महाभारत · अध्याय 6.101
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.101.1
आर्जुनं समरे शूरं विनिघ्नन्तं महारथान् ।
अलम्बुसः कथं युद्धे प्रत्ययुध्यत सञ्जय ॥ ६.१०१.१ ॥
हे संजया, युद्धात महारथींना मारणाऱ्या शूर अर्जुनाशी अलंबुष कसा लढला?
6.101.2
आर्श्यशृङ्गिं कथं चैव सौभद्रः परवीरहा ।
तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन यथावृत्तं स्म संयुगे ॥ ६.१०१.२ ॥
शत्रुवीरांचा संहार करणाऱ्या सौभद्राने आर्श्यशृंगीशी कसे युद्ध केले? युद्धात जसे घडले तसे मला खरेखरे सांग.
6.101.3
धनंजयश्च किं चक्रे मम सैन्येषु संयुगे ।
भीमो वा रथिनां श्रेष्ठो राक्षसो वा घटोत्कचः ॥ ६.१०१.३ ॥
युद्धात माझ्या सैन्यांमध्ये धनंजयाने काय केले? किंवा रथिकांमध्ये श्रेष्ठ भीमाने, की राक्षस घटोत्कचाने काय केले?
6.101.4
नकुलः सहदेवो वा सात्यकिर्वा महारथः ।
एतदाचक्ष्व मे सत्यं कुशलो ह्यसि सञ्जय ॥ ६.१०१.४ ॥
किंवा नकुल, सहदेव अथवा महारथी सात्यकीने काय केले? हे संजया, तू कुशल आहेस; हे सर्व मला खरेखरे सांग.
6.101.5
हन्ते तेऽहं प्रवक्ष्यामि संग्रामं रोमहर्षणम् ।
यथाऽभूद्राक्षसेन्द्रस्य सौभद्रस्य च मारिष ॥ ६.१०१.५ ॥
हे माननीय, राक्षसराज आणि सौभद्र यांच्यात झालेले रोमांचकारी युद्ध मी आपणास सांगतो.
6.101.6
अर्जुनश्च यथा सङ्ख्ये भीमसेनश्च पाण्डवः ।
नकुलः सहदेवश्च रणे चक्रुः पराक्रमम् ॥ ६.१०१.६ ॥
युद्धात अर्जुन, भीमसेन, पाण्डुपुत्र नकुल आणि सहदेव यांनी जसा पराक्रम गाजवला—
6.101.7
तथैव तावकाः सर्वे भीष्मद्रोणपुरःसराः ।
अद्भुतानि विचिन्राणि चक्रुः कर्माण्यभीतवत् ॥ ६.१०१.७ ॥
त्याचप्रमाणे आपले सर्व योद्धे, भीष्म आणि द्रोण पुढे असताना, निर्भयासारखी अद्भुत आणि विचित्र कर्मे करू लागले.
6.101.8
अलम्बुसस्तु समरे अभिमन्युं महारथम् ।
विनद्य सुमहानादं तर्जयित्वा मुहुर्मुहुः ॥ ६.१०१.८ ॥
परंतु अलंबुष युद्धात महारथी अभिमन्यूला वारंवार धमकावत अत्यंत मोठी गर्जना करू लागला.
6.101.9
अभिदुद्राव वेगेन तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् ।
अभिमन्युश्च वेगेन सिंहवद्विनदन्मुहुः ॥ ६.१०१.९ ॥
तो वेगाने धावून गेला आणि म्हणाला, "थांब, थांब!" अभिमन्यूही वेगाने सिंहासारखा वारंवार गर्जना करत पुढे आला.
6.101.10
आर्श्यशृङ्गिं महेष्वासि पितुरत्यन्तवैरिणम् ।
ततः समीपतुः सङ्ख्ये त्वरितौ नरराक्षसौ ॥ ६.१०१.१० ॥
नंतर पित्याचा (अर्जुनाचा) अत्यंत वैरी असलेल्या महाधनुर्धर आर्श्यशृंगीजवळ, नर आणि राक्षस दोघे युद्धात त्वरेने आले.
