवाः सह कृष्णया ।
आत्मानं ते कुशलिनं निवेद्याहुरनामयम् ॥ ५.९०.९८ ॥
पांडव कृष्णेसह आपणास वंदन करतात; आपले कुशल कळवून ते निरोगी असल्याचे सांगतात.
5.90.99
अरोगान्सर्वसिद्धार्थान्क्षिप्रं द्रक्ष्यसि पाण्डवान् ।
ईश्वरान्सर्वलोकस्य हतामित्राञ्श्रिया वृतान् ॥ ५.९०.९९ ॥
आपण लवकरच पांडवांना पाहाल — निरोगी, सर्व कार्ये सिद्ध झालेले, सर्व लोकांचे ईश्वर, शत्रूंचा नाश केलेले, आणि श्रीने वेढलेले.
5.90.100
एवमाश्वासिता कुन्ती प्रत्युवाच जनार्दनम् ।
पुत्राधिभिरभिध्वस्ता निगृह्याबुद्धिजं तमः ॥ ५.९०.१०० ॥
अशा प्रकारे आश्वासन मिळालेली कुंती जनार्दनाला उत्तर देती झाली. पुत्रांच्या चिंतांनी पीडित होऊन, अबुद्धीतून उद्भवलेला तो अंधकार आवरून.
5.90.101
यद्यत्तेषां महाबाहो पथ्यं स्यान्मधुसूदन ।
यथायथा त्वं मन्येथाः कुर्याः कृष्ण तथातथा ॥ ५.९०.१०१ ॥
हे महाबाहो, मधुसूदना, त्यांच्यासाठी जे जे हितकारक असेल, कृष्णा, तू जसे जसे मानशील तसे तसेच कर.
5.90.102
अविलोपेन धर्मस्य अनिकृत्या परन्तप ।
प्रभावज्ञाऽस्मि ते कृष्ण सत्यस्याभिजनस्य च ॥ ५.९०.१०२ ॥
हे परंतप कृष्णा, धर्माचा लोप न करता आणि कपट न करता मी तुझा प्रभाव, सत्य आणि उत्तम कुल जाणते.
5.90.103
व्यवस्थायां च मित्रेषु बुद्धिविक्रमयोस्तथा ।
त्वमेव नः कुले धर्मस्त्वं सत्यं त्वं तपो महत् ॥ ५.९०.१०३ ॥
मित्रांमधील व्यवस्थेत आणि बुद्धी व पराक्रमात, आमच्या कुलात तूच धर्म, तूच सत्य, तूच महान तप आहेस.
5.90.104
त्वं त्राता त्वं महद्ब्रह्म त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
यथैवात्थ तथैवैतत्त्वयि सत्यं भविष्यति ॥ ५.९०.१०४ ॥
तूच रक्षणकर्ता आहेस, तूच महान ब्रह्म आहेस, तुझ्यामध्येच सर्व काही प्रतिष्ठित आहे. तू म्हणालास तसेच हे तुझ्यामध्ये सत्य होईल.
5.90.105
कुरूणां पाण्डवानां च लोकानां चापराजित ।
सर्वस्यैतस्य वार्ष्णेय गतिस्त्वमसि माधव।
प्रभावो बुद्धिवीर्यं च तादृशं तव केशव ॥ ५.९०.१०५ ॥
हे अपराजित, कौरव, पांडव आणि सर्व लोकांचा, हे वृष्णिवंशजा माधवा, तूच आश्रय आहेस. हे केशवा, तुझा प्रभाव, बुद्धी आणि वीर्य असेच आहेत.
5.90.106
तामामन्त्र्य च गोविन्दः कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम् ।
प्रातिष्ठत महाबाहुर्दुर्योधनगृहान्प्रति ॥ ५.९०.१०६ ॥
तिचा निरोप घेऊन आणि तिला उजवीकडे ठेवून प्रदक्षिणा करून, महाबाहू गोविंद दुर्योधनाच्या गृहांकडे निघाला.