महाभारत · अध्याय 6.109
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.109.1
कथं शिखण्डी गाङ्गेयमभ्यधावत्पितामहम् ।
पाञ्चाल्यः समरे क्रुद्धो धर्मात्मानं यतव्रतम् ॥ ६.१०९.१ ॥
पांचाल राजपुत्र शिखंडी युद्धात क्रुद्ध होऊन धर्मात्मा, व्रतनिष्ठ गाङ्गेय पितामहांवर कसा धावून गेला?
6.109.2
केऽरक्षन्पाण्डवानीके शिखण्डिनमुदायुधाः ।
त्वरमाणास्त्वराकाले जिगीषन्तो महारथाः ॥ ६.१०९.२ ॥
त्या घाईच्या काळात, उगारलेली शस्त्रे घेतलेले, विजयाची इच्छा करणारे कोणते महारथी सैन्यात शिखंडी आणि पांडवांचे रक्षण करत होते?
6.109.3
कथं शान्तनवो भीष्मः स तस्मिन्दशमेऽहनि ।
अयुध्यत महावीर्यः पाण्डवैः सह सृञ्जयैः ॥ ६.१०९.३ ॥
शंतनूपुत्र महापराक्रमी भीष्म त्या दहाव्या दिवशी पांडव आणि सृंजयांशी कसे युद्ध करत राहिले?
6.109.4
न मृष्यामि रणे भीष्मं प्रत्युद्यातं शिखण्डिना ।
कच्चिन्न रथमद्गोऽस्व धनुर्वाऽशीर्यतास्थतः ॥ ६.१०९.४ ॥
युद्धात शिखंडीने भीष्मांवर प्रतिहल्ला केलेला मी सहन करू शकत नाही. त्यांचा रथ, हत्ती, बैल, घोडा किंवा धनुष्य उभे असतानाच तुटले का?
6.109.5
नाशीर्यत धनुश्चास्य रथभङ्गो न चाप्यभूत् ।
युध्यमानस्य संग्रामे भीष्मस्य भरतर्षभ।
निघ्नतः समरे शत्रून्शरैः सन्नतपर्वभिः ॥ ६.१०९.५ ॥
हे भरतश्रेष्ठा! युद्धात लढणाऱ्या भीष्मांचे धनुष्य तुटले नाही, त्यांचा रथही मोडला नाही. वाकलेल्या पर्वांच्या बाणांनी शत्रूंचा संहार करत असताना असा कोणताही अडथळा आला नाही.
6.109.6
अनेकशतसाहस्रावकानां महारथाः ।
तथा दन्तिगणा राजन्हायश्चैव सुसञ्जिताः ॥ ६.१०९.६ ॥
हे राजन्! शेकडो हजारो पायदळ, महारथी, हत्तींचे समूह आणि घोडेही तेथे चांगले सज्ज होते.
6.109.7
अभ्यवर्तन्त युद्धाय पुरस्कृत्य पितामहम् ॥ ६.१०९.७ ॥
पितामह भीष्मांना पुढे करून ते युद्धासाठी पुढे सरसावले.
6.109.8
यथाप्रतिज्ञं कौरव्य स चापि समिर्तिजयः ।
पार्यानामकरोद्भीष्मः सततं समिति क्षयम् ॥ ६.१०९.८ ॥
हे कौरव्या, आपल्या प्रतिज्ञेनुसार युद्धविजयी भीष्मांनी पांडवांचा सतत संहार केला.
6.109.9
युध्यमानं महेष्वासं विनिघ्नन्तं पराञ्शरैः ।
पाञ्चालाः पाण्डवैः सार्ध सर्वतः पर्यवारयन् ॥ ६.१०९.९ ॥
शत्रूंवर बाणांनी प्रहार करीत युद्ध करणाऱ्या त्या महाधनुर्धराला पांचालांनी पांडवांसह चहूबाजूंनी घेरले.
6.109.10
दशमेऽहनि संप्राप्ते ततस्तां रिपुवाहिनीम् ।
कीर्यमाणां शितैर्बाणैः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६.१०९.१० ॥
दहावा दिवस आला असता तीक्ष्ण बाणांनी शेकडो आणि हजारो वेळा त्या शत्रुसेनेचा विखुरलेपणा होत होता.