6.101.11
रथाभ्यां रथिनौ श्रेष्ठौ यथा वै देवदानवौ ।
मायावा राक्षसश्रेष्ठो दिव्यास्त्रश्चैव फाल्गुनिः ॥ ६.१०१.११ ॥
आपापल्या रथांवर ते दोन्ही श्रेष्ठ रथी जणू देव आणि दानवांसारखे होते. मायावी राक्षसांमध्ये श्रेष्ठ आणि दिव्यास्त्रधारी फाल्गुनीपुत्र (अभिमन्यू) तेथे होता.
6.101.12
ततः कर्ष्णिर्महाराज निशितैः सायकैस्त्रिभिः ।
आर्श्यशृङ्गिं रणे विद्ध्वा पुनर्विव्याव पञ्चभिः ॥ ६.१०१.१२ ॥
नंतर, हे महाराजा, कृष्णवंशीय (अभिमन्यू) तीक्ष्ण तीन बाणांनी आर्श्यशृंगीला युद्धात विंधून पुन्हा पाच बाणांनी प्रहार केला.
6.101.13
अलम्बुरोऽपि संक्रुद्धः कार्ष्णि नवभिराशुगैः ।
हृदि विव्याध वेगेन तोत्रैरिव महाद्विपम् ॥ ६.१०१.१३ ॥
अलंबुषानेही अत्यंत संतप्त होऊन कार्ष्णीला नऊ वेगवान बाणांनी वेगाने छातीत भोसकले, जसे अंकुश महाहत्तीला टोचतात.
6.101.14
ततः शरसहस्रेण क्षिप्रकारी निशाचरः ।
अर्जुनास सुतं सङ्ख्ये पीडयामास भारत ॥ ६.१०१.१४ ॥
मग तो वेगवान निशाचर हजार बाणांनी युद्धात अर्जुनपुत्राला पीडू लागला, हे भारता.
6.101.15
अभिमन्युस्ततः क्रुद्धो नवभिर्नतपर्वभिः ।
बिभेद निशिसैर्बाणै राक्षसेन्द्रं महोरसि ॥ ६.१०१.१५ ॥
मग संतप्त अभिमन्यूने वाकलेल्या पेरांची नऊ तीक्ष्ण बाणे राक्षसराजाच्या विशाल छातीत भोसकली.
6.101.16
ते तस्य विविशुस्तूर्णं कायं निर्भिद्य मर्मसु ।
स तैर्विभिन्नसर्वाङ्गः शुशुभे राक्षसोत्तमः ॥ ६.१०१.१६ ॥
ते बाण त्वरित त्याचे शरीर भेदून मर्मस्थानांत शिरले; त्यांनी सर्वांग विद्ध झालेला तो श्रेष्ठ राक्षस शोभू लागला.
6.101.17
पुष्पितैः किंशुकै राजन्संस्तीर्ण इव पर्वतः ।
स संदधानश्च शरान्हेमपुङ्खान्महाबलः ॥ ६.१०१.१७ ॥
हे राजा, फुललेल्या पळस वृक्षांनी आच्छादलेल्या पर्वतासारखा; तो महाबली सोन्याची पिसे असलेली बाणे लावत.
6.101.18
विबभौ राक्षसश्रेष्ठः सज्वाल इव पर्वतः ।
ततः क्रुद्धो महाराज आर्श्यशृङ्गिरमर्षणः ॥ ६.१०१.१८ ॥
राक्षसश्रेष्ठ पेटलेल्या पर्वतासारखा चमकला. मग, हे महाराजा, संतप्त आणि असहिष्णु आर्श्यशृंगी—
6.101.19
महेन्द्रप्रतिमं कार्ष्णि छादयामास पत्रिभिः ।
तेन ते विशिखा मुक्ता यमदण्डोपमाः शिताः ॥ ६.१०१.१९ ॥
इंद्रासमान कार्ष्णीने बाणांनी त्याला झाकून टाकले. त्याने सोडलेले तीक्ष्ण बाण यमदंडासारखे होते.
6.101.20
अभिमन्युं विनिर्भिद्य प्राविशन्त धरातलम् ।
तथैवार्जुनिना मुक्ताः शराः कनकभूषणाः ॥ ६.१०१.२० ॥
अभिमन्यूला भेदून ते बाण पृथ्वीत शिरले. त्याचप्रमाणे अर्जुनाने सोडलेले सोन्याने सजलेले बाणही.
