महाभारत · अध्याय 6.103
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.103.1
मध्यंदिनो महाराज संग्रामः समपद्यत ।
लोकक्षयकरो रौद्रो भीष्मस्य सह सोमकैः ॥ ६.१०३.१ ॥
हे महाराज, मध्यान्हाला भीष्म आणि सोमक यांच्यात लोकांचा संहार करणारे भयंकर युद्ध सुरू झाले.
6.103.2
गाङ्गेयो रथिनां श्रेष्ठः पाण्डवानामनीकिनीम् ।
व्यधमन्निशितैर्बाणैः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६.१०३.२ ॥
गंगापुत्र भीष्म, रथींमध्ये श्रेष्ठ, तीक्ष्ण बाणांनी पांडवांच्या सेनेला शेकड्यांनी आणि हजारोंनी विखरून टाकले.
6.103.3
संममर्द च तत्सैन्यं पिता देवव्रतस्तव ।
मर्दयेच्च यथा राजन्सिंहः प्राप्य मृगव्रजम् ॥ ६.१०३.३ ॥
तुमचे पिता देवव्रत त्या सैन्याला चिरडून टाकत होते, हे राजा, जसा सिंह हरिणांच्या कळपावर झेप घेऊन त्यांना तुडवतो.
6.103.4
धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च विराटो द्रुपदस्तथा ।
भीष्ममासाद्य समरे शरैर्जघ्नुर्महारथम् ॥ ६.१०३.४ ॥
धृष्टद्युम्न, शिखंडी, विराट आणि द्रुपद यांनीही युद्धात भीष्मांजवळ जाऊन त्या महारथीवर बाणांनी प्रहार केला.
6.103.5
धृष्टद्युम्नं ततो विद्ध्वा विराटं च शरैस्त्रिभिः ।
द्रुपदस्य च नाराचं प्रेषयामास भारत ॥ ६.१०३.५ ॥
मग धृष्टद्युम्न आणि विराट यांना तीन तीन बाणांनी विद्ध करून, हे भारता, द्रुपदावर एक नाराच सोडला.
6.103.6
तेन विद्धा महेष्वासा भीष्मेणामित्रकर्शिना ।
चुक्रुधुः समरे राजन्पादस्पृष्टा इवोरगाः ॥ ६.१०३.६ ॥
शत्रूंना पीडा देणाऱ्या भीष्मांनी विद्ध झालेले महान धनुर्धर युद्धात संतापले, हे राजा, पायाखाली चिरडलेल्या सापांप्रमाणे.
6.103.7
शिखण्डी तं च विव्याध भरतानां पितामहम् ।
स्त्रीमयं मनसा ध्यात्वा नास्मै प्राहरदच्युतः ॥ ६.१०३.७ ॥
शिखंडीने भरतवंशीयांच्या पितामहालाही विंधले; परंतु अच्युत (अर्जुन) त्यांना मनात स्त्री मानून त्यांच्यावर प्रहार करत नव्हता.
6.103.8
धृष्टद्युम्नस्तु समरे क्रोधेनाग्निरिव ज्वलन् ।
पितामहं त्रिभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत् ॥ ६.१०३.८ ॥
युद्धात रागाने अग्नीसारखा प्रज्वलित झालेल्या धृष्टद्युम्नाने पितामहांना तीन बाणांनी त्यांच्या बाहूंवर आणि छातीवर प्रहार केला.
6.103.9
द्रुपदः पञ्चविंशत्या विराटो दशमिः शरैः ।
शिखण्डी पञ्चविंशत्या भीष्मं विव्याध सायकैः ॥ ६.१०३.९ ॥
द्रुपदाने पंचवीस बाणांनी, विराटाने दहा बाणांनी आणि शिखंडीने पंचवीस सायकांनी भीष्माला विंधले.
6.103.10
सोऽतिविद्धो महाराज शोणितौघपरिप्लुतः ।
वसन्ते पुष्पशबलो रक्ताशोक इवाबभौ ॥ ६.१०३.१० ॥
हे महाराजा, अतिशय जखमी होऊन रक्तप्रवाहात न्हालेले ते वसंतात फुलांनी चित्रविचित्र झालेल्या लाल अशोक वृक्षासारखे शोभू लागले.
