महाभारत · अध्याय 6.112
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.112.1
अथ वीरो महेष्वासो मत्तवारणविक्रमः ।
समादाय महच्चापं मत्तवारणवारणम् ॥ ६.११२.१ ॥
तेव्हा वीर, महान धनुर्धर, मत्त हत्तीसारखा पराक्रमी तो योद्धा, मत्त हत्तींनाही रोखणारे महान धनुष्य उचलून.
6.112.2
विधुन्वानो नरश्रेष्ठो द्रावयाणो वरूथिनीम् ।
पृतनां पाण्डवेयानां गाहमानो महाबलः ॥ ६.११२.२ ॥
धनुष्य हलवीत, नरश्रेष्ठ, शत्रुसैन्य पळवत, पांडवांच्या त्या सेनेत शिरत असलेला महाबली.
6.112.3
निमित्तानि निमित्तज्ञः सर्वतो वीक्ष्य वीर्यवान् ।
प्रतपन्तमनीकानि द्रोणः पुत्रमभाषत ॥ ६.११२.३ ॥
शकुन जाणणारा, पराक्रमी द्रोण, सर्वत्र शकुन पाहून, सैन्यांना तापवणाऱ्या आपल्या पुत्राला म्हणाला.
6.112.4
अयं हि दिवसस्तात यत्र पार्थो महाबलः ।
जिघांसुः समरे भीष्मं परं यत्नं करिष्यति ॥ ६.११२.४ ॥
बाळा, हाच तो दिवस आहे; महाबली पार्थ युद्धात भीष्माला मारण्याच्या इच्छेने मोठा प्रयत्न करेल.
6.112.5
उत्पतन्ति हि मे बाणा धनुः प्रस्फुरतीव च ।
योगमस्त्राणि नेच्छन्ति क्रूरं मे वर्तते मनः ॥ ६.११२.५ ॥
माझे बाण उसळत आहेत, धनुष्य जणू फडफडत आहे; अस्त्रे मंत्रप्रयोग इच्छित नाहीत, माझे मन क्रूर होत आहे.
6.112.6
दिक्ष्वशान्तानि घोराणि व्याहरन्ति मृगद्विजाः ।
नीचैर्गृध्रा निलीयन्ते भारतानां चमूं प्रति ॥ ६.११२.६ ॥
दिशांमध्ये भयंकर अशुभ स्वरांनी पशुपक्षी ओरडत आहेत; गिधाडे खाली दडून भारतांच्या सैन्याकडे लपत आहेत.
6.112.7
नष्टप्रभ इवादित्यः सर्वतो लोहिता दिशः ।
रसते व्यथते भूमिः कम्पतीव च सर्वशः ॥ ६.११२.७ ॥
सूर्य जणू तेज हरवून बसला आहे; सर्व दिशा सर्वत्र लाल झाल्या आहेत. पृथ्वी आक्रंदते, वेदनेने थरथरते, जणू सर्वत्र कंपित होत आहे.
6.112.8
कङ्कगृध्रा बलाकाश्च व्याहरन्ति मुहुर्मुहुः ।
शिवाश्चैवाशिवा घोरा वेदयन्त्यो महद्भयम् ॥ ६.११२.८ ॥
कंक, गिधाडे आणि बगळे वारंवार ओरडत आहेत. भयंकर अशुभ कोल्ह्या महाभय सांगत ओरडत आहेत.
6.112.9
पपात महती चोल्का मध्येनादित्यमण्डलात् ।
सकबन्धश्च परिघो भानुमावृत्य तिष्ठति ॥ ६.११२.९ ॥
सूर्यमंडळाच्या मध्यातून एक मोठी उल्का कोसळली. धडविरहित परिघ-वलय सूर्याला वेढून उभे आहे.
6.112.10
परिवेषस्तथा घोरश्चन्द्रभास्करयोरभूत् ।
वेदयानो भयं घोरं राज्ञां देहावकर्तनम् ॥ ६.११२.१० ॥
चंद्र आणि सूर्य यांच्याभोवती भयंकर परिवेष दिसला; तो राजांना घोर भय आणि शरीरे छिन्न होण्याचे सूचित करत आहे.
6.112.11
देवतायतनस्थाश्च कौरवेन्द्रस्य देवताः ।
कम्पन्ते च हसन्ते च नृत्यन्ति च रुदन्ति च ॥ ६.११२.११ ॥
कौरवेंद्राच्या देवालयांतील देवता कंपित होतात, हसतात, नाचतात आणि रडतात.
