महाभारत · अध्याय 5.93
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.93.1
विदुरस्य वचः श्रुत्वा प्रश्रितं पुरुषोत्तमः ।
इदं होवाच वचनं मधुरं मधुसूदनः ॥ ५.९३.१ ॥
विदुराचे विनम्र शब्द ऐकून पुरुषोत्तम मधुसूदनाने हे मधुर वचन म्हटले.
5.93.2
यथा व्रूयान्महाप्राज्ञो यथा ब्रूयाद्विचक्षणः ।
सथा वाच्यस्त्वद्विधेन भवता मद्विधः सुहृत् ॥ ५.९३.२ ॥
महाप्राज्ञ आणि विचक्षण पुरुष जसे बोलतात, तसे तुझ्यासारख्याने बोलावे; आणि माझ्यासारख्या मित्रानेही.
5.93.3
धर्मार्थयुक्तं तथ्यं च यथा त्वय्युपपद्यते ।
तथा वचनमुक्तोऽस्ति त्वयैतत्पितृमातृवत् ॥ ५.९३.३ ॥
धर्म-अर्थयुक्त आणि सत्य असे हे वचन, तुला योग्य आहे तसे, तू पिता-मातेप्रमाणे म्हटले आहेस.
5.93.4
सत्यं प्राप्तं च युक्तं वाऽप्येवमेव यथाऽऽत्थ माम् ।
श्रृणुष्वागमने हेतुं विदुरावहितो मम ॥ ५.९३.४ ॥
तू मला जे म्हणालास ते सत्य व योग्य आहे. विदुरा, माझ्या येण्याचे कारण लक्षपूर्वक ऐक.
5.93.5
दौरात्म्यं धार्तराष्ट्रस्य क्षत्रियाणां च वैरिताम् ।
सर्वमेतदहं जानन्क्षत्तः प्राप्तोऽद्य कौरवान् ॥ ५.९३.५ ॥
धृतराष्ट्रपुत्राची दुष्टता आणि क्षत्रियांचे वैर हे सर्व जाणून, विदुरा, आज मी कौरवांकडे आलो आहे.
5.93.6
पर्यस्तां पृथिवीं सर्वां साश्वां सरथकुञ्जराम् ।
यो मोचयेन्मृत्युपाशात्प्राप्नुयाद्धर्ममुत्तमम् ॥ ५.९३.६ ॥
घोडे, रथ आणि हत्तींसह संपूर्ण पृथ्वी उलथापालथ झालेली असताना, जो तिला मृत्यूच्या पाशातून सोडवील, त्याला उत्तम धर्म प्राप्त होईल.
5.93.7
धर्मकार्यं यतञ्शक्त्या नो चेत्प्राप्नोति मानवः ।
प्राप्तो भवति तत्पुण्यमत्र मे नास्ति संशयः ॥ ५.९३.७ ॥
माणसाने शक्तीनुसार धर्मकार्यासाठी प्रयत्न केला, पण फल मिळाले नाही, तरी ते पुण्य त्याला प्राप्त होते; यात माझ्या मनात संशय नाही.
5.93.8
मनसा चिन्तयन्पापं कर्मणा नातिरोचयन् ।
न प्राप्नोति फलं तस्येत्येवं धर्मविदो विदुः ॥ ५.९३.८ ॥
मनात पापाचा विचार करूनही कृतीत त्याला संमती न देणारा त्याचे फल मिळवत नाही—धर्मज्ञ असेच जाणतात.
5.93.9
सोऽहं यतिष्ये प्रशमं क्षत्तः कर्तुममायया ।
कुरूणां सृञ्जयानां च सङ्ग्राने विनशिष्यताम् ॥ ५.९३.९ ॥
हे क्षत्ता, मी कपटाशिवाय शांती प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न करीन; कौरव आणि सृञ्जय युद्धात नष्ट होऊ नयेत म्हणून.
5.93.10
सेयमापन्महाघोरा कुरुष्वेव समुत्थिता ।
कर्णदुर्योधनकृता सर्वे ह्येते तदन्वयाः ॥ ५.९३.१० ॥
ही अत्यंत भयंकर आपत्ती कौरवांमध्येच उद्भवली आहे; कर्ण आणि दुर्योधन यांनी ती घडवली; हे सर्व त्यांच्याच वंशातील व अनुयायी आहेत.
5.93.11
व्यसने क्लिश्यमानं हि यो मित्रं नाभिपद्यते ।
अनुनीय यथाशक्ति तं नृशंसं विदुर्बुधाः ॥ ५.९३.११ ॥
संकटात त्रास सोसणाऱ्या मित्राकडे, शक्तीनुसार विनवणी केल्यानंतरही जो जात नाही, त्याला शहाणे लोक निर्दय म्हणतात.
5.93.12
आकेशग्रहणान्मित्रमकार्यात्संनिवर्तयन् ।
अवाच्यः कस्यचिद्भवति कृतयत्नो यथाबलम् ॥ ५.९३.१२ ॥
मित्राला केस धरून का होईना अयोग्य कृत्यापासून परतवून, शक्तीनुसार प्रयत्न केलेला मनुष्य कोणाकडूनही दोष देण्याजोगा राहत नाही.