6.103.11
तान्प्रत्यविध्यद्गाङ्गेयस्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः ।
द्रुपदस्य च भल्लेन धनुश्चिच्छेद मारिष ॥ ६.१०३.११ ॥
गांगेयाने त्यांच्यावर प्रत्येकी तीन सरळ बाणांनी प्रतिप्रहार केला; हे मारिष, द्रुपदाचे धनुष्य भल्लाने तोडले.
6.103.12
सोऽन्यत्कार्मुकमादाय भीष्मं विव्याध पञ्चभिः ।
सारथिं च त्रिभिर्बाणैः सुशितै रणमूर्धनि ॥ ६.१०३.१२ ॥
त्याने दुसरे धनुष्य घेऊन भीष्माला पाच बाणांनी विंधले, आणि रणभूमीच्या अग्रभागी अतिशय तीक्ष्ण तीन बाणांनी त्यांच्या सारथ्यालाही विंधले.
6.103.13
तथा भीमो महाराज द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः ।
केकया भ्रातरः पञ्च सात्यकिश्चैव सात्वतः ॥ ६.१०३.१३ ॥
महाराजा, तसेच भीम, द्रौपदीचे पाच पुत्र, केकयाचे पाच बंधू आणि सात्वत सात्यकीही.
6.103.14
अभ्यद्रवन्त गाङ्गेयं युधिष्ठिरसमाज्ञया ।
प्रति रक्षणकार्यार्थं धृष्टद्युम्नमुखान्रणे ॥ ६.१०३.१४ ॥
युधिष्ठिराच्या आज्ञेने, युद्धात धृष्टद्युम्नाला पुढे करून, रक्षणाच्या हेतूने ते गांगेय भीष्मावर धावून गेले.
6.103.15
तथैव तावकाः सर्वे भीष्मरक्षार्थमुद्यताः ।
प्रत्युद्ययुः पाण्डुसेनां सहसैन्या नराधिप ॥ ६.१०३.१५ ॥
नराधिपा, तसेच आपले सर्व योद्धे भीष्मांच्या रक्षणासाठी सज्ज होऊन आपल्या सैन्यासह पांडवसेनेला सामोरे जाण्यासाठी धावले.
6.103.16
तत्रासीत्सुमहद्युद्धं तव तेषां च संकुलम् ।
नराश्वरथनागानां यमराष्ट्रविवर्धनम् ॥ ६.१०३.१६ ॥
तेथे आपल्या आणि त्यांच्यात अत्यंत भीषण, गोंधळलेले युद्ध झाले; नर, अश्व, रथ आणि हत्तींनी यमराज्य वाढले.
6.103.17
रथी रथिनमासाद्य प्राहिणोद्यमसादनम् ।
तथेतरान्समासाद्य नरनागाश्वसादिनः ॥ ६.१०३.१७ ॥
एका रथिकाने दुसऱ्या रथिकाला गाठून यमसदनाला पाठवले; तसेच इतरांनी नर, हत्ती आणि अश्वस्वारांना गाठून यमसदनाला पाठवले.
6.103.18
अनयन्परलोकाय शरैः सन्नतपर्वभिः ।
शरैश्च विविधैर्घोरैस्तत्रतत्र विशांपते ॥ ६.१०३.१८ ॥
वाकलेल्या पर्वांच्या बाणांनी त्यांना परलोकी पाठवले; हे प्रजापालका, तेथे तेथे विविध भयंकर बाणांनीही.
6.103.19
रथास्तु रथिभिर्हीना हतसारथयस्तथा ।
विप्रद्रुताश्वाः समरे दिशो जग्मुः समन्ततः ॥ ६.१०३.१९ ॥
रथ आपल्या रथींविना उरले; त्यांचे सारथीही मारले गेले. युद्धात घोडे विखुरले आणि सर्व दिशांना पळाले.
