महाभारत · अध्याय 5.96
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.96.1
तस्मिन्नभिहिते वाक्ये केशवेन महात्मना ।
स्तिमिता हृष्टरोमाण आसन्सर्वे सभासदः ॥ ५.९६.१ ॥
महात्मा केशवाने ते वचन उच्चारल्यावर सभेतील सर्व सदस्य स्तब्ध झाले; त्यांच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले.
5.96.2
कस्स्विदुत्तरमेतेषां वक्तुमुत्सहते पुमान् ।
इति सर्वे मनोभिस्ते चिन्तयन्ति स्म पार्थिवाः ॥ ५.९६.२ ॥
'यांना उत्तर देण्याचे धाडस कोण करील?' असा विचार राजे सर्व मनात करू लागले.
5.96.3
तथा तेषु च सर्वेषु तूष्णींभूतेषु राजसु ।
जामदग्न्य इदं वाक्यमब्रवीत्कुरुसंसदि ॥ ५.९६.३ ॥
सर्व राजे मौन झाल्यावर कुरुसभेत जामदग्न्य (परशुराम) यांनी हे वचन उच्चारले.
5.96.4
इमां मे सोपमां वाचं श्रृणु सत्यामशङ्कितः ।
तां श्रुत्वा श्रेय आदत्स्व यदि साध्विति मन्यसे ॥ ५.९६.४ ॥
माझे हे उपमायुक्त सत्य वचन निःशंकपणे ऐका; ते ऐकून जर योग्य वाटले तर त्यातील कल्याण स्वीकारा.
5.96.5
राजा दम्भोद्भवो नाम सार्वभौमः पुराऽभवत् ।
अखिलां बुभुजे सर्वां पृथिवीमिति नः श्रुतम् ॥ ५.९६.५ ॥
पूर्वी दम्भोद्भव नावाचा सार्वभौम राजा होता; त्याने सर्व पृथ्वीचा उपभोग घेतला, असे आम्ही ऐकले आहे.
5.96.6
स स्म नित्यं निशापाये प्रातरुत्थाय वीर्यवान् ।
ब्राह्मणान्क्षत्रियान्वैश्यान्पृच्छन्नास्ते महारथः ॥ ५.९६.६ ॥
तो वीर महारथी दररोज रात्र संपल्यावर पहाटे उठून ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य यांना प्रश्न विचारत असे.
5.96.7
अस्ति कश्चिद्विशिष्टो वा मद्विधो वा भवेद्युधि ।
शूद्रो वैश्यः क्षत्रियो वा ब्राह्मणो वाऽपि शस्त्रभृत् ॥ ५.९६.७ ॥
युद्धात माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ किंवा माझ्यासारखा कोणी असेल का? शूद्र, वैश्य, क्षत्रिय किंवा शस्त्रधारी ब्राह्मण—कोणीही असो?
5.96.8
इति ब्रुवन्नन्वचरत्स राजा पृथिवीमिमाम् ।
दर्पेण महता मत्तः कञ्चिदन्यमचिन्तयन् ॥ ५.९६.८ ॥
असे बोलत तो राजा ह्या पृथ्वीवर फिरत राहिला; मोठ्या गर्वाने मत्त होऊन, दुसऱ्या कोणाचा विचार न करता.
5.96.9
तं च वैद्या अकृपणा ब्राह्मणाः सर्वतोऽभयाः ।
प्रत्यषेधन्त राजानं श्लाघमानं पुनः पुनः ॥ ५.९६.९ ॥
निर्भय, दीनतारहित, सर्वत्र अभय असलेल्या विद्वान ब्राह्मणांनी स्वतःची प्रशंसा करणाऱ्या त्या राजाला वारंवार अडवले.
5.96.10
निषिध्यमानोऽप्यसकृत्पृच्छत्येव स वै द्विजान् ।
अतिमानं श्रिया मत्तं तमूचुर्ब्राह्मणास्तदा ॥ ५.९६.१० ॥
वारंवार अडवूनही तो द्विजांना विचारतच राहिला. तेव्हा ब्राह्मण, वैभवाने मत्त झालेल्या त्या अतिमानी राजाला म्हणाले.
5.96.11
तपस्विनो महात्मानो वेदप्रत्ययदर्शिनः ।
उदीर्यमाणं राजानं क्रोधदीप्ता द्विजातयः ॥ ५.९६.११ ॥
तपस्वी, महात्मे, वेदाचे सत्य पाहणारे द्विजाती, राजा बोलत असताना क्रोधाने प्रज्वलित झाले.
