महाभारत · अध्याय 6.107
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.107.1
युध्यतामेव तेषां तु भास्करेऽस्तमुपागते ।
सन्ध्या समभवद्धोरा नापश्याम ततो रणम् ॥ ६.१०७.१ ॥
ते युद्ध करत असतानाच सूर्य अस्ताला गेला. भयानक संध्याकाळ झाली आणि मग आम्हाला रणांगण दिसेनासे झाले.
6.107.2
ततो युधिष्ठिरो राजा सन्ध्यां संदृश्य भारत ।
वध्यमानं च भीष्मेण त्यक्तास्त्रं भयविह्वलम् ॥ ६.१०७.२ ॥
मग राजा युधिष्ठिराने संध्याकाळ पाहिली; हे भारता, भीष्माकडून मारले जात असलेले, शस्त्रे टाकलेले, भयाने व्याकूळ झालेले सैन्यही त्याने पाहिले.
6.107.3
स्वसैन्यं च परावृत्तं पलायनपरायणम् ।
भीष्मं च युधि संरब्धं पीडयन्तं महारथम् ॥ ६.१०७.३ ॥
आपले सैन्य मागे फिरून पळून जाण्यात गुंतलेले आहे, आणि युद्धात संतप्त झालेला महारथी भीष्म त्यांना पीडा देत आहे, हेही त्याने पाहिले.
6.107.4
सोमकांश्च जितान्दृष्ट्वा निरुत्साहान्महारथान् ।
निशामुखं च संप्रेक्ष्य घोररूपं भयानकम्।
चिन्तयित्वा ततो राज्ञामपहारमकारयत् ॥ ६.१०७.४ ॥
सोमकांना पराभूत आणि उत्साहहीन झालेले महारथी पाहून, आणि रात्रीचे भयानक, भीतिदायक रूप पाहून, विचार करून मग त्याने राजांच्या सैन्याला माघार घ्यायला लावली.
6.107.5
ततोऽपहारं सैन्यानां चक्रे राजा युधिष्ठिरः ।
तथैव तव सैन्यानामपहारे ह्यभूत्तदा ॥ ६.१०७.५ ॥
मग राजा युधिष्ठिराने सैन्य माघारी नेले; त्याचप्रमाणे तेव्हा आपलेही सैन्य माघारी फिरले.
6.107.6
ततोऽपहारं सैन्यानां कृत्वा तत्र महारथाः ।
न्यविशन्त कुरुश्रेष्ठ संग्रामे क्षतविक्षताः ॥ ६.१०७.६ ॥
मग सैन्य माघारी नेल्यानंतर तेथील महारथी, हे कुरुश्रेष्ठा, युद्धात जखमी व छिन्नविच्छिन्न होऊन आत गेले.
6.107.7
भीष्मस्य समरे कर्म चिन्तयानास्तु पाण्डवाः ।
नालभन्त तदा शान्तिं भीष्मबाणप्रपीडिताः ॥ ६.१०७.७ ॥
युद्धात भीष्माच्या कर्मांचा विचार करणारे पांडव, भीष्मबाणांनी पीडित होऊन, तेव्हा शांती मिळवू शकले नाहीत.
6.107.8
भीष्मोऽपि समरे जित्वा पाण्डवान्सह सृञ्जयान् ।
पूज्यमानस्तव सुतैर्वन्द्यमानश्च भारत ॥ ६.१०७.८ ॥
भीष्मांनीही युद्धात सृंजयांसह पांडवांना जिंकले; हे भारता, तुझ्या पुत्रांकडून ते पूजिले व वंदिले गेले.
6.107.9
न्यविशत्कुरुभिः सार्धं हृष्टरूपैः समन्ततः ।
ततो रात्रिः समभवत्सर्वभूतप्रमोहिनी ॥ ६.१०७.९ ॥
कौरवांसह आनंदित रूपाने ते सर्व बाजूंनी प्रविष्ट झाले. तेव्हा सर्व प्राण्यांना मोहित करणारी रात्र आली.
6.107.10
तस्मिन्रात्रिमुखे घोरे पाण्डवा वृष्णिभिः सह ।
सृञ्जयाश्च दुराधर्षा मन्त्राय समुपाविशन् ॥ ६.१०७.१० ॥
त्या भयंकर रात्रीच्या आरंभी पांडव वृष्णींसह आणि दुर्धर्ष सृंजय मसलतीसाठी बसले.
6.107.11
आत्मनिःश्रेयसं सर्वे प्राप्तकालं महाबलाः ।
मन्त्रयामासुरव्यग्रा मन्त्रनिश्चयकोविदाः ॥ ६.१०७.११ ॥
महाबलवान सर्वांनी आपले परम कल्याण आणि योग्य वेळ यांचा विचार करून, अविचल राहून, मसलतीने निर्णय घेण्यात कुशल असल्याप्रमाणे विचारविनिमय केला.
6.107.12
ततो युधिष्ठिरो राजा मन्त्रयित्वा चिरं नृप ।
वासुदेवं समुद्वीक्ष्य वचनं चेदमाददे ॥ ६.१०७.१२ ॥
मग राजा युधिष्ठिराने दीर्घकाळ विचारविनिमय करून, हे नृपा, वासुदेवाकडे पाहून हे वचन उच्चारले.
6.107.13
कृष्ण पश्य माहात्मानं भीष्मं भीमपराक्रमम् ।
गजं नलवनानीव विमृद्गन्तं बलं मम ॥ ६.१०७.१३ ॥
हे कृष्ण, भयंकर पराक्रमी महात्मा भीष्मांकडे पाहा. हत्ती जसा नळाच्या वनाला तुडवतो, तसे ते माझे सैन्य तुडवत आहेत.
6.107.14
न चैवैनं महात्मानमुत्सहामो निरीक्षितुम् ।
लेलिह्यमानं सैन्येषु प्रवृद्धमिव पावकम् ॥ ६.१०७.१४ ॥
त्या महात्म्याकडे आम्हांला नीट पाहताही येत नाही. सैन्यांमध्ये भडकलेला अग्नी जसा सर्व चाटून टाकतो, तसे ते चाटत आहेत.