6.103.20
मृद्गन्तस्ते नरान्राजन्हयांश्च सुबहून्रणे ।
वातायमाना दृश्यन्ते गन्धर्वनगरोपमाः ॥ ६.१०३.२० ॥
हे राजा, युद्धात ते अनेक माणसे आणि घोडे तुडवताना दिसत आहेत; वाऱ्यावर डोलणाऱ्या गंधर्वनगरांसारखे ते भासत आहेत.
6.103.21
रथिनश्च रथैर्हीना वर्मिणस्तेजसा युताः ।
कुण्डलोष्णीषिणः सर्वे निष्काङ्गदविभूषणाः ॥ ६.१०३.२१ ॥
रथी रथांविना उरले होते, तरी ते कवचधारी आणि तेजस्वी होते; कुंडले आणि पगड्या घातलेले, सर्व निष्क आणि अंगदांनी अलंकृत.
6.103.22
देवपुत्रसमाः सर्वे शौर्ये शक्रसमा युधि ।
ऋद्ध्या वैश्रवणां चाति नयेन च बृहस्पतिम् ॥ ६.१०३.२२ ॥
ते सर्व देवपुत्रांसमान होते; युद्धातील शौर्यात इंद्रासमान. ऐश्वर्यात कुबेराला आणि नीतीत बृहस्पतीलाही मागे टाकणारे.
6.103.23
सर्वलोकेश्वराः शूरास्तत्रतत्र विशांपते ।
विप्रद्रुता व्यदृश्यन्त प्राकृता इव मानवाः ॥ ६.१०३.२३ ॥
हे प्रजापती, सर्व लोकांचे अधिपती असलेले ते शूर इकडे तिकडे विखुरून पळताना दिसले, जणू सामान्य माणसे.
6.103.24
दन्तिनश्च नरश्रेष्ठ हीनाः परमसादिभिः ।
मृद्गन्तः स्वान्यनीकानि निपेतुः सर्वशब्दगाः ॥ ६.१०३.२४ ॥
हे नरश्रेष्ठा, उत्तम माहुतांविना झालेले हत्ती स्वतःच्या सैन्यांना तुडवत, सर्व आवाज करत धावले आणि त्यांच्यावर कोसळले.
6.103.25
चर्मभिश्चामरैश्चित्रैः पताकाभिश्च मारिष ।
छत्रैः सितैर्हेमदण्डैश्चामरैश्च समन्ततः ॥ ६.१०३.२५ ॥
हे माननीय, ढाल, विचित्र चामरे, पताका, पांढरी छत्री आणि सोन्याच्या दांड्यांच्या चामरांनी सर्वत्र (सेना सजली होती).
6.103.26
विशीर्णैर्विप्रधावन्तो दृश्यन्ते स्म दिशो दश ।
नवमेघप्रतीकाशा जलदोपमनिःस्वनाः ॥ ६.१०३.२६ ॥
तुटलेल्या (रथांसह) पळणारे दहाही दिशांना दिसत होते; नव्या ढगांसारखे, मेघगर्जनेसारख्या आवाजाने.
6.103.27
तथैव दन्तिभिर्हीना गजारोहा विशांपते ।
प्रधावन्तोऽन्वदृश्यन्त तव तेषां च संकुले ॥ ६.१०३.२७ ॥
त्याचप्रमाणे हत्तींपासून वंचित झालेले गजारोहक, हे राजा, पळताना दिसले; तुमच्या आणि त्यांच्या गोंधळात.
6.103.28
नानादेशसमुत्थांश्च तुरगान्हेमभीषितान् ।
वातायमानानद्राक्षं शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६.१०३.२८ ॥
अनेक देशांत जन्मलेले, सोन्याने सजवलेले, वाऱ्यासारखे धावणारे घोडे मी शेकडो आणि हजारो पाहिले.
6.103.29
अश्वारोहान्हतैरश्वैर्गृहीतासन्समन्ततः ।
द्रवमाणानपश्याम द्राव्यमाणांश्च संयुगे ॥ ६.१०३.२९ ॥
मारल गेलेल्या घोड्यांमुळे घोडेस्वार सर्वत्र अडकले होते; युद्धात पळणारे आणि पिटाळले जाणारे आम्ही पाहिले.