6.112.12
अपसव्यं ग्रहाश्चक्रुरलक्ष्माणं दिवाकरम् ।
अवाक्शिराश्च भगवानुपातिष्ठत चन्द्रकमाः ॥ ६.११२.१२ ॥
ग्रहांनी सूर्याला अपसव्य व तेजहीन केले; भगवान चंद्रही मान खाली घालून जवळ येऊन उभा राहिला.
6.112.13
वपूंषि च नरेन्द्राणां विगताभानि लक्षये ।
धार्तराष्ट्रस्य सैन्येषु न च भ्राजन्ति दंशिताःक ॥ ६.११२.१३ ॥
राजांची शरीरे तेजोहीन दिसत आहेत; धृतराष्ट्रपुत्राच्या सैन्यात कवचधारी योद्धे चमकत नाहीत.
6.112.14
सेनयोरुभयोश्चापि समन्ताच्छ्रूयते महान् ।
पाञ्चजन्यस्य निर्घोषो गाण्डीवस्य च निःस्वनः ॥ ६.११२.१४ ॥
दोन्ही सैन्यांच्या चहूबाजूंनी पांचजन्य शंखाचा महान घोष आणि गांडीव धनुष्याचा टणत्कार ऐकू येत आहे.
6.112.15
ध्रुवमास्थाय बीभत्सुरुत्तमास्त्राणि संयुगे ।
अपास्यान्यान्रणे योधानभ्येष्यति पितामहम् ॥ ६.११२.१५ ॥
निश्चितपणे बीभत्सु (अर्जुन) उत्तम अस्त्रांचा आश्रय घेऊन, युद्धात इतर योद्ध्यांना बाजूला सारून पितामहांकडे येईल.
6.112.16
हृष्यन्ति रोमकूपाणि सीदतीव च मे मनः ।
चिन्तयित्वा महाबाहो भीष्मार्जुनसमागमम् ॥ ६.११२.१६ ॥
माझे रोमकूप उभे राहत आहेत, मन जणू खचत आहे; हे महाबाहो, भीष्म आणि अर्जुन यांच्या भेटीचा विचार करून.
6.112.17
तं चेह निकृतिप्रज्ञं पाञ्चाल्यं पापचेतसम् ।
पुरस्कृत्य रणे पार्थो भीष्मस्यायोधनं गतः ॥ ६.११२.१७ ॥
कपटबुद्धी आणि पापी मनाच्या त्या पांचाल्याला (शिखंडी) पुढे करून पार्थ युद्धात भीष्मांच्या रणांगणावर आला आहे.
6.112.18
अब्रवीच्च पुरा भीष्मो नाहं हन्यां शिखण्डिनम् ।
स्त्री ह्येषा विहिता धात्रा दैवाच्च स पुनः पुमान् ॥ ६.११२.१८ ॥
पूर्वी भीष्म म्हणाले होते, 'मी शिखंडीला मारणार नाही; कारण तिला विधात्याने स्त्री म्हणून निर्माण केले आहे, आणि दैवाने ती पुन्हा पुरुष झाली आहे.'
6.112.19
असंकल्पध्वजश्चैव याज्ञसेनिर्महाबलः ।
न चामङ्गलिके तस्मिन्प्रहरेदापगासुतः ॥ ६.११२.१९ ॥
असंकल्पध्वज आणि महाबली याज्ञसेनीवर, अमंगल वेळी आपगासुत (भीष्म) प्रहार करू नये.
6.112.20
एतद्विचिन्तयानस्य प्रज्ञा सीदति मे भृशम् ।
अभ्युद्यतो रणे पार्थः कुरुवृद्धमुपाद्रवत् ॥ ६.११२.२० ॥
याचा विचार करताना माझी प्रज्ञा फार खचत आहे; रणात उठलेला पार्थ कुरुवृद्धाकडे धावला आहे.
6.112.21
युधिष्ठिरस्य च क्रोधो भीष्मश्चार्जुनसंगतः ।
मम चास्त्रसमारम्भः प्रजानामशिवं ध्रुवम् ॥ ६.११२.२१ ॥
युधिष्ठिराचा क्रोध, अर्जुनासह भीष्म, आणि माझा अस्त्रारंभ — प्रजांसाठी निश्चितच अमंगल.
