महाभारत · अध्याय 5.91
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.91.1
पृथामामन्त्र्य गोविन्दः कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम् ।
दुर्योधनगृहं शौरिरभ्यगच्छदरिन्दमः ॥ ५.९१.१ ॥
कुंतीचा निरोप घेऊन आणि तिला प्रदक्षिणा घालून, शत्रुदमन गोविंद (कृष्ण) दुर्योधनाच्या गृहाकडे गेले.
5.91.2
लक्ष्म्या परमया युक्तं पुरन्दरगृहोपमम् ।
विचित्रैरासनैर्युक्तं प्रविवेश जनार्दनः ॥ ५.९१.२ ॥
परम वैभवाने युक्त, इंद्राच्या गृहासारखे आणि विचित्र आसनांनी सजलेल्या त्या गृहात जनार्दनाने प्रवेश केला.
5.91.3
तस्य कक्ष्या व्यतिक्रम्य तिस्रो द्वाःस्थैरवारितः ।
ततोऽभ्रघनसङ्काशं गिरिकूटमिवोच्छ्रितम् ॥ ५.९१.३ ॥
त्याची तीन अंगणे ओलांडून, द्वारपालांनी न अडवता, दाट मेघासारख्या, पर्वतशिखरासारख्या उंच त्या भवनाजवळ तो पोहोचला.
5.91.4
श्रिया ज्वलन्तं प्रासादमारुरोह महायशाः ।
तत्र राजसहस्रैश्च कुरुभिश्चाभिसंवृतम् ॥ ५.९१.४ ॥
महायशस्वी तो वैभवाने तेजस्वी अशा त्या प्रासादावर चढला; तेथे हजारो राजे आणि कुरु वंशीय त्याला वेढलेले होते.
5.91.5
धार्तराष्ट्रं महाबाहुं ददर्शासीनमासने ।
दुःशासनं च कर्णं च शकुनिं चापि सौबलम् ॥ ५.९१.५ ॥
आसनावर बसलेला महाबाहू धृतराष्ट्रपुत्र, दुःशासन, कर्ण आणि सुबलपुत्र शकुनी यांनाही त्याने पाहिले.
5.91.6
दुर्योधनसमीपे तानासनस्थान्ददर्श सः ।
अभ्यागच्छति दाशार्हे धार्तराष्ट्रो महायशाः ॥ ५.९१.६ ॥
दुर्योधनाजवळ आसनांवर बसलेल्या त्या सर्वांना त्याने पाहिले. दाशार्ह (कृष्ण) जवळ येत असताना महायशस्वी धृतराष्ट्रपुत्र (दुर्योधन) त्याला पाहत होता.
5.91.7
उदतिष्ठत्सहामात्यः पूजयन्मधुसूदनम् ।
समेत्य धार्तराष्ट्रेण महामात्येन केशवः ॥ ५.९१.७ ॥
अमात्यांसह उठून त्याने मधुसूदनाचा सत्कार केला. धृतराष्ट्रपुत्र व महामात्य यांना भेटल्यावर केशवाने (तो स्वीकारला).
5.91.8
राजभिस्तत्र वार्ष्णेयः समागच्छद्यथावयः ।
तत्र जाम्बूनदमयं पर्यङ्कं सुपरिष्कृतम् ॥ ५.९१.८ ॥
तेथे राजांनी वयानुसार वार्ष्णेय (कृष्ण) यांची भेट घेतली. तेथे सोन्याचा, सुशोभित केलेला एक पलंग होता.
5.91.9
विविधास्तरणास्तीर्णमभ्युपाविशदच्युतः ।
तस्मिन्गां मधुपर्कं चाप्युदकं च जनार्दने ॥ ५.९१.९ ॥
विविध आच्छादनांनी पसरलेल्या त्या पलंगावर अच्युत बसले. जनार्दनासाठी गाय, मधुपर्क व उदक (आणले गेले).