5.96.12
अनेकजयिनौ शङ्ख्ये यौ वै पुरुषसत्तमौ ।
तयोस्त्वं न समो राजन्भवितासि कदाचन ॥ ५.९६.१२ ॥
युद्धात अनेकदा विजयी झालेल्या, पुरुषोत्तम असलेल्या त्या दोघांच्या बरोबरीचा तू, हे राजा, कधीच होणार नाहीस.
5.96.13
एवमुक्तः स राजा तु पुनः पप्रच्छ तान्द्विजान् ।
क्व तौ वीरौ क्वजन्मानौ किंकर्माणौ च कौ च तौ ॥ ५.९६.१३ ॥
असे सांगितले गेल्यावर राजाने पुन्हा त्या ब्राह्मणांना विचारले, "ते दोन वीर कुठे आहेत? ते कुठे जन्मलेले आहेत? कोणते कर्म करणारे आहेत? ते कोण आहेत?"
5.96.14
नरो नारायणश्चैव तापसाविति नः श्रुतम् ।
आयातौ मानुषे लोके ताभ्यां युद्ध्यस्व पार्थिव ॥ ५.९६.१४ ॥
"नर आणि नारायण हे दोन तपस्वी आहेत असे आम्ही ऐकले आहे. ते मनुष्यलोकात आले आहेत. हे राजा, त्यांच्याशीच युद्ध कर."
5.96.15
श्रूयेते तौ महात्मानौ नरनारायणावुभौ ।
तपो घोरमनिर्देश्यं तप्येते गन्धमादने ॥ ५.९६.१५ ॥
"ते दोन महात्मे नर आणि नारायण असे ऐकले जाते. ते गंधमादन पर्वतावर घोर आणि अवर्णनीय तप करतात."
5.96.16
स राजा महतीं सेनां योजयित्वा षडङ्गिनीम् ।
अमृष्यमाणः संप्रायाद्यत्र तावपराजितौ ॥ ५.९६.१६ ॥
"तो राजा सहा अंगांनी युक्त अशा मोठ्या सेनेची रचना करून, असह्य होऊन, जिथे ते दोन अपराजित होते तिकडे निघाला."
5.96.17
स गत्वा विषमं घोरं पर्वतं गन्धमादनम् ।
मार्गमाणोऽन्वगच्छत्तौ तापसौ वनमाश्रितौ ॥ ५.९६.१७ ॥
"तो विषम आणि घोर गंधमादन पर्वतावर जाऊन, वनात आश्रय घेतलेल्या त्या दोन तपस्व्यांचा शोध घेत त्यांच्या मागे गेला."
5.96.18
तौ दृष्ट्वा क्षुत्पिपासाभ्यां कृशौ धमनिसन्ततौ ।
शीतवातातपैश्चैव कर्शितौ पुरुषोत्तमौ ॥ ५.९६.१८ ॥
"भूक-तहानेने कृश झालेले, शिरा दिसणारे, थंडी, वारा आणि ऊन यांनी क्षीण झालेले ते दोन पुरुषोत्तम त्याने पाहिले."
5.96.19
अभिगम्योपसङ्गृह्य पर्यपृच्छदनामयम् ।
तमर्चित्वा मूलफलैरासनेनोदकेन च ॥ ५.९६.१९ ॥
त्याच्याजवळ जाऊन, आदराने आलिंगन देऊन, त्याची खुशाली विचारली. कंदमुळे, फळे, आसन आणि पाणी देऊन त्याचा सत्कार केला.
5.96.20
न्यमन्त्रयेतां राजानं किं कार्यं क्रियतामिति ।
ततस्तामानुपूर्वी स पुनरेवान्वकीर्तयत् ॥ ५.९६.२० ॥
ते दोघे राजाला म्हणाले, 'काय करायचे ते सांगा.' तेव्हा त्याने ते सर्व क्रमाने पुन्हा सांगितले.
5.96.21
बाहुभ्यां मे जिता भूमिर्निहताः सर्वशत्रवः ।
भवद्भ्यां युद्धमाकाङ्क्षन्नुपयातोऽस्मि पर्वतम् ॥ ५.९६.२१ ॥
माझ्या बाहूंनी पृथ्वी जिंकली आहे, सर्व शत्रू मारले गेले आहेत. तुमच्याशी युद्धाची इच्छा धरून मी या पर्वतावर आलो आहे.