6.109.11
न हि भीष्मं महेष्वासं पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज ।
अशक्नुवन्रणे जेतुं पाशहस्तमिवानतकम् ॥ ६.१०९.११ ॥
हे पांडूच्या पूर्वजा, पांडवांना युद्धात त्या महाधनुर्धर भीष्मांना जिंकता आले नाही; हातात पाश घेतलेल्या यमाला जिंकता येत नाही तसे.
6.109.12
अथोपायान्महाराज सव्यसाची धनञ्जयः ।
त्रासयन्रथिनः सर्वान्बीभत्सुरपराजितः ॥ ६.१०९.१२ ॥
हे महाराजा, तेव्हा सव्यसाची धनंजय पुढे आला; अपराजित बीभत्सु सर्व रथिकांना भयभीत करीत.
6.109.13
सिंहवद्विनदन्नुच्चैर्धनुर्ज्यां विक्षिपन्मुहुः ।
शरौघान्विसृजन्पार्थो व्यचरत्कालवद्रणे ॥ ६.१०९.१३ ॥
सिंहाप्रमाणे मोठ्याने गर्जना करत, धनुष्याची दोरी वारंवार छेडत, बाणांचे प्रवाह सोडत पार्थ रणांगणात कालासारखा संचार करू लागला.
6.109.14
तस्य शब्देन वित्रस्तास्तावका भारतर्षभ ।
सिंहस्येव मृगा राजन्व्यद्रवन्त महाभयात् ॥ ६.१०९.१४ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, त्याच्या गर्जनेने तुझे सैनिक भयभीत झाले; हे राजा, सिंह पाहून हरिणे पळावीत तसे ते मोठ्या भयाने पळू लागले.
6.109.15
जयन्तं पाण्डवं दृष्ट्वा त्वत्सैन्यं चाभिपीडितम् ।
दुर्योधनस्ततो भीष्ममब्रवीद्भृशपीडितः ॥ ६.१०९.१५ ॥
पांडवाला विजय मिळवताना आणि तुझे सैन्य पीडित झालेले पाहून अत्यंत व्यथित झालेला दुर्योधन तेव्हा भीष्माला म्हणाला.
6.109.16
एष पाण्डुसुतस्तात श्वेताश्वः कृष्णसारथिः ।
दहते मामकान्सर्वान्कृष्णवर्त्मेन काननम् ॥ ६.१०९.१६ ॥
हे तात, हा पांडुपुत्र श्वेत अश्वांचा असून कृष्ण ज्याचा सारथी आहे; तो माझ्या सर्व सैनिकांना अरण्याप्रमाणे जाळत आहे.
6.109.17
पश्य सैन्यानि गाङ्गेय द्रवमाणानि सर्वशः ।
पण्डवेन युधां श्रेष्ठ काल्यमानानि संयुगे ॥ ६.१०९.१७ ॥
हे गांगेया, सर्वत्र पळणाऱ्या सैन्यांकडे पाहा; हे योद्ध्यांमध्ये श्रेष्ठा, युद्धात पांडवाकडून ती विखुरली जात आहेत.
6.109.18
यथा पशुगणान्पालः संकालयति कानने ।
तथेदं मामकं सैन्यं काल्यते शत्रुतापन ॥ ६.१०९.१८ ॥
रानात गुराखी जसे गुरांच्या कळपाला विखुरतो, तसेच हे शत्रुतापना, माझे हे सैन्य विखुरले जात आहे.
6.109.19
धनञ्जयशरैर्भग्नं द्रवमाणं ततस्ततः ।
भीमोऽप्येवं दुराधर्पो विद्रावयति मे बलम् ॥ ६.१०९.१९ ॥
धनंजयाच्या बाणांनी भग्न होऊन इकडेतिकडे पळणाऱ्या माझ्या सैन्याला, दुर्धर्ष भीमही त्याचप्रमाणे पळवून लावत आहे.
6.109.20
सात्यकिश्चेकितानश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
अभिमन्युः सुविक्रान्तो वाहिनीं द्रवते मम ॥ ६.१०९.२० ॥
सात्यकी, एकितान, माद्रीचे दोन पाण्डवपुत्र आणि अत्यंत पराक्रमी अभिमन्यू हेही माझ्या सैन्याला पळवून लावत आहेत.