6.101.21
अलम्बुसं विनिर्भिद्य प्राविशन्त धरातलम् ।
सौभद्रस्तु रणे रक्षः शरैः सन्नतपर्वभिः ॥ ६.१०१.२१ ॥
अलंबुषाला भेदून ते बाण पृथ्वीत शिरले. सौभद्राने रणात त्या राक्षसाला वाकलेल्या पर्वांच्या बाणांनी.
6.101.22
चक्रे विमुखमासाद्य बलं शक्र इवाहवे ।
विमुखं च रणे रक्षो वध्यमानं रणेऽरिणा ॥ ६.१०१.२२ ॥
इंद्र युद्धात सैन्याजवळ जाऊन त्याला परतवतो तसे त्याने राक्षससैन्याला विमुख केले. रणात विमुख झालेला तो राक्षस शत्रूकडून रणात मारला जात असताना.
6.101.23
प्रादुश्चक्रे महामायां तामसीमरिघातिनीम् ।
ततस्ते तमसा सर्वे वृताश्चासन्महीपते ॥ ६.१०१.२३ ॥
त्याने शत्रुघातक महामाया, तामसी माया प्रकट केली. तेव्हा, हे राजा, ते सर्वजण अंधाराने वेढले गेले.
6.101.24
नाभिमन्युमपश्यन्त नैव स्वान्न परान्रणे ।
अभिमन्युश्च तदृष्ट्वा घोररूपं महत्तमः ॥ ६.१०१.२४ ॥
रणात त्यांना अभिमन्यू दिसला नाही, स्वतःचे कोणी दिसले नाहीत, शत्रूही दिसले नाहीत. अभिमन्यूनेही त्या भयंकर रूपाच्या महान अंधाराला पाहून.
6.101.25
प्रादुश्चक्रेऽस्त्रमत्सुग्रं भास्करं कुरुनन्दनः ।
ततः प्रकाशमभवज्जगत्सर्वं महीपते ॥ ६.१०१.२५ ॥
कुरुवंशाचा आनंद असलेल्याने अत्यंत भयंकर भास्करास्त्र प्रकट केले. तेव्हा, हे राजन्, सारे जग प्रकाशाने भरून गेले.
6.101.26
तां चाभिजघ्निवान्मायां राक्षसस्य दुरात्मनः ।
संक्रुद्धश्च महावीर्यो राक्षसेन्द्रं नरोत्तमः ॥ ६.१०१.२६ ॥
त्या दुरात्मा राक्षसाची माया त्याने नष्ट केली. महापराक्रमी नरश्रेष्ठ संतापून राक्षसेंद्रावर चाल करून गेला.
6.101.27
छादयामास समरे शरैः सन्नतपर्वभिः ।
बह्वीस्तथाऽन्या मायाश्च प्रयुक्तास्तेन रक्षसा ॥ ६.१०१.२७ ॥
युद्धात वाकलेल्या पेरांच्या बाणांनी त्याने ते झाकून टाकले. त्या राक्षसाने प्रयोजिलेल्या अनेक इतर मायाही.
6.101.28
सर्वास्त्रविदमेयात्मा वारयामास फाल्गुनिः ।
हतमायं ततो रक्षो वध्यमानं च सायकैः ॥ ६.१०१.२८ ॥
सर्वास्त्रवेत्ता, अपरिमित आत्मा असलेल्या फाल्गुनीने ते रोखले. मग माया नष्ट झाल्या; बाणांनी आघात होत असलेला तो राक्षस.
6.101.29
रथं तत्रैव संत्यज्य प्राद्रवन्महतो भयात् ।
तस्मिन्विनिर्जिते तूर्णं कूटयोधिनि राक्षसे ॥ ६.१०१.२९ ॥
तेथेच रथ सोडून तो मोठ्या भीतीने पळाला. त्या कपटी योद्ध्या राक्षसाचा लवकरच पराभव झाल्यावर.
6.101.30
आर्जुनिः समरे सैन्यं तावकं संममर्द ह ।
मदान्धो वन्यनागेन्द्रः सपद्मां पद्मिनीमिव ॥ ६.१०१.३० ॥
आर्जुनीने युद्धात आपल्या सैन्याला चिरडून टाकले, जसा मदांध वन्य गजराज कमळांनी भरलेले सरोवर तुडवतो.