6.107.15
यथा घोरो महानागस्तक्षको वै विषोल्बणः ।
तथा भीष्मो रणे क्रुद्धस्तीक्ष्णशस्त्रः प्रतापवान् ॥ ६.१०७.१५ ॥
विषाने भयंकर झालेला महानाग तक्षक जसा, तसे रणात क्रुद्ध झालेले भीष्म तीक्ष्ण शस्त्रांनिशी प्रतापी आहेत.
6.107.16
गृहीतचापः समरे प्रमुञ्चन्निशिताञ्छरान् ।
शक्यो जेतुं यमः क्रुद्धो वज्रपाणिश्च देवराट् ॥ ६.१०७.१६ ॥
धनुष्य हाती घेऊन रणात तीक्ष्ण बाण सोडणारा क्रुद्ध यम आणि वज्रपाणी देवराजही जिंकता येतील.
6.107.17
वरुणः पाशभृच्चापि सगदो वा धनेश्वरः ।
न तु भीष्मः सुसंक्रुद्धः शक्यो जेतुं महाहवे ॥ ६.१०७.१७ ॥
पाश धारण करणारा वरुण किंवा गदेसह धनेश्वर कुबेर जिंकता येतील, पण अत्यंत क्रुद्ध भीष्मांना महायुद्धात जिंकणे शक्य नाही.
6.107.18
सोऽहमेवं गते कृष्ण निमग्नः शोकसागरे ।
आत्मनो बुद्धिदौर्बल्याद्भीष्ममासाद्य संयुगे ॥ ६.१०७.१८ ॥
हे कृष्ण, असे घडल्यामुळे मी शोकसागरात बुडालो आहे. माझ्या बुद्धीच्या दुर्बलतेमुळेच रणात मी भीष्मांना सामोरा गेलो.
6.107.19
वनं यास्यामि दुर्धर्ष श्रेयो वै तत्र मे गतम् ।
न युद्धं रोचते कृष्ण हन्ति भीष्मो हि नः सदा ॥ ६.१०७.१९ ॥
हे दुर्धर्षा, मी वनात जाईन; तिथेच माझे कल्याण आहे. हे कृष्णा, मला युद्ध आवडत नाही, कारण भीष्म नेहमी आमचा संहार करतो.
6.107.20
यथा प्रज्वलितं वह्निं पतङ्गः समभिद्रवन् ।
एकतो मृत्युमभ्येति तथाऽहं भीष्ममेयिवान् ॥ ६.१०७.२० ॥
जसा प्रज्वलित अग्नीकडे धावणारा पतंग एकाच मार्गाने मृत्यूला पोहोचतो, तसाच मी भीष्माजवळ जाऊन (मृत्यूला सामोरा जातो).
6.107.21
क्षयं नीतोऽस्मि वार्ष्णेय राज्यहेतोः पराक्रमी ।
भ्रातरश्चैव मे शुराः सायकैर्भृशपीडिताः ॥ ६.१०७.२१ ॥
हे वार्ष्णेया, राज्यासाठी मी पराक्रमी असूनही नाशाकडे नेला गेलो आहे; माझे शूर बंधूही बाणांनी अत्यंत पीडित झाले आहेत.
6.107.22
मत्कृते भ्रातृसौहार्दाद्राज्यभ्रष्टा वनं गताः ।
परिक्लिष्टा तथा कृष्णा मत्कृते मधुसूदन ॥ ६.१०७.२२ ॥
माझ्यामुळे, बंधुप्रेमापोटी, राज्यभ्रष्ट होऊन ते वनात गेले; माझ्यामुळेच, हे मधुसूदना, कृष्णा (द्रौपदी) देखील तशीच अत्यंत क्लेशित झाली.
6.107.23
जीवितं बहु मन्येऽहं जीवितं ह्यद्य दुर्लभम् ।
जीवितस्याद्य शेषेण चरिष्ये धर्ममुत्तमम् ॥ ६.१०७.२३ ॥
मी जीवनाला फार मौल्यवान मानतो, कारण आज जीवन दुर्लभ आहे. आता जीवनाच्या उरलेल्या भागात मी उत्तम धर्माचे आचरण करीन.
6.107.24
यदि तेऽहमनुग्राह्यो भ्रातृभिः स केशव ।
स्वधर्मस्याविरोधेन हितं व्याहर केशव ॥ ६.१०७.२४ ॥
बंधूंमुळे जर मी तुमच्या कृपेस पात्र असेन, तर हे केशवा, स्वधर्माला विरोध न करता माझ्यासाठी हितकारक बोल, हे केशवा.
6.107.25
एवं श्रुत्वा वचस्तस्य कारुण्याद्बहुविस्तरम् ।
प्रत्युवाच ततः कृष्णः सान्त्वयानो युधिष्ठिरम् ॥ ६.१०७.२५ ॥
अशा प्रकारे त्यांचे बोलणे ऐकून, करुणेने विस्ताराने, कृष्णाने युधिष्ठिराला धीर देत उत्तर दिले.
6.107.26
धर्मपुत्र विषादं त्वं मा कृथाः सत्यसंगर ।
यस्य ते भ्रातरः शूरा दुर्जयाः सत्रुसूदनाः ॥ ६.१०७.२६ ॥
हे धर्मपुत्रा, सत्यप्रतिज्ञा, विषाद करू नकोस; तुझे भाऊ शूर, अजेय आणि शत्रूंचा संहार करणारे आहेत.
6.107.27
अर्जुनो भीमसेनश्च वाय्वग्निसमतेजसौ ।
माद्रीपुत्रौ च विक्रान्तौ त्रिदशानामिविश्वरौ ॥ ६.१०७.२७ ॥
अर्जुन आणि भीमसेन, वायू आणि अग्नीसम तेजस्वी; माद्रीचे दोन पराक्रमी पुत्र, देवांप्रमाणे अजेय अधिपती आहेत.