6.103.30
गजो गजं समासाद्य द्रवमाणं महाहवे ।
ययौ प्रमृद्य तरसा पादातान्वाजिनस्तथा ।
तथैव च रथान्राजन्प्रममर्द रणे गजः ॥ ६.१०३.३० ॥
पळणारा एक हत्ती दुसऱ्या हत्तीजवळ पोहोचून, महायुद्धात त्याला तुडवत वेगाने पायदळ व घोड्यांना तुडवत पुढे गेला; तसेच, हे राजा, रणात हत्तीने रथांनाही तुडवले.
6.103.31
रथाश्चैव समासाद्य पतितांस्तुरगान्भुवि ।
व्यमृद्गन्समरे राजंस्तुरगांश्च नरान्रमे ॥ ६.१०३.३१ ॥
रथांनीही हल्ला करून, हे राजा, जमिनीवर पडलेल्या घोड्यांना युद्धात चिरडले; घोडे व माणसांनाही…
6.103.32
एवं ते बहुधा राजन्प्रत्यमृद्गन्परस्परम् ।
दृश्यन्तेस्म महाबाहो तत्रतत्र महाबलाः ॥ ६.१०३.३२ ॥
अशा प्रकारे ते अनेक प्रकारे एकमेकांना चिरडताना दिसत होते, हे राजा; हे महाबाहो, तिथे तिथे ते महाबलवान…
6.103.33
तस्मिन्रौद्रे तथा युद्धे वर्तमाने महाभये ।
प्रावर्तत नदी घोरा शोमितान्त्रतरङ्गिणी ॥ ६.१०३.३३ ॥
त्या भयंकर युद्धात असे चालू असताना, महाभयात, रक्त आणि आतड्यांच्या लाटांची एक भयानक नदी वाहू लागली.
6.103.34
अस्थिसङ्घातसंबाधा केशशैवलाद्वला ।
रथह्रदा शरावर्ता हयमीना दुरासदा ॥ ६.१०३.३४ ॥
हाडांच्या ढिगांनी भरलेली, केसांच्या शेवाळाने युक्त, रथरूपी डोहांनी युक्त, बाणरूपी भोवऱ्यांनी युक्त, घोड्यांरूपी माशांनी युक्त, दुर्गम.
6.103.35
शीर्षोपलसमाकीर्णा हस्तिग्राहसमाकुला ।
कवचोष्णीषफेनौघा धनुर्वेगासिकच्छपा ॥ ६.१०३.३५ ॥
डोक्यांच्या दगडांनी आकीर्ण, हत्तीरूपी मगरींनी भरलेली, चिलखत व पागोट्यांच्या फेसाच्या प्रवाहाची, धनुष्यांच्या वेगाची आणि तलवारीरूपी कासवांची.
6.103.36
शङ्खनक्रौघसंकीर्णा छत्रकूर्मरथोडुपा ।
पताकाध्वजवृक्षाढ्या मर्त्यकूलापहारिणी ।
क्रव्यादहंससंकीर्णा यमराष्ट्रविवर्धनी ॥ ६.१०३.३६ ॥
शंखरूपी मगरींच्या समूहांनी भरलेली, छत्ररूपी कासवे आणि रथरूपी नावा असलेली, पताका व ध्वजरूपी वृक्षांनी समृद्ध, मानवांचे तीर वाहून नेणारी, मांसभक्षक हंसांनी भरलेली, यमराज्य वाढवणारी.
6.103.37
तां नदीं क्षत्रियाः शूरा रथनागहयप्लवैः ।
प्रतेरुर्बहवो राजन्भयं त्यक्त्वा महारथाः ॥ ६.१०३.३७ ॥
हे राजा, त्या नदीला अनेक शूर क्षत्रिय आणि महारथींनी भय सोडून रथ, हत्ती व घोडे यांचा तराफा करून पार केले.
6.103.38
अपोवाह रणे भीरून्कश्मलेनाभिसंवृतान् ।
यथा वैतरणी प्रेतान्प्रेतराजपुरं प्रति ॥ ६.१०३.३८ ॥
वैतरणी नदी जशी प्रेतांना यमपुरीकडे वाहून नेते, तसेच युद्धात मोहाने ग्रासलेल्या भित्र्यांना ती नदी वाहून नेत होती.