5.93.13
तत्समर्थं शुभं वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् ।
धार्तराष्ट्रः सहामात्यो ग्रहीतुं विदुरार्हति ॥ ५.९३.१३ ॥
ते वचन योग्य, शुभ, धर्म आणि अर्थांनी युक्त व हितकारक आहे. हे विदुरा, धृतराष्ट्राच्या पुत्राने अमात्यांसह ते स्वीकारणे योग्य आहे.
5.93.14
हितं हि धार्तराष्ट्राणां पाण्डवानां तथैव च ।
पृथिव्यां क्षत्रियाणां च यतिष्येऽहममायया ॥ ५.९३.१४ ॥
धृतराष्ट्राच्या पुत्रांचे, पांडवांचे आणि पृथ्वीवरील क्षत्रियांचे हित हेच आहे. मी कपटाविना त्यासाठीच प्रयत्न करीन.
5.93.15
हिते प्रयतमानं मां शङ्केद्दुर्योधनो यदि ।
हृदयस्य च मे प्रीतिरानृण्यं च भविष्यति ॥ ५.९३.१५ ॥
हिताकरिता प्रयत्न करणाऱ्या माझ्यावर दुर्योधनाने संशय घेतला तरी माझ्या हृदयाला प्रीती आणि ऋणमुक्ती मिळेल.
5.93.16
ज्ञातीनां हि मिथो भेदे यन्मित्रं नाभिपद्यते ।
सर्वयत्नेन माध्यस्थ्यं न तन्मित्रं विदुर्बुधाः ॥ ५.९३.१६ ॥
नातेवाईकांत फूट पडल्यावर जो मित्र कोणत्याही एका पक्षाकडे न जाता पूर्ण प्रयत्नाने मध्यस्थ राहतो, त्याला ज्ञानी लोक मित्र मानत नाहीत.
5.93.17
न मां ब्रूयुरधर्मिष्ठा मूढा ह्यसुहृदस्तथा ।
शक्तो नावारयत्कृष्णः संरब्धान्कुरुपाण्डवान् ॥ ५.९३.१७ ॥
अधार्मिक, मूर्ख आणि शत्रुसमान लोक माझ्याविषयी 'समर्थ असूनही कृष्णाने रागावलेल्या कौरव-पांडवांना रोखले नाही' असे म्हणणार नाहीत.
5.93.18
उभयोः साधयन्नर्थमहामागत इत्युत ।
तत्र यत्नमहं कृत्वा गच्छेयं नृष्ववाच्यताम् ॥ ५.९३.१८ ॥
दोन्ही पक्षांचे हित साधण्यासाठी मी आलो आहे असे म्हणून, त्यासाठी प्रयत्न करून, मनुष्यांमध्ये निंदेपासून मुक्त होऊन मी जाईन.
5.93.19
मम धर्मार्थयुक्तं हि श्रुत्वा वाक्यमनामयम् ।
न चेदादास्यते बालो दिष्टस्य वशमेष्यति ॥ ५.९३.१९ ॥
धर्म आणि अर्थाने युक्त असलेले माझे हे हितकारक वचन ऐकूनही जर हा मूर्ख ते स्वीकारणार नाही, तर तो दैवाच्या स्वाधीन होईल.
5.93.20
अहापयन्पाण्डवार्थं यथाव-
च्छमं कुरूणां यदि चाचरेयम्।
पुण्यं च मे स्याच्चरितं महात्म-
न्मुच्येरंश्च कुरवो मृत्युपाशात् ॥ ५.९३.२० ॥
पांडवांचे हित न सोडता कौरवांमध्ये यथावत शांती प्रस्थापित केली तर ते माझे पुण्यकर्म होईल; हे महात्म्या, कौरव मृत्युपाशातून मुक्त होतील.
5.93.21
अपि वाचं भाषमाणस्य काव्यां ।
धर्मरामामर्थवतीमहिंस्राम्।
अवेक्षेरन्धार्तराष्ट्राः शमार्थं ।
मां च प्राप्तं कुरवः पूजयेयुः ॥ ५.९३.२१ ॥
मी बोलत असलेले हे बुद्धिमान, धर्म-सुख-अर्थाने युक्त, अहिंसक वचन धृतराष्ट्राच्या पुत्रांनी शांतीसाठी लक्षात घेतले, तर मी आल्यावर कौरव माझा सन्मान करतील.
5.93.22
न चापि मम पर्याप्ताः सहिताः सर्वपार्थिवाः ।
क्रुद्धस्य प्रमुखे स्थातुं सिंहस्येवेतरे मृगाः ॥ ५.९३.२२ ॥
सर्व राजे एकत्र आले तरी क्रुद्ध झालेल्या माझ्यासमोर उभे राहण्यास ते समर्थ नाहीत; सिंहासमोर इतर हरिणांप्रमाणे.
5.93.23
इत्येवमुक्त्वा वचनं वृष्णीनामृषभस्तदा ।
शयने सुखसंस्पर्शे शिश्ये यदुसुखावहः ॥ ५.९३.२३ ॥
असे वचन बोलून, वृष्णींमध्ये श्रेष्ठ आणि यादवांना सुख देणारे ते तेव्हा सुखस्पर्श शय्येवर निजले.