6.107.28
मां वा नियुङ्क्ष्व सौहार्दाद्योत्स्ये भीष्मेण पाण्डव ।
त्वप्रयुक्तो महाराज किं न कुर्यां महाहवे ॥ ६.१०७.२८ ॥
किंवा मला नियुक्त कर, हे पाण्डवा! स्नेहामुळे मी भीष्माशी युद्ध करीन. हे महाराजा, तुझ्याद्वारे प्रेरित होऊन या महायुद्धात मी काय करणार नाही?
6.107.29
हनिष्यामि रणे भीष्ममाहूय पुरुषर्षभम् ।
पश्यतां धार्तराष्ट्राणां यदि नेच्छति फल्गुनः ॥ ६.१०७.२९ ॥
फल्गुन (अर्जुन) इच्छित नसेल तर, युद्धात नरश्रेष्ठ भीष्माला आव्हान देऊन, धृतराष्ट्राच्या पुत्रांच्या देखत मी त्याला ठार मारीन.
6.107.30
यदि भीष्मे हते वीरे जयं पश्यसि पण्डव ।
हन्तास्म्येकरथेनाद्य कुरुवृद्धं पितामहम् ॥ ६.१०७.३० ॥
हे पाण्डवा, वीर भीष्म मारला गेल्यावर जर तुला विजय दिसत असेल, तर आज एकट्या रथाने मी कुरुवृद्ध पितामहाला ठार मारीन.
6.107.31
पश्य मे विक्रमं राजन्महेन्द्रस्येव संयुगे ।
विमुञ्चन्तं महास्त्रामि पातयिष्यामि तं रथात् ॥ ६.१०७.३१ ॥
राजा, युद्धात महेंद्राप्रमाणे माझा पराक्रम पाहा. महास्त्रे सोडून मी त्याला रथावरून पाडीन.
6.107.32
यः शत्रुः पाण्डुपुत्राणां मच्छत्रुः स न संशयः ।
मदर्था भवदर्था ये ये मदीयास्तवैव ते ॥ ६.१०७.३२ ॥
जो पांडुपुत्रांचा शत्रू आहे, तो निःसंशय माझाही शत्रू आहे. माझ्यासाठी आणि तुमच्यासाठी जे आहेत ते माझेच आणि तुमचेच आहेत.
6.107.33
तव भ्राता मम सखा संबन्धी शिष्य एव च ।
मांसान्युत्कृत्य दास्यामि फल्गुनार्थे महीपते ॥ ६.१०७.३३ ॥
तो तुझा भाऊ, माझा मित्र, नातेवाईक आणि शिष्यही आहे. हे महीपते, फल्गुनासाठी मी माझे मांस कापून देईन.
6.107.34
एष चापि नरव्याघ्रो मत्कृते जीवितं त्यजेत् ।
एष नः समयस्तात तारयेम परस्परम् ॥ ६.१०७.३४ ॥
हा नरव्याघ्रही माझ्यासाठी प्राण त्यागो. हाच आमचा करार आहे, तात, आपण एकमेकांना तारू.
6.107.35
स मां नियुङ्क्ष्व राजेन्द्र यावत्सज्जो भवाम्यहम् ।
प्रतिज्ञातमुपप्लाव्ये यत्तत्पार्थेन पूर्वतः ॥ ६.१०७.३५ ॥
हे राजेंद्र, मी सज्ज होईपर्यंत त्याला माझ्यावर नेमा. उपप्लव्यात पार्थाने पूर्वी केलेली प्रतिज्ञा हीच आहे.
6.107.36
पातयिष्यामि गाङ्गेयमित्युलूकस्य संनिधौ ।
परिरक्ष्यमिदं तावद्वचः पार्थस्य धीमतः ॥ ६.१०७.३६ ॥
'गांगेयाला (भीष्माला) मी पाडीन' असे उलूकाच्या उपस्थितीत सांगा. बुद्धिमान पार्थाचे हे वचन आत्ता जपून ठेवा.
6.107.37
अनुज्ञातेन पार्थेन मया कार्यं न संशयः ।
अथवा फल्गुनस्यैष भारः परिमितो रणे ॥ ६.१०७.३७ ॥
अर्जुनाची अनुमती मिळाल्यास हे कार्य मी नक्कीच करीन, यात संशय नाही. अथवा युद्धात हा भार फाल्गुनाचाच निश्चित आहे.
6.107.38
स हनिष्यति संग्रामे भीष्मं परपुरंजयम् ।
अशक्यमपि कुर्याद्धि रणे पार्थः समुद्यतः ॥ ६.१०७.३८ ॥
तो युद्धात शत्रुनगरे जिंकणाऱ्या भीष्माचा वध करील. युद्धास सिद्ध झालेला पार्थ अशक्य गोष्टही करू शकतो.
6.107.39
त्रिदशान्वा समुद्युक्तान्सहितान्दैत्यदानवैः ।
निहन्त्यादर्जुनः सङ्ख्ये किमु भीष्मं नराधिप ॥ ६.१०७.३९ ॥
युद्धात दैत्य-दानवांसह सिद्ध झालेल्या देवांनाही अर्जुन मारू शकतो; मग भीष्माची काय कथा, हे नराधिपा!
6.107.40
विपरीतो महावीर्यो गतसत्वोऽल्पजीवनः ।
भीष्मः शान्तनवो नूनं कर्तव्यं नावबुध्यते ॥ ६.१०७.४० ॥
महापराक्रमी शंतनूपुत्र भीष्म आता विरुद्ध पक्षात आहेत; त्यांची शक्ती क्षीण झाली असून आयुष्य अल्प उरले आहे; खरोखर ते आपले कर्तव्य ओळखत नाहीत.
6.107.41
एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि माधव ।
सर्वे ह्येते न पर्याप्तास्तव वेगविधारणे ॥ ६.१०७.४१ ॥
हे महाबाहो माधवा, तू म्हणतोस तसेच आहे; हे सर्व तुझा वेग रोखण्यास पुरेसे नाहीत.