6.109.21
धृष्टद्युम्नस्तथा शूरो राक्षसश्च घटोत्कचः ।
व्यद्रावयेतां सहसा सैन्यं मम महारणे ॥ ६.१०९.२१ ॥
शूर धृष्टद्युम्न आणि राक्षस घटोत्कच यांनीही या महायुद्धात अचानक माझ्या सैन्याला विखुरले.
6.109.22
वध्यमानस्य सैन्यस्य सर्वैरेतैर्महारथैः ।
नान्यां गतिं प्रपश्यामि स्थाने युद्धे च भारत ॥ ६.१०९.२२ ॥
हे भरता, या सर्व महारथींकडून मारल्या जाणाऱ्या सैन्याला युद्धात आपल्या स्थानीसुद्धा दुसरी गती मला दिसत नाही.
6.109.23
ऋते त्वां पुरुषव्याघ्र देवतुल्यपराक्रमम् ।
पर्याप्तस्तु भवाञ्शीघ्रं पीडितानां गतिर्भव ॥ ६.१०९.२३ ॥
हे पुरुषव्याघ्रा, देवतुल्य पराक्रमी! तुझ्याशिवाय कोणीही पुरेसा नाही; तूच समर्थ आहेस, लवकर पीडितांचा आश्रय हो.
6.109.24
एवमुक्तो महाराज पिता देवव्रतस्तव ।
चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु कृत्वा निश्चयमात्मनः ॥ ६.१०९.२४ ॥
हे महाराजा, असे सांगितल्यावर तुझे पिता देवव्रत क्षणभर विचार करून आपला निश्चय केला.
6.109.25
तव संधारयन्पुत्रमब्रवीच्छंतनोः सुतः ।
दुर्योधन विजानीहि स्थिरो भूत्वा विशांपते ॥ ६.१०९.२५ ॥
शंतनूचा पुत्र (भीष्म) आपल्या पुत्राला (दुर्योधनाला) धीर देत म्हणाला, 'हे दुर्योधना, जाण, स्थिर हो, हे प्रजापती.'
6.109.26
पातयिष्ये रिपूनन्यान्पाण्डवान्प्रतिपालयन् ।
प्रतिज्ञातो जयो ह्यद्य पाण्डवानां महात्मनाम् ॥ ६.१०९.२६ ॥
'इतर शत्रूंना मी पाडीन, पाण्डवांचे रक्षण करीन.' आज महात्मा पाण्डवांच्या विजयाची प्रतिज्ञा केली आहे.
6.109.27
पूर्वकालं तव मया प्रतिज्ञानं महाबल ।
हत्वा दशसहस्राणि क्षत्रियाणां महात्मनाम् ॥ ६.१०९.२७ ॥
हे महाबला, पूर्वी मी तुला प्रतिज्ञा केली होती, महात्मा क्षत्रियांपैकी दहा हजार जणांना ठार मारल्यानंतर.
6.109.28
संग्रामादपयास्यामि ह्येतत्कर्म समाहितम् ।
इति तत्कृतवांश्चाहं यथोक्तं भरतर्षभ ॥ ६.१०९.२८ ॥
'मी युद्धातून माघार घेईन.' हे कर्म आधीच निश्चित झाले आहे. असेच मी केले, जसे सांगितले होते, हे भरतश्रेष्ठा.
6.109.29
अद्य चापि महत्कर्म प्रकरिष्ये यथाबलम् ।
अहं वाऽद्य हतः शेष्ये हनिष्ये वाऽद्य पाण्डवान् ॥ ६.१०९.२९ ॥
आजही मी माझ्या सामर्थ्यानुसार महान कर्म करीन. आज एक तर मी मारला जाऊन पडेन, किंवा आज पाण्डवांना मारीन.
6.109.30
अशक्याः पाण्डवा जेतुं देवैरपि सवासवैः ।
किं पुनर्मर्त्यधर्मेण क्षत्रियेण महाबलाः ॥ ६.१०९.३० ॥
इंद्रासह देवांनाही पाण्डवांना जिंकणे अशक्य आहे; मग मर्त्यधर्मी क्षत्रियाची काय गोष्ट, हे महाबलांनो?
6.109.31
अद्य ते पुरुषव्याघ्र प्रतरिष्ये ऋणं तव ।
भर्तृपिण्डकृतं राजन्निहताः पृतनामुखे ॥ ६.१०९.३१ ॥
हे पुरुषव्याघ्रा, आज मी तुझे ऋण फेडीन. हे राजा, तुझ्या अन्नाचे ऋण सेनेच्या अग्रभागी मारले गेलेल्यांच्या द्वारे फेडीन.