6.101.31
ततः शान्तनवो भीष्मः सैन्यं दृष्ट्वाऽभिविद्रुतम् ।
महता शरवर्षेण सौभद्रं पर्यवारयत् ॥ ६.१०१.३१ ॥
तेव्हा शंतनूचा पुत्र भीष्म सैन्य पळताना पाहून महान बाणवर्षावाने सौभद्राला वेढू लागला.
6.101.32
कोष्ठीकृत्य च तं वीरं धार्तराष्ट्रा महारथः ।
एवं सुबहवो युद्धे ततक्षुः सायकैर्दृढम् ॥ ६.१०१.३२ ॥
त्या वीराला पिंजऱ्यासारखे वेढून धृतराष्ट्राच्या महारथी पुत्रांनी युद्धात अनेक बाणांनी त्याला जोरदार घायाळ केले.
6.101.33
स तेषां रथिनां वीरः पितुस्तुल्यपराक्रमः ।
सदृशो वासुदेवस्य विक्रमेण बलेन च ॥ ६.१०१.३३ ॥
तो वीर त्या रथींमध्ये पित्यासारखा पराक्रमी होता आणि वासुदेवाच्या विक्रमाशी व बलाशी समान होता.
6.101.34
उभयोः सदृशं कर्म स पितुर्मातुलस्य च ।
रणे बहुविधं चक्रे सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥ ६.१०१.३४ ॥
पिता व मामा दोघांनाही शोभेल असे कर्म त्याने युद्धात अनेक प्रकारे केले; तो सर्व शस्त्रधारींमध्ये श्रेष्ठ होता.
6.101.35
ततो धनञ्जयो वीरो विनिघ्नंस्तव सैनिकान् ।
आससाद रणे भीष्मं पुत्रप्रेप्सुरमर्षणः ॥ ६.१०१.३५ ॥
तेव्हा वीर धनंजय तुमच्या सैनिकांना मारत, पुत्राचे रक्षण करण्याच्या इच्छेने रागावून युद्धात भीष्माजवळ आला.
6.101.36
तथैव समरे राजन्पिता देवव्रतस्तव ।
आससाद रणे पार्थं स्वर्भानुरिव भास्करम् ॥ ६.१०१.३६ ॥
तसेच, हे राजा, तुमचे पिता देवव्रत युद्धात पार्थाजवळ आले, जसा स्वर्भानू सूर्याजवळ येतो.
6.101.37
ततः सरथनागाश्वाः पुत्रास्तव जनेश्वर ।
परिवव्रू रणे भीष्मं जुगुपुश्च समन्ततः ॥ ६.१०१.३७ ॥
हे जनेश्वरा, तेव्हा रथ, गज व अश्वांसह तुमच्या पुत्रांनी युद्धात भीष्मांना चहूकडून वेढून त्यांचे रक्षण केले.
6.101.38
तथैव पाण्डवा राजन्परिवार्य धनञ्जयम् ।
रणाय महते युक्ता दंशिता भरतर्षभ ॥ ६.१०१.३८ ॥
हे भरतर्षभ राजा, त्याचप्रमाणे पांडव कवच धारण करून महायुद्धासाठी सज्ज होऊन धनंजयाला वेढून उभे राहिले.
6.101.39
शारद्वतस्ततो राजन्भीष्मस्य प्रमुखे स्थितम् ।
अर्जुनं पञ्चविंशत्या सायकानां समाचिनोत् ॥ ६.१०१.३९ ॥
हे राजा, तेव्हा शारद्वत (कृप) यांनी भीष्मांसमोर उभ्या असलेल्या अर्जुनाला पंचवीस बाणांनी पूर्णपणे झाकून टाकले.
6.101.40
प्रत्युद्गम्याथ विव्याध सात्यकिस्तं शितैः शरैः ।
पाण्डवप्रियकामार्थं शार्दूल इव कुञ्जरम् ॥ ६.१०१.४० ॥
मग सात्यकीने पुढे होऊन पांडवांचे प्रिय इच्छून तीक्ष्ण बाणांनी त्याला विद्ध केले, जसा वाघ हत्तीवर झेप घेतो.