6.107.42
नियतं समावाप्स्यामि सर्वमेतद्यथेप्सितम् ।
यस्य मे पुरुषव्याघ्र भवान्पक्षे व्यवस्थितः ॥ ६.१०७.४२ ॥
हे पुरुषव्याघ्रा, माझ्या पक्षात तू स्थिर उभा आहेस; म्हणून मी इच्छिलेले सर्व काही निश्चितपणे मिळवीन.
6.107.43
सेन्द्रानपि रणे देवाञ्जयेयं जयतां वर ।
त्वया नाथेन गोविन्द किमु भीष्मं महारथम् ॥ ६.१०७.४३ ॥
हे जेत्यांमध्ये श्रेष्ठा, गोविंदा, तू रक्षक असताना इंद्रासह देवांनाही मी रणात जिंकीन; मग महारथी भीष्मांची काय गोष्ट?
6.107.44
न तु त्वामनृतं कर्तुमुत्सहे स्वात्मगौरवात् ।
अयुध्यमानाः सहाय्यं यथोक्तं कुरु माधव ॥ ६.१०७.४४ ॥
पण माझ्या आत्मगौरवामुळे मी तुझ्याशी असत्य बोलण्याचे धाडस करत नाही; हे माधवा, सांगितल्याप्रमाणे युद्ध न करता साहाय्य कर.
6.107.45
समयस्तु कृतः कश्चिन्मम भीष्मेण संयुगे ।
मन्त्रयिष्ये तवार्थाय न तु योत्स्ये कथंचन ॥ ६.१०७.४५ ॥
युद्धात भीष्मांशी माझा एक करार झाला आहे; तुझ्या कार्यासाठी मी सल्ला देईन, पण कोणत्याही प्रकारे युद्ध करणार नाही.
6.107.46
दुर्योधनार्थं योत्स्यामि सत्यमेतदिति प्रभो ।
स हि राज्यस्य मे दाता मन्त्रस्यैव च माधव ॥ ६.१०७.४६ ॥
हे प्रभो, दुर्योधनासाठी मी युद्ध करीन हे खरे आहे; हे माधवा, तोच मला राज्य देणारा आहे आणि माझ्या मंत्रालाही तोच आधार आहे.
6.107.47
तस्माद्देवव्रतं भूयो वधोपायार्थमात्मनः ।
भवता सहिताः सर्वे प्रयाम मधुसूदन ॥ ६.१०७.४७ ॥
म्हणून, हे मधुसूदना, आपण सर्वजण तुझ्यासह आपल्याच वधाचा उपाय शोधण्यासाठी पुन्हा देवव्रतांकडे जाऊ.
6.107.48
तद्वयं सहिता गत्वा भीष्ममाशु नरोत्तमम् ।
रुचिते तव पृच्छामि मन्त्रं वार्ष्णेय माचिरम् ॥ ६.१०७.४८ ॥
तर आपण सर्वजण मिळून नरश्रेष्ठ भीष्मांकडे लवकर जाऊ; हे वार्ष्णेया, तुला योग्य वाटत असेल तर हा सल्ला मी तुला विचारतो, विलंब करू नकोस.
6.107.49
स वक्ष्यति हितं वाक्यं सत्यमस्माज्जनार्दन ।
यथा च वक्ष्यते कृष्ण तथा कर्तास्मि संयुगे ॥ ६.१०७.४९ ॥
तो हितकारक वचन सत्याने सांगेल, हे जनार्दना. हे कृष्णा, तो जसे सांगेल तसेच मी युद्धात करीन.
6.107.50
स नो जयस्य दाता स्यान्मन्त्रस्य च दृढव्रतः ।
बालाः पित्रा विहीनाश्च तेन संवर्धिता वयम् ॥ ६.१०७.५० ॥
तो आम्हाला विजय देणारा होईल आणि मंत्रात दृढव्रती असेल. पित्याविना बालक असलेल्या आम्हाला त्यानेच वाढवले.
6.107.51
तं चेत्पितामहं वृद्धं हन्तुमिच्छामि माधव ।
पितुः पितरमिष्टं च धिगस्तु क्षत्रजीविकाम् ॥ ६.१०७.५१ ॥
हे माधवा, माझ्या पित्याचे पिता आणि प्रिय असलेल्या त्या वृद्ध पितामहाला मारण्याची इच्छा जर मी केली, तर क्षत्रियाच्या उपजीविकेला धिक्कार असो.
6.107.52
ततोऽब्रवीन्महाराज वार्ष्णेयः कुरुनन्दनम् ।
रोचते मे महाप्राज्ञ राजेन्द्र तव भाषितम् ॥ ६.१०७.५२ ॥
तेव्हा हे महाराजा, वार्ष्णेय (कृष्ण) कुरुनंदनाला म्हणाला: हे महाप्राज्ञा, हे राजेंद्रा, तुमचे बोलणे मला पसंत आहे.
6.107.53
देवव्रतः कृती भीष्मः प्रेक्षितेनापि निर्दहेत् ।
गम्यतां स्ववधोपायं प्रष्टुं सागरगासुतम् ॥ ६.१०७.५३ ॥
देवव्रत भीष्म कुशल आहे, नजरेनेच जाळू शकतो. सागरगेच्या (गंगेच्या) पुत्राला स्वतःच्या मृत्यूचा उपाय विचारण्यासाठी जावे.
6.107.54
वक्तमर्हति सत्यं स त्वया पृष्टो विशेषतः ।
ते वयं तत्र गच्छामः प्रष्टुं कुरुपितामहम् ॥ ६.१०७.५४ ॥
तो सत्य सांगण्यास योग्य आहे, विशेषतः तू विचारलेस तर. आम्ही तेथे जाऊन कुरुपितामहाला विचारू.