5.91.10
निवेदयामास तदा गृहान्राज्यं च कौरवः ।
आसनं सर्वतोभद्रं सर्वरत्नविभूषितम् ॥ ५.९१.१० ॥
तेव्हा कौरवाने घरे व राज्य (कृष्णाला) अर्पण केले. सर्व रत्नांनी अलंकृत सर्वतोभद्र नावाचे आसनही (दिले).
5.91.11
कृष्णार्थमेवं संसिद्धं धार्तराष्ट्रस्य शासनात् ।
तत्र गोविन्दमासीनं प्रसन्नादित्यवर्चसम् ॥ ५.९१.११ ॥
कृष्णासाठी अशा प्रकारे धृतराष्ट्रपुत्राच्या आज्ञेने सर्व सिद्ध झाले. तेथे प्रसन्न सूर्यासारखे तेजस्वी गोविंद बसलेले होते.
5.91.12
उपासाञ्चक्रिरे सर्वे कुरवो राजभिः सह ।
ततो दुर्योधनो राजा वार्ष्णेयं जयतां वरम् ॥ ५.९१.१२ ॥
राजांसह सर्व कुरूंनी (कृष्णाची) सेवा केली. मग राजा दुर्योधन विजेत्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या वार्ष्णेयाला...
5.91.13
न्यमन्त्रयद्भोजनेन नाभ्यनन्दच्च केशवः ।
ततो दुर्योधनः कृष्णमब्रवीत्कुरुसंसदि ॥ ५.९१.१३ ॥
त्याने केशवाला भोजनासाठी निमंत्रण दिले, परंतु केशवाने ते मान्य केले नाही. तेव्हा दुर्योधन कुरुसभेत कृष्णाला म्हणाला.
5.91.14
मृदुपूर्वं शठोदर्कं कर्णमाभाष्य कौरवः ।
कस्मादन्नानि पापानि वासांसि शयनानि च ॥ ५.९१.१४ ॥
कौरवाने आधी मृदुपणे कर्णाला संबोधून म्हटले, "ही पापी अन्ने, वस्त्रे आणि शय्या तू का स्वीकारली नाहीस?"
5.91.15
त्वदर्थमुपनीतानि नाग्रहीस्त्वं जनार्दन ।
उभयोश्च ददत्साह्यमुभयोश्च हिते रतः ॥ ५.९१.१५ ॥
"हे जनार्दना, तुझ्यासाठी आणलेले तू स्वीकारले नाहीस. दोन्ही पक्षांना साहाय्य देत, दोघांच्या हितात रत असताना—"
5.91.16
संबन्धी दयितश्चासि धृतराष्ट्रस्य माधव ।
त्वं हि गोविन्द धर्मार्थौ वेत्थ तत्त्वेन सर्वशः ।
तत्र कारणमिच्छामि श्रोतुं चक्रगदाधर ॥ ५.९१.१६ ॥
"हे माधवा, तू धृतराष्ट्राचा संबंधी आणि प्रिय आहेस. हे गोविंदा, धर्म आणि अर्थ तू सर्व प्रकारे यथार्थपणे जाणतोस. हे चक्रगदाधरा, त्याचे कारण मला ऐकायचे आहे."
5.91.17
स एवमुक्तो गोविन्दः प्रत्युवाच महामनाः ।
उद्यन्मेघस्वनःक काले प्रगृह्य विपुलं भुजम् ॥ ५.९१.१७ ॥
असे संबोधिला गेलेला महामना गोविंद उत्तरला. त्याचा आवाज उठणाऱ्या मेघगर्जनेसारखा होता; योग्य वेळी त्याने आपला विशाल बाहू उचलला.
5.91.18
अलघूकृतमग्रस्तमनिरस्तमसंकुलम् ।
राजीवनेत्रो राजानं हेतुमद्वाक्यमुत्तमम् ॥ ५.९१.१८ ॥
कमलनयनाने राजाशी तर्कशुद्ध, उत्तम वाक्ये बोलली—सोपी, प्रधान, नाकारलेली नव्हती, गोंधळलेली नव्हती.