6.103.39
प्राक्रोशन्क्षत्रियास्तत्र दृष्ट्वा तद्वैशसं महत् ।
दुर्योधनापराधेन गच्छन्ति क्षत्रियाः क्षयम् ॥ ६.१०३.३९ ॥
तिथे क्षत्रिय त्या महान संहाराकडे पाहून ओरडले; दुर्योधनाच्या अपराधामुळे क्षत्रिय विनाशाकडे जात आहेत.
6.103.40
गुणवत्सु कथं द्वेषं धृतराष्ट्रो जनेश्वरः ।
कृतवान्पाण्डुपुत्रेषु पापात्मा लोभमोहितः ॥ ६.१०३.४० ॥
गुणवान पांडुपुत्रांबद्दल जनेश्वर धृतराष्ट्राने द्वेष कसा केला? पापी मनाचा धृतराष्ट्र लोभाने मोहित होऊन असे वागला.
6.103.41
एवं बहुविधा वाचः श्रूयन्ते स्म परस्परम् ।
पाण्डवस्तवसंयुक्ताः पुत्राणां ते सुदारुणाः ॥ ६.१०३.४१ ॥
अशा प्रकारे पांडवांची स्तुती असलेली अनेक प्रकारची वचने परस्परांत ऐकू येत होती; ती तुमच्या पुत्रांसाठी अत्यंत भयंकर होती.
6.103.42
ता निशम्य ततो वाचः सर्वयोधैरुदाहृताः ।
आगस्कृत्सर्वलोकस्य पुत्रो दुर्योधनस्तव ॥ ६.१०३.४२ ॥
सर्व योद्ध्यांनी उच्चारलेली ती वचने ऐकून, सर्व लोकांच्या अपराधाचे कारण असलेला तुमचा पुत्र दुर्योधन...
6.103.43
भीष्मं द्रोणं कृपं चैव शल्यं चोवाच भारत ।
युध्यध्वमनहंकराः किं चिरं कुरुथेति च ॥ ६.१०३.४३ ॥
भारता, त्याने भीष्म, द्रोण, कृप आणि शल्य यांना सांगितले — 'अहंकार सोडून युद्ध करा. इतका उशीर का करता?'
6.103.44
इति दुर्योधनोत्सृष्टाः सर्वे युयुधिरे नृपाः ।
ततः प्रववृते युद्धं कुरूणां पाण्डवैः सह।
अक्षद्यूतकृतं राजन्सुघोरं वैशसं तदा ॥ ६.१०३.४४ ॥
दुर्योधनाने पाठवलेले सर्व राजे अशा प्रकारे लढले. मग कौरव आणि पांडव यांच्यात युद्ध सुरू झाले. राजा, द्यूतामुळे घडलेला तो अत्यंत भयंकर संहार तेव्हा झाला.
6.103.45
यत्पुरा न निगृह्णासि वार्यमाणो महात्मभिः ।
वैचित्रवीर्य तस्येदं फलं पश्य सुदारुणम् ॥ ६.१०३.४५ ॥
महात्म्यांनी अडवूनही तू पूर्वी ते आवरले नाहीस. विचित्रवीर्याच्या पुत्रा, त्याचे हे अति भयंकर फळ पाहा.
6.103.46
न हि पाण्डुसुता राजन्ससैन्याः सपदानुगाः ।
रक्षन्ति समरे प्राणान्कौरवा वापि संयुगे ॥ ६.१०३.४६ ॥
राजा, पांडूचे पुत्र आपल्या सैन्यासह व पायदळासह युद्धात प्राणांचे रक्षण करत नाहीत; कौरवही युद्धात प्राणांचे रक्षण करत नाहीत.
6.103.47
एतस्मात्कारणाद्धोरो वर्तते स्वजनक्षयः ।
दैवाद्वा पुरुषव्याघ्र तव चापनयान्नृप ॥ ६.१०३.४७ ॥
या कारणामुळे, हे पुरुषव्याघ्रा, स्वजनांचा हा भयंकर संहार होत आहे — दैवामुळे किंवा तुझ्या अन्यायामुळे, राजा.