6.107.55
गत्वा शान्तनवं वृद्धं मन्त्रं पृच्छाम भारत ।
स नो दास्यति मन्त्रं यं तेन योत्स्यामहे परान् ॥ ६.१०७.५५ ॥
हे भारता, वृद्ध शंतनूपुत्राकडे जाऊन आपण सल्ला विचारू. तो आम्हाला तो सल्ला देईल ज्याने आम्ही शत्रूंशी लढू.
6.107.56
एवमामन्त्र्य ते वीराः पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज ।
जग्मुस्ते सहिताः सर्वे वासुदेवश्च वीर्यवान् ॥ ६.१०७.५६ ॥
असे बोलून ते वीर पांडव, हे पांडुपूर्वजा, सर्वजण एकत्र गेले; आणि पराक्रमी वासुदेवही गेले.
6.107.57
विमुक्तशस्त्रकवचा भीष्मस्य सदनं प्रति ।
प्रविश्य च तदा भीष्मं शिरोभिः प्रणिपेदिरे ॥ ६.१०७.५७ ॥
शस्त्रे आणि कवचे उतरवून ते भीष्माच्या निवासस्थानाकडे गेले; आत प्रवेश करून त्यांनी मस्तक लववून भीष्माला वंदन केले.
6.107.58
पूजयन्तो महाराज पाण्डवा भरतर्षभम् ।
प्रणम्य शिरसा चैनं भीष्मं शरणमभ्ययुः ॥ ६.१०७.५८ ॥
महाराज, पांडवांनी भरतश्रेष्ठ भीष्माचा सन्मान करून मस्तक लववून त्याला नमस्कार केला आणि त्याचीच शरण घेतली.
6.107.59
तानुवाच महाबाहुर्भीष्मः कुरुपितामहः ।
स्वागतं तव वार्ष्णेय स्वागतं ते धनञ्जय ॥ ६.१०७.५९ ॥
त्यांना महाबाहू कुरुपितामह भीष्म म्हणाले, 'हे वार्ष्णेया, तुमचे स्वागत आहे; हे धनंजया, तुमचे स्वागत आहे.'
6.107.60
स्वागतं धर्मपुत्राय भीमाय यमयोस्तथा ।
किं वा कार्यं करोम्यद्य युष्माकं प्रीतिवर्धनं ॥ ६.१०७.६० ॥
धर्मपुत्र युधिष्ठिराचे, भीमाचे आणि यमाच्या दोन पुत्रांचे स्वागत आहे. आज तुमचा आनंद वाढवणारे कोणते कार्य मी तुमच्यासाठी करू?
6.107.61
युद्धादन्यत्र हे वत्साः प्रीयन्तां मा विशङ्कथ ।
सर्वात्मनापि कर्तास्मि यदपि स्यात्सदुष्करम् ।
तथा ब्रुवाणं गाङ्गेयं प्रीतियुक्तं पुनःपुनः ॥ ६.१०७.६१ ॥
हे वत्सांनो, युद्धाव्यतिरिक्त (जे काही असेल ते) आनंदी राहा, शंका घेऊ नका. जे कठीण असेल तेही मी पूर्ण मनाने करीन." असे प्रेमाने वारंवार बोलणाऱ्या गाङ्गेयाला (भीष्मांना)—
6.107.62
उवाच राजा दीनात्मा प्रीतियुक्तमिदं वचः ।
कथं जयेम सर्वज्ञ कथं राज्यं लभेमहि ॥ ६.१०७.६२ ॥
दुःखी मनाच्या राजाने प्रेमाने हे शब्द उच्चारले—"हे सर्वज्ञा, आम्ही कसे जिंकू? कसे राज्य मिळवू?"
6.107.63
प्रजानां संशयो न स्यात्कथं तन्मे बद प्रभो ।
भवान्हि नो वधोपायं ब्रवीतु स्वयमात्मनः ॥ ६.१०७.६३ ॥
"हे प्रभो, प्रजेच्या मनात संशय राहणार नाही असे कसे होईल ते मला सांगा. आपणच आपल्या (शत्रूंच्या) वधाचा उपाय आम्हाला सांगावा."
6.107.64
भवन्तं समरे वीर विषहेम कथं वयम् ।
न हि ते सूक्ष्ममप्यस्ति रन्ध्रं कुरुपितामह ॥ ६.१०७.६४ ॥
"हे वीरा, युद्धात आपल्याला आम्ही कसे तोंड देऊ? हे कुरुपितामहा, आपल्यात तर सूक्ष्म छिद्रही नाही."
6.107.65
मण्डलेनैव धनुषा दृश्यसे संयुगे सदा ।
आददानं संदधानं विकर्षन्तं धनुर्न च ॥ ६.१०७.६५ ॥
"युद्धात आपण नेहमी धनुष्य वर्तुळाकार फिरवताना दिसता; बाण घेणे, लावणे किंवा धनुष्य ओढणे दिसत नाही."
6.107.66
पश्यामस्त्वां महाबाहो रथे सूर्यमिवापरम् ।
रथाश्वनरनागानां हन्तारं परवीरहन् ॥ ६.१०७.६६ ॥
"हे महाबाहो, रथावर आपल्याला दुसऱ्या सूर्यासारखे पाहतो—रथ, घोडे, मनुष्य आणि हत्ती यांचा संहार करणारे, शत्रुवीरांचा नाश करणारे."
6.107.67
कोऽथवोत्सहते जेतुं वां पुमान्भरतर्षभ ।
वर्षता शरवर्षाणि महान्ति पुरुषर्षभ ॥ ६.१०७.६७ ॥
हे भरतर्षभा, हे पुरुषर्षभा, महान शरवर्षाव करणाऱ्या तुम्हा दोघांना जिंकण्याचे साहस कोणता पुरुष करेल?
6.107.68
क्षयं निता हि पृतना संयुगे महती मम ।
यथा युधि जयेम त्वां यथा राज्यं भृशं मम ॥ ६.१०७.६८ ॥
माझे महान सैन्य युद्धात नाशाकडे नेले गेले आहे. युद्धात तुम्हाला कसे जिंकावे आणि माझे राज्य कसे सुरक्षित राहील ते सांगा.