5.91.19
कृतार्था भुञ्जते दूताः पूजां गृह्णन्ति चैव ह ।
कृतर्थं मां सहामात्यं समर्चिष्यसि भारत ॥ ५.९१.१९ ॥
कार्य सिद्ध झालेले दूत भोजन करतात आणि सन्मान स्वीकारतात. हे भारता, तू मला व अमात्यांना सन्मान देशील.
5.91.20
एवमुक्तः प्रत्युवाच धार्तराष्ट्रो जनार्दनम् ।
न युक्तं भवताऽस्मासु प्रतिपत्तुमसांप्तम् ॥ ५.९१.२० ॥
असे सांगितल्यावर धृतराष्ट्राचा पुत्र जनार्दनाला म्हणाला— तुम्ही आमच्याशी असे वागणे योग्य नाही, ते अनुचित आहे.
5.91.21
कृतार्थं वाऽकृतार्थं वा त्वां वयं मधुसूदन ।
यतामहे पूजयितुं दाशार्ह न च शक्नुमः ॥ ५.९१.२१ ॥
तुझे कार्य सिद्ध झाले असो वा नसो, हे मधुसूदना, आम्ही तुला सन्मान देण्याचा प्रयत्न करतो; हे दाशार्ह, पण आम्हाला ते शक्य होत नाही.
5.91.22
न च तत्कारणं विद्मो यस्मान्नो मधुसूदन ।
पूजां कृतां प्रीयमाणो नामंस्थाः पुरुषोत्तम ॥ ५.९१.२२ ॥
हे मधुसूदना, त्याचे कारणही आम्हाला ठाऊक नाही; तू प्रसन्न असतानाही आमची केलेली पूजा तू का स्वीकारली नाहीस, हे पुरुषोत्तमा?
5.91.23
वैरं नो नास्ति भवता गोविन्द न च विग्रहः ।
स भवान्प्रसमीक्ष्यैतन्नेदृशं वक्तुमर्हति ॥ ५.९१.२३ ॥
हे गोविंदा, तुमच्याशी आमचे वैर नाही आणि कलहही नाही; तुम्ही हे नीट विचारात घेऊन असे बोलणे योग्य नाही.
5.91.24
एवमुक्तः प्रत्युवाच धार्तराष्ट्रं जनार्दनः ।
अभिवीक्ष्य सहामात्यं दाशार्हः प्रहसन्निव ॥ ५.९१.२४ ॥
असे सांगितल्यावर जनार्दनाने धृतराष्ट्राच्या पुत्राला उत्तर दिले. अमात्यांसह त्याच्याकडे पाहून दाशार्ह हसल्यासारखे बोलले.
5.91.25
नाहं कामान्न संरम्भान्न द्वेषान्नार्थकारणात् ।
न हेतुवादाल्लोभाद्वा धर्मं जह्यां कथंचन ॥ ५.९१.२५ ॥
कामनेने, संतापाने, द्वेषाने, धनासाठी, तर्कवादाने किंवा लोभाने मी कधीही धर्माचा त्याग करणार नाही.
5.91.26
संप्रीतिभोज्यान्यन्नानि आपद्भोज्यानि वा पुनः ।
न च संप्रीयते राजन्न चैवापद्गता वयम् ॥ ५.९१.२६ ॥
प्रेमाने खाण्याजोगे अन्न असो वा संकटात खाण्याजोगे अन्न असो — हे राजा, तुम्ही प्रसन्न होत नाही, आणि आम्हीही संकटात नाही.
5.91.27
द्विषदन्नं न भोक्तव्यं द्विषन्तं नैव भोजयेत् ।
पाण्डवान्द्विषसे राजन्मम प्राणा हि पाण्डवाः ॥ ५.९१.२७ ॥
शत्रूचे अन्न खाऊ नये, आणि शत्रूलाही खाऊ घालू नये. हे राजा, तुम्ही पांडवांचा द्वेष करता; पांडव तर माझे प्राण आहेत.