6.101.41
गौतमोऽपि त्वरायुक्तो माधवं नवभिः शरैः ।
हृदि विव्याध संक्रुद्धः कङ्कपत्रपरिच्छदैः ॥ ६.१०१.४१ ॥
गौतम (कृप) यांनीही त्वरेने, अत्यंत क्रुद्ध होऊन, माधवाच्या (सात्यकीच्या) छातीवर कंकपक्ष्याच्या पिसांच्या नऊ बाणांनी प्रहार केला.
6.101.42
शैनेयोऽपि ततः क्रुद्धश्चापमानम्य वेगवान् ।
गौतमान्तकरं तूर्णं समाधत्त शिलीमुखम् ॥ ६.१०१.४२ ॥
मग शैनेय (सात्यकी)ही क्रुद्ध होऊन, वेगाने धनुष्य वाकवून, गौतमाचा अंत करणारा बाण त्वरेने जोडला.
6.101.43
तमापतन्तं वेगेन शक्राशनिसमद्युतिम् ।
द्विधा चिच्छेद संक्रुद्धो द्रौणिः परमकोपनः ॥ ६.१०१.४३ ॥
वेगाने त्याच्यावर धावून येणाऱ्या, इंद्राच्या वज्रासारख्या तेजस्वी (बाणाला) क्रुद्ध द्रोणपुत्राने दोन तुकडे करून छेदले; तो अत्यंत कोपिष्ठ होता.
6.101.44
समुत्सृज्याथ शैनेयो गौतमं रथिनां वरः ।
अभ्यद्रवद्रणे द्रौणिं राहुः खे शशिनं यथा ॥ ६.१०१.४४ ॥
तेव्हा रथिकांमध्ये श्रेष्ठ शैनेयाने गौतमाला सोडून, आकाशात राहू चंद्रावर झेप घेतो तसा, युद्धात द्रोणपुत्रावर धावा केला.
6.101.45
तस्य द्रोणसुतश्चापं द्विधा चिच्छेद भारत ।
अथैनं छिन्नधन्वानं ताडयामास सायकैः ॥ ६.१०१.४५ ॥
हे भारता! द्रोणपुत्राने त्याचे धनुष्य दोन तुकडे करून छेदले; नंतर धनुष्यहीन झालेल्या त्याला बाणांनी प्रहार केला.
6.101.46
सोऽन्यत्कार्मुकमादाय शत्रुघ्नं भारसाधनम् ।
द्रौणिं षष्ट्या महाराज बाह्वोरुरसि चार्पयत् ॥ ६.१०१.४६ ॥
त्याने दुसरे धनुष्य उचलले—शत्रूचा नाश करणारे, भार पेलण्यास समर्थ; हे महाराजा! साठ बाणांनी द्रोणपुत्राच्या बाहूंवर आणि छातीवर प्रहार केला.
6.101.47
स विद्धो व्यथितश्चैव मुहूर्तं कश्मलायुतः ।
निषसाद रथोपस्थे ध्वजयष्टिं समाश्रितः ॥ ६.१०१.४७ ॥
तो (द्रोणपुत्र) बाणांनी विद्ध होऊन व्यथित झाला, क्षणभर मूर्च्छेने व्याकूळ होऊन, ध्वजदंड धरून रथाच्या तळाशी बसला.
6.101.48
प्रतिलभ्य ततः संज्ञां द्रोणपुत्रः प्रतापवान् ।
वार्ष्णेयं समरे क्रुद्धो नाराचेन समार्पयत् ॥ ६.१०१.४८ ॥
नंतर शुद्धी परत मिळवून पराक्रमी द्रोणपुत्राने क्रुद्ध होऊन युद्धात वार्ष्णेयाला (सात्यकीला) लोखंडी बाणाने प्रहार केला.
6.101.49
शैनेयं स तु निर्भिद्य प्राविशद्धरणीतलम् ।
वसन्तकाले बलवान्बिलं सर्पशिशुर्यथा ॥ ६.१०१.४९ ॥
त्याने शैनेयाला भेदून पृथ्वीतलात प्रवेश केला, जसा वसंत ऋतूत बलवान सर्पशिशू बिळात शिरतो.