5.96.22
आतिथ्यं दीयतामेतत्काङ्क्षितं मे चिरं प्रति ।
अपेतक्रोधलोभोऽयमाश्रमो राजसत्तम ॥ ५.९६.२२ ॥
हे आतिथ्य द्यावे, जे मी दीर्घकाळ इच्छिले आहे. हे राजश्रेष्ठा, हा आश्रम क्रोध-लोभरहित आहे.
5.96.23
न ह्यस्मिन्नाश्रमे युद्धं कुतः शस्त्रं कुतोऽनृजुः ।
अन्यत्र युद्धमाकाङ्क्ष बहवः क्षत्रियाः क्षितौ ॥ ५.९६.२३ ॥
या आश्रमात युद्ध नाही; येथे शस्त्र कुठले, कपट कुठले? युद्धाची इच्छा दुसरीकडे करा; पृथ्वीवर पुष्कळ क्षत्रिय आहेत.
5.96.24
उच्यमानस्तथाऽपि स्म भूय एवाभ्यभाषत ।
पुनः पुनः क्षाम्यमाणः सान्त्व्यमानश्च भारत ॥ ५.९६.२४ ॥
असे सांगितले गेले तरीही तो पुन्हा बोलला. हे भरतवंशजा, वारंवार क्षमा मागितली जात असताना आणि समजावले जात असताना तो आणखी बोलला.
5.96.25
दम्भोद्भवो युद्धमिच्छन्नाह्वयत्येव तापसौ ।
ततो नरस्त्विषीकाणां मुष्टिमादाय भारत ॥ ५.९६.२५ ॥
दंभोद्भव युद्धाची इच्छा करून त्या दोन तपस्वींना आव्हान देत राहिला. मग हे भरता, तो मनुष्य बोरूंची एक मूठ घेऊन.
5.96.26
अब्रवीदेहि युद्ध्यस्व युद्धकामुक क्षत्रिय ।
सर्वशस्त्राणि चादत्स्व योजयस्व च वाहिनीम् ॥ ५.९६.२६ ॥
तो म्हणाला: ये, युद्ध कर, हे युद्धप्रिय क्षत्रिया! सर्व शस्त्रे घे आणि आपले सैन्य सज्ज कर.
5.96.27
अहं हि ते विनेष्यामि युद्धश्रद्धामितः परम् ।
यदाह्वयसि दर्पेण ब्राह्मणप्रमुखाञ्जनान् ॥ ५.९६.२७ ॥
मी आजपासूनच तुझी युद्धाची श्रद्धा दूर करीन, कारण तू गर्वाने ब्राह्मणप्रमुखांना आव्हान देत आहेस.
5.96.28
यद्येतदस्त्रमस्मासु युक्तं तापस मन्यसे ।
एतेनापि त्वया योत्स्ये युद्धार्थी ह्यहमागतः ॥ ५.९६.२८ ॥
हे शस्त्र आमच्यावर वापरणे योग्य आहे असे तुला वाटत असेल, हे तपस्व्या, तर याच्याचसह मी तुझ्याशी लढेन; युद्धाच्या इच्छेनेच मी आलो आहे.
5.96.29
इत्युक्त्वा शरवर्षेण सर्वतः समवाकिरत् ।
दम्भोद्भवस्तापसं तं जिवांसुः सहसैनिकः ॥ ५.९६.२९ ॥
असे बोलून, त्या तपस्व्याला मारण्याच्या इच्छेने दंभोद्भवाने सैन्यासह अचानक सर्व बाजूंनी बाणांच्या वर्षावाने त्याला झाकून टाकले.
5.96.30
तस्य तानस्यतो घोरानिषून्परतनुच्छिदः ।
कदर्थीकृत्य स मुनिरिषीकाभिः समार्पयत् ॥ ५.९६.३० ॥
त्याने सोडलेल्या, शत्रूच्या शरीरांना भेदणाऱ्या त्या भयानक बाणांना निष्फळ करून, त्या मुनीने बोरूंनीच प्रत्युत्तर दिले.
5.96.31
ततोऽस्मौ प्रासृजद्धोरमैषीकमपराजितः ।
अस्त्रमप्रतिसन्धेयं तदुद्भुतमिवाभवत् ॥ ५.९६.३१ ॥
नंतर अपराजित (रामाने) त्यांच्यावर एक भयंकर ऐषीक अस्त्र सोडले; ते अप्रतिरोध्य आणि अद्भुत वाटले.