6.107.69
मम सैन्यस्य च क्षेमं तन्मे ब्रूहि पितामह ।
ततोऽब्रवीच्छान्तनवः पाण्डवान्पाण्डुपूर्वज ॥ ६.१०७.६९ ॥
"हे पितामहा, माझ्या सैन्याचे कल्याण कशात आहे ते मला सांगा." तेव्हा शंतनूचे पुत्र, पांडूचे पूर्वज भीष्म पांडवांना म्हणाले.
6.107.70
न कथंचन कौन्तेय मयि जीवति संयुगे ।
जयो भवति सर्वज्ञ सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ ६.१०७.७० ॥
हे कौंतेया, मी युद्धात जिवंत असताना कोणत्याही प्रकारे जय होणार नाही. हे सर्वज्ञा, हे सत्य आहे, मी तुला सांगतो.
6.107.71
निर्जिते मयि युद्धेन रणे जेष्यथ पाण्डवाः ।
क्षिप्रं मयि प्रहरत यदीच्छथ रणे जयम् ॥ ६.१०७.७१ ॥
हे पांडवांनो, युद्धात माझा पराभव केल्यानंतरच तुम्ही रणात जिंकाल. युद्धात जय हवा असेल तर लवकर माझ्यावर प्रहार करा.
6.107.72
अनुजानामि वः पार्थाः प्रहरध्वं यथासुखम् ।
एवं हि सुकृतं मन्ये भवतां विदितो ह्यहम् ।
हते मयि हतं सर्वं तस्मादेवं विधीयताम् ॥ ६.१०७.७२ ॥
हे पृथेच्या पुत्रांनो, मी तुम्हाला अनुमती देतो; सुखाने प्रहार करा. हेच तुमचे सत्कर्म आहे असे मला वाटते, कारण तुम्ही मला चांगले ओळखता. मी मारला गेलो तर सर्वकाही मारले जाईल; म्हणून असेच होऊ द्या.
6.107.73
ब्रूहि तस्मादुपायं नो यथा युद्धे जयेमहि ।
भवन्तं समरे क्रुद्धं दण्डहस्तमिवान्तकम् ॥ ६.१०७.७३ ॥
म्हणून युद्धात आम्ही जिंकू शकू असा उपाय आम्हाला सांगा; युद्धात क्रोधित होऊन दंड हाती घेतलेल्या यमासारख्या आपल्याला.
6.107.74
शक्यो वज्रधरो जेतुं वरुणोऽथ यमस्तथा ।
न भवान्समरे शक्यः सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ॥ ६.१०७.७४ ॥
वज्रधारी इंद्र, वरुण आणि यम यांना जिंकता येते; परंतु युद्धात इंद्रासह देव-असुरांनाही आपल्याला जिंकता येत नाही.
6.107.75
सत्यमेतन्महाबाहो यथा वदसि पाण्डव ॥ ६.१०७.७५ ॥
हे महाबाहो पांडवा, तू म्हणतोस ते खरे आहे.
6.107.76
नाहं जेतुं रणे शक्यः सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ।
आत्तशस्त्रो रणे यत्तो गृहीतवरकार्मुकः ।
ततो मां न्यस्तशस्त्रं तु एते हन्युर्महारथाः ॥ ६.१०७.७६ ॥
युद्धात इंद्रासह देव-असुरांनाही मला जिंकता येणार नाही; शस्त्र हाती घेऊन, उत्तम धनुष्य धारण करून युद्धासाठी तत्पर असताना. पण शस्त्र खाली ठेवल्यावर हे महारथी मला मारू शकतात.
6.107.77
निक्षिप्तशस्त्रे पतिते विमुक्तकवचध्वजे ।
द्रवमाणे च भीते च तवास्मीति च वादिनि ॥ ६.१०७.७७ ॥
ज्याने शस्त्र खाली ठेवले आहे, जो पडला आहे, ज्याचे कवच आणि ध्वज काढून टाकले आहेत, जो पळत आहे किंवा घाबरला आहे, आणि "मी तुमचाच आहे" असे म्हणतो.
6.107.78
स्त्रीजिते स्त्रीप्रधाने च स्त्रीप्रधायिनि धर्मज ।
स्त्रियां स्त्रीनामधेये च विकले चैकपुत्रिणि ।
अप्रसूते च षण्डे च न युद्धं रोचते मम ॥ ६.१०७.७८ ॥
हे धर्मपुत्रा, स्त्रीने जिंकलेला, ज्यात स्त्री प्रधान असलेला, स्त्रीला प्रधान करणारा, स्त्री किंवा स्त्रीच्या नावाचा, विकलांग, एकच पुत्र असलेला, अपत्य न झालेला किंवा षंढ यांच्याशी युद्ध करणे मला रुचत नाही.
6.107.79
इमं मे शृणु राजेन्द्र संकल्पं पूर्वचिन्तितम् ।
असंकल्पध्वजं दृष्ट्वा न युध्येयं कदाचन ॥ ६.१०७.७९ ॥
हे राजेंद्रा, मी पूर्वी विचारलेला हा संकल्प ऐक. संकल्पहीन ध्वज पाहून मी कधीही युद्ध करणार नाही.
6.107.80
य एष द्रौपदो राजंस्तव सैन्ये महारथः ।
शिखण्डी समरामर्षी शूरश्च समितिंजयः ॥ ६.१०७.८० ॥
हे राजा, तुझ्या सैन्यातील हा द्रौपदीपुत्र महारथी शिखंडी युद्धात क्रोधी, शूर आणि रणांमध्ये जिंकणारा आहे.
6.107.81
यथाऽभवच्च स्त्रीपूर्वं पश्चात्पुंस्त्वं समागतः ।
जानन्ति च भवन्तोऽपि सर्वमेतद्यथातथम् ॥ ६.१०७.८१ ॥
तो पूर्वी स्त्री होता आणि नंतर पुरुषत्व प्राप्त झाला; हे सर्व तुम्हीही यथार्थपणे जाणता.