6.112.22
मनस्वी बलवाञ्शूरः कृतास्त्रोऽलघुविक्रमः ।
दूरपाती दृढेषुश्च निमित्तज्ञश्च पाण्डवः ॥ ६.११२.२२ ॥
मनस्वी, बलवान, शूर, अस्त्रकुशल, महापराक्रमी, दूरवर बाण मारणारा, दृढ बाणांचा, शकुन जाणणारा — तो पाण्डव.
6.112.23
अजेयः समरे चापि देवैरपि सवासवैः ।
बलवान्बुद्धिमांश्चैव जितक्लेशो युधां वरः ॥ ६.११२.२३ ॥
युद्धात देवांनाही, इंद्रासह देवांनाही अजेय; बलवान, बुद्धिमान, क्लेशांवर जय मिळवलेला, योद्ध्यांमध्ये श्रेष्ठ.
6.112.24
विजयी च रणे नित्यं भैरवास्त्रश्च पाण्डवः ।
अभ्युद्यतं रणे दृष्ट्वा भैरवास्त्रं च पाण्डवम् ।
तस्य मार्गं परिहरन्द्रुतं गच्छ यतव्रत ॥ ६.११२.२४ ॥
रणात नेहमी विजयी, भैरवास्त्र असलेला पाण्डव; रणात उठलेल्या भैरवास्त्रधारी पाण्डवाला पाहून त्याचा मार्ग टाळून लवकर जा, हे यतव्रता.
6.112.25
पश्याद्यैतन्महाघोरे संयुगे वैशसं महत् ।
हेमचित्राणि शूरणां महान्ति च शुभानि च ॥ ६.११२.२५ ॥
या भयंकर युद्धातील हा महान संहार पाहा, वीरांची सोन्याने सजवलेली मोठी आणि सुंदर (शस्त्रे) पाहा.
6.112.26
कवचान्यवदीर्यन्ते शरैः सन्नतपर्वभिः ।
छिद्यन्ते च ध्वजाग्राणि तोमराश्च धनूंषि च ॥ ६.११२.२६ ॥
वाकलेल्या पेरांच्या बाणांनी चिलखते फाटत आहेत; ध्वजांची टोके, तोमर आणि धनुष्येही तोडली जात आहेत.
6.112.27
प्रासाश्च विमलास्तीक्ष्णाः शक्त्यश्च कनकोज्ज्वलाः ।
वैजयन्त्यश्च नागानां संक्रुद्धेन किरीटिना ॥ ६.११२.२७ ॥
चमकणारे तीक्ष्ण प्रास, सोन्यासारख्या तेजस्वी शक्ती आणि हत्तींच्या विजयपताका — क्रुद्ध किरीटी (अर्जुन) यांच्याकडून (तुटत आहेत).
6.112.28
नायं संरक्षितुं कालः प्राणान्पुत्रोपजीविभिः ।
याहि स्वर्गं पुरस्कृत्य यशसे विजयाय च ॥ ६.११२.२८ ॥
हा प्राणरक्षणाचा काळ नाही; पुत्रांवर अवलंबून असणाऱ्यांनी (रक्षण करावे). स्वर्गाला समोर ठेवून कीर्ती आणि विजयासाठी जा.
6.112.29
रथनागहयावर्तां महाघोरां सुदुर्गमाम् ।
रथेन संग्रामनदीं तरत्येष कपिध्वजः ॥ ६.११२.२९ ॥
रथ, हत्ती आणि घोडे हे ज्यातील भोवरे आहेत, अशी अत्यंत भयंकर आणि दुर्गम युद्धनदी हा कपिध्वज (अर्जुन) रथाने पार करत आहे.
6.112.30
ब्रह्मण्यता दमो दानं तपश्च चरितं महत् ।
इहैव दृश्यते पार्थे भ्राता यस्य धनञ्जयः ॥ ६.११२.३० ॥
ब्राह्मणभक्ती, संयम, दान, तप आणि महान आचरण — हे सर्व येथेच पृथेच्या पुत्रात दिसते; ज्याचा भाऊ धनंजय आहे.
6.112.31
भीमसेनश्च बलवान्माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
वासुदेवश्च वार्ष्णेयो यस्य नाथो व्यवस्थितः ॥ ६.११२.३१ ॥
बलवान भीमसेन, माद्रीचे दोन पुत्र पांडव आणि वृष्णिवंशीय वासुदेव—ज्यांचा रक्षक तो स्थिरपणे उभा आहे.