5.96.32
तेषामक्षीणि कर्णांश्च नासिकाश्चैव मायया ।
निमित्तवेधी स मुनिरीषीकाभिः समार्पयत् ॥ ५.९६.३२ ॥
त्या मुनीने मायेने लक्ष्यवेधी होऊन त्यांचे डोळे, कान व नाक ऐषीकांनी भेदले.
5.96.33
स दृष्ट्वा श्वेतमाकाशमिषीकाभिः समाचितम् ।
पादयोर्न्यपतद्राजा स्वस्ति मेस्त्विति चाब्रवीत् ॥ ५.९६.३३ ॥
ऐषीकांनी व्यापलेले पांढरे आकाश पाहून तो राजा त्यांच्या पायांवर कोसळला आणि म्हणाला, "माझे कल्याण होवो."
5.96.34
तमब्रवीन्नरो राजञ्शरण्यः शरणैषिणाम् ।
ब्रह्मण्यो भव धर्मात्मा मा च स्मैवं पुनः कृथाः ॥ ५.९६.३४ ॥
तो त्याला म्हणाला, "हे राजा, आश्रय मागणाऱ्यांचा आश्रय हो; ब्राह्मणांप्रती निष्ठावान आणि धर्मात्मा रहा; पुन्हा असे करू नकोस."
5.96.35
नैतादृक्पुरुषो राजन्क्षत्रधर्ममनुस्मरन् ।
मनसा नृपशार्दूल भवेत्परपुरञ्जयः ॥ ५.९६.३५ ॥
हे राजा, क्षात्रधर्माचे स्मरण ठेवणारा पुरुष मनानेसुद्धा असे करत नाही. हे नृपश्रेष्ठा, तो शत्रुनगरे जिंकणारा असावा.
5.96.36
मा च दर्पसमाविष्टः वा तत्ते राजन्समाहितम् ।
कृतप्रज्ञो वीतलोभो निरहङ्कार आत्मवान् । ॥ ५.९६.३६ ॥
हे राजा, गर्वाने भरलेला होऊ नकोस. तुला योग्य हेच आहे: प्रज्ञावान, लोभरहित, अहंकाररहित आणि आत्मसंयमी होणे.
5.96.37
दान्तः क्षान्तो मृदुः सौम्य प्रजाः पालय पार्थिव ।
मास्म भूयः क्षिपेः कंचिदविदित्वा बलाबलम्। ॥ ५.९६.३७ ॥
संयमी, क्षमाशील, मृदू आणि सौम्य हो; हे राजा, प्रजेचे पालन कर. बलाबल न जाणता पुन्हा कोणावरही प्रहार करू नकोस.
5.96.38
अनुज्ञातः स्वस्ति गच्च मैवं भूयः समाचरेः ।
कुशलं ब्राह्मणान्पृच्छेरावयोर्वचनाद्भृशम् ॥ ५.९६.३८ ॥
परवानगी घेऊन कल्याणासह जा; पुन्हा असे वागू नकोस. आमच्या दोघांच्या सांगण्यावरून ब्राह्मणांकडून आपले कुशल विचार.
5.96.39
ततो राजा तयोः पादावभिवाद्य महात्मनोः ।
प्रत्याजगाम स्वपुरं धर्मं चैवाचरद्भृशम् ॥ ५.९६.३९ ॥
मग राजाने त्या दोन्ही महात्म्यांच्या चरणांना वंदन करून आपल्या नगरात परत जाऊन अत्यंत धर्माचरण केले.
5.96.40
सुमहच्चापि तत्कर्म यन्नरेण कृतं पुरा ।
ततो गुणैः सुबहुभिः श्रेष्ठो नारायणोऽभवत् ॥ ५.९६.४० ॥
पूर्वी नराने केलेल्या अत्यंत महान कर्मामुळे आणि अनेक गुणांमुळे नारायण श्रेष्ठ झाला.
5.96.41
तस्माद्यावद्धनुःश्रेष्ठे गाण्डीवेऽस्त्रं न युज्यते ।
तावत्त्वं मानमुत्सृज्य गच्छ राजन्धनञ्जयम् ॥ ५.९६.४१ ॥
म्हणून श्रेष्ठ धनुष्य गाण्डीवावर अस्त्र जोडले जाण्यापूर्वी, हे राजा, अभिमान सोडून धनंजयाकडे जा.