6.101.50
अथापरेण भल्लेन माधवस्य ध्वजोत्तमम् ।
चिच्छेद समरे द्रौणिः सिंहनादं मुमोच ह ॥ ६.१०१.५० ॥
मग दुसऱ्या भल्लाने द्रोणपुत्राने युद्धात माधवाचा श्रेष्ठ ध्वज तोडला आणि सिंहनाद केला.
6.101.51
पुनश्चैनं शरैर्घोरैश्छादयामास भारत ।
निदाघान्ते महाराज यथा मेघो दिवाकरम् ॥ ६.१०१.५१ ॥
हे भारता, त्याने पुन्हा भयंकर बाणांनी त्याला झाकले; हे महाराजा, ग्रीष्माच्या अखेरीस मेघ सूर्याला झाकतो तसे.
6.101.52
सात्यकोऽपि महाराज शरजालं निहत्य तत् ।
द्रौणिमभ्याकिरत्तूर्णं शरजालैरनेकधा ॥ ६.१०१.५२ ॥
हे महाराजा, सात्यकीनेही ते बाणजाल नष्ट करून द्रोणपुत्रावर तत्काळ अनेक प्रकारे बाणजाल वर्षवले.
6.101.53
तापयामास च द्रौणिं शैनेयः परवारहा ।
विमुक्तो मेघजालेन यथैव तपनस्तथा ॥ ६.१०१.५३ ॥
शत्रुवीरांचा संहारक शैनेयाने द्रोणपुत्राला पीडा दिली; मेघजालातून मुक्त झालेला सूर्य तापतो तसे.
6.101.54
शराणां च सहस्रेण पुनरेव समुद्यतः ।
सात्यकिश्छादयामास ननाद च महाबलः ॥ ६.१०१.५४ ॥
हजार बाणांसह पुन्हा उठून महाबली सात्यकीने त्याला झाकले आणि गर्जना केली.
6.101.55
दृष्ट्वा पुत्रं च तं ग्रस्तं राहुणेव निशाकरम् ।
अभ्यद्रवत शैनेयं भारद्वाजः प्रतापवान् ॥ ६.१०१.५५ ॥
राहूने ग्रासलेल्या चंद्राप्रमाणे आपला पुत्र वेढलेला पाहून पराक्रमी भारद्वाज (द्रोण) शैनेयावर (सात्यकीवर) धावून गेला.
6.101.56
विव्याध च सुतीक्ष्णेन पृषत्केन महामृधे ।
परीप्सन्खसुतं राजन्वार्ष्णेयेनाभिपीडितम् ॥ ६.१०१.५६ ॥
हे राजा! महायुद्धात वार्ष्णेयाने (सात्यकीने) अत्यंत पीडित केलेल्या आपल्या पुत्राचे रक्षण करू इच्छिणाऱ्या त्याने अतिशय तीक्ष्ण बाणाने त्याला विद्ध केले.
6.101.57
सात्यकिस्तु रणे हित्वा गुरुपुत्रं महारथम् ।
द्रोणं विव्याध विंशत्या सर्वपारशवैः शरैः ॥ ६.१०१.५७ ॥
परंतु सात्यकीने रणात गुरुपुत्र त्या महारथीला सोडून द्रोणाला सर्वपार्श्वगामी वीस बाणांनी विद्ध केले.
6.101.58
तदन्तरममेयात्मा कौन्तेयः शत्रुतापनः ।
अभ्यद्रवद्रणे क्रुद्धो द्रोणं प्रति महारथः ॥ ६.१०१.५८ ॥
तेवढ्यात अमेयात्मा, शत्रूंना तापविणारा कौन्तेय (अर्जुन) क्रोधाने युद्धात महारथी होऊन द्रोणाकडे धावला.
6.101.59
ततो द्रोणश्च पार्थश्च समेयातां महामृधे ।
यथा बुधश्च शुक्रश्च महाराज नभस्तले ॥ ६.१०१.५९ ॥
मग हे महाराजा! महायुद्धात द्रोण आणि पार्थ आकाशात बुध आणि शुक्र एकत्र येतात तसे परस्परांसमोर आले.