5.91.28
अकस्माद्द्विषसे राजञ्जन्मप्रभृति पाण्डवान् ।
प्रियानुवर्तिनो भ्रातॄन्सर्वैः समुदितान्गुणैः ॥ ५.९१.२८ ॥
हे राजा, जन्मापासूनच विनाकारण तुम्ही पांडवांचा द्वेष करता — प्रियाचे अनुसरण करणाऱ्या, सर्व गुणांनी संपन्न बंधूंचा.
5.91.29
अकस्माच्चैव पार्थानां द्वेषणं नोपपद्यते ।
धर्मे स्थिताः पाण्डवेयाः कस्तान्किं वक्तुमर्हति ॥ ५.९१.२९ ॥
विनाकारण पृथेच्या पुत्रांचा द्वेष करणे योग्य नाही. धर्मात स्थिर असलेल्या पांडवांबद्दल कोण काय बोलू शकेल?
5.91.30
यस्तान्द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्ताननु समामनु ।
ऐकात्म्यं मां गतं विद्धि पाण्डवैर्धर्मचारिभिः ॥ ५.९१.३० ॥
जो त्यांचा द्वेष करतो तो माझाच द्वेष करतो; जो त्यांच्या मागे चालतो तो माझ्याच मागे चालतो. धर्माचरण करणाऱ्या पांडवांशी मी एकात्म झालो आहे, हे जाणून घे.
5.91.31
कामक्रोधानुवर्ती हि यो मोहाद्विरुरुत्सति ।
गुणवन्तं च यो द्वेष्टि तमाहुः पुरुषाधमम् ॥ ५.९१.३१ ॥
जो मोहामुळे काम आणि क्रोध यांच्या मागे जातो आणि विरोध करू इच्छितो, तसेच जो गुणवानाचा द्वेष करतो, त्याला लोक पुरुषांमधील अधम म्हणतात.
5.91.32
यः कल्याणगुणाञ्ज्ञातीन्मोहाल्लोभाद्दिदृक्षते ।
सोजितात्माऽजितक्रोधो न चिरं तिष्ठति श्रिया ॥ ५.९१.३२ ॥
जो मोह आणि लोभामुळे कल्याणकारी गुण असलेल्या जाती-बांधवांना पाहू (नष्ट करू) इच्छितो, ज्याचा आत्मा अजिंक्य आहे आणि क्रोध अजिंक्य आहे, तो लक्ष्मीमध्ये फार काळ टिकत नाही.
5.91.33
अथ यो गुणसंपन्नान्हृदयस्याप्रियानपि ।
प्रियेण कुरुते वश्यांश्चिरं यशसि तिष्ठति ॥ ५.९१.३३ ॥
जो गुणसंपन्न पुरुषांना—जरी ते मनाला अप्रिय असले तरी—प्रिय वर्तनाने आपल्या वशात आणतो, तो दीर्घकाळ कीर्तीत स्थिर राहतो.
5.91.34
सर्वमेतन्न भोक्तव्यमन्नं दुष्टाभिसंहितम् ।
क्षुत्तुरेकस्य भोक्तव्यमिति मे धीयते मतिः ॥ ५.९१.३४ ॥
दुष्ट हेतूने तयार केलेले हे सर्व अन्न खाण्यायोग्य नाही; भूक-तहानेने पीडित असलेल्या एकानेच ते खावे, असे माझे मत आहे.
5.91.35
एवमुक्त्वा महाबाहुर्दुर्योधनममर्षणम् ।
निश्चक्राम ततः शुभ्राद्धार्तराष्ट्रनिवेशनात् ॥ ५.९१.३५ ॥
असे बोलून महाबाहू असहिष्णू दुर्योधनाला—नंतर त्या तेजस्वी धृतराष्ट्रपुत्रांच्या निवासस्थानातून बाहेर पडला.
5.91.36
निर्याय च महाबाहुर्वासुदेवो महामनाः ।
निवेशाय ययौ वेश्य विदुरस्य महात्मनः ॥ ५.९१.३६ ॥
बाहेर पडून महाबाहू, महामना वासुदेव—महात्मा विदुराच्या निवासाकडे गेला.