6.107.82
अर्जुनः समरे शूरः पुरस्कृत्य शिखण्डीनम् ।
मामेव विशिखैस्तीक्ष्णैरभिद्रवतु दंशितः ॥ ६.१०७.८२ ॥
युद्धात शूर अर्जुनाने शिखंडीला पुढे करून, कवचधारी होऊन, तीक्ष्ण बाणांनी मलाच आक्रमण करावे.
6.107.83
असंकल्पध्वजे तस्मिन्स्त्रीपूर्वे च विशेषतः ।
न प्रहर्तुमभीप्सामि गृहीतेषु कथंचन ॥ ६.१०७.८३ ॥
संकल्पहीन ध्वजावर, विशेषतः पूर्वी स्त्री असलेल्यावर, कोणत्याही प्रकारे समोर आला तरी मी प्रहार करू इच्छित नाही.
6.107.84
तदन्तरं समासाद्य पाण्डवो मां धनञ्जयः ।
शरैर्घातयतु क्षिप्रं समन्ताद्भरतर्षभ ॥ ६.१०७.८४ ॥
हे भरतर्षभा, ती संधी मिळताच पांडुपुत्र धनंजयाने मला बाणांनी लवकर सर्व बाजूंनी घायाळ करावे.
6.107.85
न तं पश्यामि लोकेष मां हन्याद्यः समुद्यतम् ।
ऋते कृष्णान्महाभागात्पाण्डवाद्वा धनञ्जयात् ॥ ६.१०७.८५ ॥
पुढे सरसावलेल्या मला जगात मारू शकेल असा कोणीही मला दिसत नाही, केवळ महाभाग कृष्ण किंवा पांडुपुत्र धनंजय यांच्याशिवाय.
6.107.86
पार्षतं तु पुरोधाय क्लीबमद्य ममाग्रतः ।
आत्तशस्त्रो रणे यत्तो गृहीतवरकार्मुकः ।
मां पातयतु बीभत्सुरेवं तव जयो ध्रुवम् ॥ ६.१०७.८६ ॥
आज माझ्यासमोर पार्षताला (शिखंडीला) पुढे करून, शस्त्र धारण करून, युद्धास सज्ज झालेला, उत्तम धनुष्य घेतलेला बीभत्सू (अर्जुन) मला पाडो; अशाने तुझा विजय निश्चित आहे.
6.107.87
एतत्कुरुष्व कौन्तेय यथोक्तं मम सुव्रत ।
ततो जेष्वसि संग्रामे धार्तराष्ट्रान्समागतान् ॥ ६.१०७.८७ ॥
हे कौंतेया, हे सुव्रता, मी सांगितल्याप्रमाणेच हे कर; मग युद्धात जमलेल्या धृतराष्ट्राच्या पुत्रांना तू जिंकशील.
6.107.88
तेऽनुज्ञातास्ततः पार्था जग्मुः स्वशिबिरं प्रति ।
अभिवाद्य महात्मानं भीष्मं कुरुपितामहम् ॥ ६.१०७.८८ ॥
मग अनुज्ञा मिळाल्यावर पार्थ कुरुपितामह महात्मा भीष्मांना अभिवादन करून आपल्या छावणीकडे निघून गेले.
6.107.89
तथोक्तवति गाङ्गेये परलोकाय दीक्षिते ।
अर्जुनो दुःखसंतप्तः सव्रीडमिदमब्रवीत् ॥ ६.१०७.८९ ॥
गाङ्गेय (भीष्म) असे बोलल्यावर, परलोकासाठी दीक्षित झालेले ते बोलल्यावर, दुःखाने संतप्त झालेला अर्जुन लज्जेने हे बोलला.
6.107.90
गुरुणा कुरुवृद्धेन कृतप्रज्ञेन धीमता ।
पितामहेन संग्रामे कथं योद्धास्मि माधव ॥ ६.१०७.९० ॥
गुरू, कुरुवृद्ध, कृतप्रज्ञ, धीमान पितामहांशी युद्धात मी कसा लढू, हे माधवा?
6.107.91
क्रीडता हि मया बाल्ये वासुदेव महामनाः ।
पांसुरूषितगात्रेण महात्मा परुषीकृतः ॥ ६.१०७.९१ ॥
हे वासुदेवा! बालपणी खेळताना मी त्या महामना महात्म्याला, धुळीने माखलेल्या शरीराचा असताना, कठोर बोलून दुखावले.
6.107.92
यस्याहमधिरुह्याङ्कं वालः किल गदाग्रज ।
तातेत्यवोचं पितरं पितुः पाण्डोर्महात्मनः ॥ ६.१०७.९२ ॥
हे गदाग्रजा! बालपणी मी ज्यांच्या मांडीवर बसून 'तात' म्हणून हाक मारली, त्या महात्मा पांडूच्या पित्याला.
6.107.93
नाहं तातस्तव पितुस्तातोऽस्मि तव भारत ।
इति मामब्रवीद्बाल्ये यः स वध्यः कथं मया ॥ ६.१०७.९३ ॥
हे भारता! 'मी तुझा पिता नाही, तुझ्या पित्याचा पिता आहे' असे बालपणी मला सांगणारे — त्यांना मी कसे मारू?
6.107.94
कामं वध्यतु सैन्यं मे नाहं योत्स्ये महात्मना ।
जयो वास्तु वधो वा मे कथं वा कृष्ण मन्यसे ॥ ६.१०७.९४ ॥
माझे सैन्य नष्ट होवो; मी त्या महात्म्याशी युद्ध करणार नाही. मला विजय मिळो किंवा मृत्यू — हे कृष्णा, तुला काय वाटते?
6.107.95
कथमस्माद्विधः कृष्ण जानन्धर्मं सनातनम् ।
न्यस्तशस्त्रे च वृद्धे च प्रहरेद्धि पितामहे ॥ ६.१०७.९५ ॥
हे कृष्णा! सनातन धर्म जाणणारा माझ्यासारखा कसा शस्त्र खाली ठेवलेल्या, वृद्ध अशा पितामहावर प्रहार करील?