5.96.42
काकुदीकं शुकं नाकमक्षिसन्तर्जनं तथा ।
सन्तानं नर्तकं घोरमास्यमोदकमष्टमम् ॥ ५.९६.४२ ॥
काकुदीक, शुक, नाक, अक्षिसन्तर्जन, तसेच सन्तान, नर्तक, घोर, आस्यमोदक आणि आठवे.
5.96.43
एतैर्विद्धाः सर्व एव मरणं यान्ति मानवाः ।
उन्मत्ताश्च विचेष्टन्ते नष्टसंज्ञा विचेतसः ॥ ५.९६.४३ ॥
यांनी पीडित झालेले सर्व मानव मृत्यूला प्राप्त होतात; उन्मत्तासारखे तडफडतात, चेतना गमावून मन भ्रमित होते.
5.96.44
स्वपन्ति च प्लवन्ते च च्छर्दयन्ति च मानवाः ।
मूत्रयन्ते च सततं रुदन्ति च हसन्ति च ॥ ५.९६.४४ ॥
मानव झोपतात, डगमगतात, ओकतात; सतत लघवी करतात, रडतात आणि हसतातही.
5.96.45
कामक्रोधौ लोभमोहौ मदमानौ तथैव च ।
मात्सर्याहङ्कुती चैव क्रमादेत उदाहृताः ॥ ५.९६.४५ ॥
काम आणि क्रोध, लोभ आणि मोह, मद आणि मान, तसेच मत्सर आणि अहंकार — हे क्रमाने सांगितले आहेत.
5.96.46
निर्माता सर्वलोकानामीश्वरः सर्वकर्मवित् ।
यस्य नारायणो बन्धुरर्जुनो दुःसहो युधि ॥ ५.९६.४६ ॥
जो सर्व लोकांचा निर्माता, ईश्वर, सर्व कर्मे जाणणारा आहे; नारायण ज्याचा बंधू आहे, आणि युद्धात अर्जुन ज्याला दुःसह आहे.
5.96.47
कस्तमुत्सहते जेतुं त्रिषु लोकेषु भारत ।
वीरं कपिध्वजं जिष्णुं यस्य नास्ति समो युधि ॥ ५.९६.४७ ॥
हे भारता, त्रिलोकात त्याला जिंकण्याचे धाडस कोण करील — तो वीर, कपिध्वज, जिष्णू, ज्याच्यासारखा युद्धात कोणीच नाही?
5.96.48
असङ्ख्येया गुणाः पार्थे तद्विशिष्टो जनार्दनः ।
त्वमेव भूयो जानासि कुन्तीपुत्रं धनञ्जयम् ॥ ५.९६.४८ ॥
पार्थामध्ये असंख्य गुण आहेत, आणि जनार्दन त्याहूनही श्रेष्ठ आहे. कुंतीपुत्र धनंजयाला तूच पुन्हा नीट ओळखतोस.
5.96.49
नरनारायणौ यौ तौ तावेवार्जुनकेशवौ ।
विजानीहि महाराज प्रवीरौ पुरुषोत्तमौ ॥ ५.९६.४९ ॥
नर आणि नारायण जे आहेत, तेच अर्जुन आणि केशव होत. हे महाराजा, ते दोघे महावीर आणि पुरुषोत्तम आहेत हे जाणून घे.
5.96.50
यद्येतदेवं जानासि न च मामभिशङ्कसे ।
आर्यां मतिं समास्थाय शाम्य भारत पाण्डवैः ॥ ५.९६.५० ॥
जर तू हे असे जाणतोस आणि माझ्याबद्दल संशय घेत नाहीस, तर श्रेष्ठ बुद्धी धारण करून, हे भारता, पांडवांशी शांती कर.
5.96.51
अथ चेन्मन्यसे श्रेयो न मे भेदो भवेदिति ।
प्रशाम्य भरतश्रेष्ठ मा च युद्धे मनः कृथाः ॥ ५.९६.५१ ॥
आणि जर तुला वाटत असेल की हेच श्रेयस्कर आहे आणि माझ्याशी भेद होणार नाही, तर हे भरतश्रेष्ठा, शांत हो आणि युद्धात मन लावू नकोस.
5.96.52
भवतां च कुरुश्रेष्ठ कुलं बहुमतं भुवि ।
तत्तथैवास्तु भद्रं ते स्वार्थमेवोपचिन्तय ॥ ५.९६.५२ ॥
हे कुरुश्रेष्ठा, पृथ्वीवर तुमच्या कुलाचा फार मान आहे. तसेच होवो, तुझे कल्याण होवो; स्वतःच्या हिताचाच विचार कर.