6.109.32
इत्युक्त्वा भरतश्रेष्ठ क्षत्रियान्प्रवपञ्छरैः ।
आससाद दुराधर्षः पाण्डवानामनीकिनीम् ॥ ६.१०९.३२ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, असे बोलून, बाणांनी क्षत्रियांना विखुरत तो दुर्धर्ष पांडवांच्या सेनेजवळ पोहोचला.
6.109.33
अनीकमध्ये तिष्ठन्तं गाङ्गेयं भारतर्षभ ।
आशीविषमिव क्रुद्धं पाण्डवाः प्रत्यवारयन् ॥ ६.१०९.३३ ॥
हे भरतर्षभा, सेनेच्या मध्यभागी उभ्या असलेल्या क्रुद्ध गाङ्गेयाला, विषारी सापाप्रमाणे, पांडवांनी अडवले.
6.109.34
दशमेऽहनि भीष्मस्तु दर्शयञ्शक्तिमात्मनः ।
राजञ्शतसहस्राणि सोऽवधीत्कुरुनन्दन ॥ ६.१०९.३४ ॥
हे कुरुनंदना, दहाव्या दिवशी भीष्माने आपली शक्ती दाखवत, हे राजा, शेकडो हजारांना ठार मारले.
6.109.35
पाञ्चालानां च ये श्रेष्ठा राजपुत्रा महारथाः ।
तेषामादत्त तेजांसि जलं सूर्य इवांशुभिः ॥ ६.१०९.३५ ॥
पांचालांमधील जे श्रेष्ठ राजपुत्र महारथी होते, त्यांचे तेज त्याने हरण केले, जसा सूर्य आपल्या किरणांनी जल शोषतो.
6.109.36
हत्वा दशसहस्राणि कुञ्जराणां तरस्विनाम् ।
सारोहाणां महाराज हयानां चायुतं तथा ॥ ६.१०९.३६ ॥
हे महाराजा, वेगवान दहा हजार हत्ती त्यांच्या स्वारांसह, आणि तसेच दहा हजार घोडेही त्याने ठार मारले.
6.109.37
पूर्णे शतसहस्रे द्वे पादातानां नरोत्तमः ।
प्रजज्वाल रणे भीष्मो विधूम इव पावकः ॥ ६.१०९.३७ ॥
दोन लाख पायदळ सैनिक पडल्यावर नरश्रेष्ठ भीष्म धूररहित अग्नीप्रमाणे रणात प्रज्वलित झाले.
6.109.38
न चैवं पाण्डवेयानां केचिच्छेकुर्निरीक्षितुम् ।
उत्तरं मार्गमास्थाय तपन्तमिव भास्करम् ॥ ६.१०९.३८ ॥
पांडवपक्षातील कोणालाही त्याच्याकडे थेट पाहणे शक्य होत नव्हते; उत्तरमार्गावर तळपणाऱ्या सूर्यासारखा तो होता.
6.109.39
ते पाण्डवेवाः संरब्धा महेष्वासेन पीडिताः ।
वधायाभ्यद्रवन्भीष्मं सृञ्जयाश्च महारथाः ॥ ६.१०९.३९ ॥
महाधनुर्धराने पीडित झालेले पांडवपुत्र, सृंजय आणि महारथी क्रुद्ध होऊन भीष्माला मारण्यासाठी धावले.
6.109.40
स वध्यमानो बहुभिर्भीष्मः शान्तनवस्तथा ।
अवकीर्णो महेष्वासैः शैलो मेघैरिवावृतः ॥ ६.१०९.४० ॥
अनेक महाधनुर्धरांनी प्रहार केलेला आणि बाणांनी झाकलेला शंतनुपुत्र भीष्म मेघांनी वेढलेल्या पर्वतासारखा दिसत होता.
6.109.41
पुत्रास्तु तव गाङ्गेयं समन्तात्पर्यवारयन् ।
महत्या सेनया सार्धं ततो युद्धमवर्तत ॥ ६.१०९.४१ ॥
पण तुमच्या पुत्रांनी गांगेयाला सर्व बाजूंनी वेढले; मग प्रचंड सैन्यासह युद्ध सुरू झाले.