6.107.96
प्रतिज्ञाय वधं जिष्णो पुरा भीष्मस्य संयुगे ।
क्षत्रधर्मे स्थितः पार्थ कथं नैनं हनिष्यसि ॥ ६.१०७.९६ ॥
हे जिष्णो! पूर्वी युद्धात भीष्मांना मारण्याची प्रतिज्ञा करून, क्षत्रधर्मात स्थित असलेल्या हे पार्था, तू यांना कसा मारणार नाहीस?
6.107.97
पातयैनं रथात्पार्थ क्षत्रियं युद्धदुर्मदम् ।
नाहत्वा युधि गाङ्गेयं विजयस्ते भविष्यति ॥ ६.१०७.९७ ॥
हे पार्था, युद्धात मदोन्मत्त झालेल्या या क्षत्रियाला रथावरून पाडा. गाङ्गेयाला युद्धात मारल्याशिवाय तुला विजय मिळणार नाही.
6.107.98
दृष्टमेतत्पुरा देवैर्भविष्यत्यवशस्य ते ।
यद्दृष्टं हि पुरा पार्थ तत्तथा न तदन्यथा ॥ ६.१०७.९८ ॥
हे पूर्वीच देवांनी पाहिले आहे; तुझ्यासाठी हे अवश्य घडेल. हे पार्था, पूर्वी जे पाहिले गेले ते तसेच घडते, वेगळे नाही.
6.107.99
न हि भीष्मं दुराधर्षं व्यात्ताननमिवान्तकम् ।
त्वदन्यः शक्नुयाद्योद्धुमपि वज्रधरः स्वयम् ॥ ६.१०७.९९ ॥
उघडे तोंड असलेल्या यमासारख्या दुर्धर्ष भीष्माशी तुझ्याशिवाय दुसरा कोणी युद्ध करू शकणार नाही; स्वतः वज्रधारी इंद्रही नाही.
6.107.100
जहि भीष्मं स्थिरो भूत्वा शृणु चेदं वचो मम ।
यथोवाच पुरा शक्रं महाबुद्धिर्बृहस्पतिः ॥ ६.१०७.१०० ॥
स्थिर राहून भीष्माला मार; आणि माझे हे वचन ऐक, जसे पूर्वी महाबुद्धी बृहस्पतीने शक्राला सांगितले होते.
6.107.101
ज्यायांसमपि चेद्वृद्धं गुणैरपि समन्वितम् ।
आततायिनमायान्तं हन्याद्धातकमात्मनः ॥ ६.१०७.१०१ ॥
ज्येष्ठ, वृद्ध आणि गुणसंपन्न असला तरी, आततायी होऊन आपल्याला मारण्यासाठी येणाऱ्याला मारावे.
6.107.102
शाश्वतोऽयं स्थितो धर्मः क्षत्रियाणां धनञ्जय ।
योद्धव्यं रक्षितव्यं च यष्टव्यं चानसूयुभिः ॥ ६.१०७.१०२ ॥
हे धनंजया, क्षत्रियांसाठी हा शाश्वत धर्म स्थापित आहे: युद्ध करणे, रक्षण करणे आणि मत्सररहित होऊन यज्ञ करणे.
6.107.103
शिखण्डी निधनं कृष्ण भीष्मस्य भविता ध्रुवम् ।
दृष्ट्वैव हि सदा भीष्मः पाञ्चाल्यं विनिवर्तते ॥ ६.१०७.१०३ ॥
हे कृष्णा, शिखंडी निश्चितपणे भीष्माच्या मृत्यूचे कारण होईल. पाञ्चाल्याला पाहताच भीष्म नेहमी मागे फिरतात.
6.107.104
ते वयं प्रमुखे तस्य पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् ।
गाङ्गेयं पातयिष्याम उपायेनेति मे मतिः ॥ ६.१०७.१०४ ॥
आपण त्याच्यासमोर शिखंडीला पुढे करून गांगेयाला पाडू; हेच माझे मत आहे.
6.107.105
अहमन्यान्महेष्वासान्वारयिष्यामि सायकैः ।
शिखण्ड्यपि युधां श्रेष्ठं भीष्ममेवाभियोधयेत् ॥ ६.१०७.१०५ ॥
मी बाणांनी इतर महान धनुर्धरांना रोखीन; योद्ध्यांमध्ये श्रेष्ठ शिखंडीने भीष्माशीच युद्ध करावे.
6.107.106
श्रुतं हि कुरुमुख्यस्य नाहं हन्यां शिखण्डिनम् ।
कन्या ह्येषा पुरा भूत्वा पुरुषः समपद्यत ॥ ६.१०७.१०६ ॥
कुरूंमध्ये श्रेष्ठ असलेल्यांचे वचन मी ऐकले आहे: मी शिखंडीला मारणार नाही; ही पूर्वी कन्या होती आणि नंतर पुरुष झाली.
6.107.107
अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा भीष्मस्य वधसंयुतम् ।
जहृषुर्हृष्टरोमाणः सकृष्णाः पाण्डवास्तदा ॥ ६.१०७.१०७ ॥
भीष्मवधासंबंधीचे अर्जुनाचे बोल ऐकून कृष्णासह पांडव तेव्हा रोमांचित होऊन हर्षित झाले.
6.107.108
इत्येवं निश्चयं कृत्वा पाण्डवाः सहमाधवाः ।
अनुमान्य महात्मानं प्रययुर्हृष्टमानसाः।
शयनानि यथा स्वानि भेजिरे पुरुषर्षभाः ॥ ६.१०७.१०८ ॥
असा निश्चय करून, माधवासह पांडव महात्म्याचा निरोप घेऊन आनंदित मनाने निघाले; त्या पुरुषश्रेष्ठांनी आपापल्या शयनस्थानांकडे प्रस्थान केले.