5.91.37
तमभ्यगच्छद्द्रोणश्च कृपो भीष्मोऽथ बाह्लिकः ।
कुरवश्च महाबाहुं विदुरस्य गृहे स्थितम् ॥ ५.९१.३७ ॥
द्रोण, कृप, भीष्म आणि नंतर बाह्लीक व कौरव विदुराच्या घरी थांबलेल्या त्या महाबाहू कृष्णाला भेटायला गेले.
5.91.38
त ऊचुर्माधवं वीरं कुरवो मधुसूदनम् ।
निवेदयामो वार्ष्णेय सरत्नांस्ते गृहान्वयम् ॥ ५.९१.३८ ॥
कौरव वीर माधव मधुसूदनाला म्हणाले: हे वार्ष्णेया, आम्ही रत्नांसहित आमची घरे आपल्याला अर्पण करतो.
5.91.39
तानुवाच महातेजाः कौरवान्मधुसूदनः ।
सर्वे भवन्ते गच्छन्तु सर्वा मेऽपचितिः कृता ॥ ५.९१.३९ ॥
महातेजस्वी मधुसूदन त्या कौरवांना म्हणाला: तुम्ही सर्व जा; मी तुमचा पूर्ण सन्मान केला आहे.
5.91.40
यातेषु कुरुषु क्षत्ता दाशार्हमपराजितम् ।
अभ्यर्चयामास तदा सर्वकामैः प्रयत्नवान् ॥ ५.९१.४० ॥
कौरव गेल्यानंतर विदुराने त्या अपराजित दाशार्हाचा सर्व इष्ट वस्तूंनी, प्रयत्नपूर्वक सत्कार केला.
5.91.41
ततः क्षत्राऽन्नपानानि शुचीनि गुणवन्ति च ।
उपाहरदनेकानि केशवाय महात्मने ॥ ५.९१.४१ ॥
मग विदुराने महात्मा केशवासाठी शुद्ध आणि उत्तम अशी अनेक प्रकारची अन्नपाने आणली.
5.91.42
तैतर्पयित्वा प्रथमं ब्राह्मणान्मधुसूदनः ।
वेदविद्भ्यो ददौ कृष्णः परमद्रविणान्यपि ॥ ५.९१.४२ ॥
त्यांनी प्रथम ब्राह्मणांना तृप्त करून, मधुसूदन कृष्णाने वेदज्ञांना उत्तम धनही दिले.
5.91.43
भुक्तवत्सु द्विजाग्र्येषु निषण्णेषु वरासने ।
शुचिः सुप्रयतो भून्वा विदुरोऽन्नमुपारत् ॥ ५.९१.४३ ॥
श्रेष्ठ द्विज भोजन करून उत्तम आसनांवर बसले असता, शुचिर्भूत आणि संयमी विदुराने अन्न वाढले.
5.91.44
श्रद्धया परया युक्त इदं वचनमब्रवीत् ।
संवृतैस्तुष्य गोविन्द एतन्नः धनम्।
अन्यथा हि विशेषेण कस्त्वामर्चितुमर्हति ॥ ५.९१.४४ ॥
परम श्रद्धेने युक्त होऊन तो म्हणाला: "हे गोविंदा, या साध्या अन्नानेच संतुष्ट हो; हेच आमचे धन आहे. नाहीतर तुझा विशेष सत्कार करण्यास कोण योग्य आहे?"
5.91.45
ततोऽनुयायिभिः सार्धं मरुद्भिरिव वासवः ।
विदुरान्नानि बुभुजे शुचीनि गुणवन्ति च ॥ ५.९१.४५ ॥
मग आपल्या अनुयायांसह, मरुतांमध्ये इंद्राप्रमाणे, त्याने विदुराचे शुचि आणि गुणवान अन्न भक्षण केले.
5.91.46
तं भुक्तवन्तं विविधाः सुशब्दाः सूतमागधाः ।
अभितुष्टुवुरासीनं दाशार्हमपराजितम् ॥ ५.९१.४६ ॥
भोजन झाल्यावर बसलेल्या त्या अपराजित दाशार्हाची विविध सुमधुर स्वरांचे सूत आणि मागध स्तुती करू लागले.