6.112.32
तस्यैष मन्युप्रभवो धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः ।
तपोभावितदेहस्य कोपो दहति वाहिनीम् ॥ ६.११२.३२ ॥
हा त्या दुर्बुद्धी धृतराष्ट्रपुत्राच्या क्रोधातून जन्मलेला आहे; तपाने शुद्ध झालेल्या देहाच्या त्याचा हा कोप सेनेला जाळत आहे.
6.112.33
एष संदृश्यते पार्थो वासुदेवव्यपाश्रयः ।
दारयन्सर्वसैन्यानि धार्तराष्ट्राणि सर्वशः ॥ ६.११२.३३ ॥
हा पार्थ दिसत आहे—वासुदेवाच्या आश्रयाने, धृतराष्ट्रपुत्रांच्या सर्व सेनांना सर्व बाजूंनी फोडत.
6.112.34
एतदालोक्यते सैन्यं क्षोभ्यमाणं किरीटिना ।
महोर्मिनद्धं सुमहत्तिमिनेव महाजलम् ॥ ६.११२.३४ ॥
किरीटीने (अर्जुनाने) क्षोभ पावलेली ही सेना दिसत आहे—मोठ्या लाटांनी वेढलेल्या, तिमी माशाने हालवलेल्या महासागराप्रमाणे.
6.112.35
हाहाकिलकिलाशब्दाः श्रूयन्ते च चमूमुखे ।
याहि पाञ्चालदायादमहं यास्ये युधिष्ठिरम् ॥ ६.११२.३५ ॥
सेनेच्या अग्रभागी 'हाहाकार' आणि 'किलकिला' असे शब्द ऐकू येत आहेत. (सारथ्याला—) चल! पांचाल-वारसाकडे, युधिष्ठिराकडे मी जाईन.
6.112.36
दुर्गमं ह्यन्तरं राज्ञो व्यूहस्यामिततेजसः ।
समुद्रकुक्षिप्रतिमं सर्वतोऽतिरथैः स्थितैः ॥ ६.११२.३६ ॥
अमित तेजस्वी राजाच्या व्यूहाचे अंतर खरोखरच दुर्गम आहे—समुद्राच्या उदरासारखे, चहूबाजूंनी उभ्या असलेल्या अतिरथींनी वेढलेले.
6.112.37
सात्यकिश्चाभिमन्युश्च धृष्टद्युम्नवृकोदरौ ।
पर्यरक्षन्त राजानं यमौ च मनुजेश्वरम् ॥ ६.११२.३७ ॥
सात्यकी आणि अभिमन्यू, धृष्टद्युम्न आणि वृकोदर, तसेच यमल बंधूही मनुष्यांच्या स्वामी राजाचे सर्व बाजूंनी रक्षण करीत होते.
6.112.38
उपेन्द्रसदृशश्यामो महाशाल इवोद्गतः ।
एष गच्छत्यनीकाग्रे द्वितीय इव फल्गुनः ॥ ६.११२.३८ ॥
उपेंद्राप्रमाणे श्यामवर्ण, उंच उभ्या राहिलेल्या महाशाल वृक्षासारखा हा सेनेच्या अग्रभागी पुढे जात आहे; जणू दुसरा फल्गुनच.
6.112.39
उत्तमास्त्राणि चाधत्स्व गृहीत्वा च महद्धनुः ।
पार्षतं याहि राजानं युध्यस्व च वृकोदरम् ॥ ६.११२.३९ ॥
उत्तम अस्त्रे धारण कर, महाधनुष्य घेऊन पार्षताकडे जा, राजाजवळ जाऊन वृकोदराशी युद्ध कर.
6.112.40
को हि नेच्छेत्प्रियं पुत्रं जीवन्तं शाश्वतीः समाः ।
क्षत्रधर्मं तु संप्रेक्ष्य ततस्त्वां नियुनज्म्यहम् ॥ ६.११२.४० ॥
आपला प्रिय पुत्र अनंत वर्षे जगावा अशी कोण इच्छा करणार नाही? परंतु क्षात्रधर्माचा विचार करूनच मी तुला नियुक्त करीत आहे.
6.112.41
एष चातिरणे भीष्मो दहते वै महाचमूम् ।
युद्धेषु सदृशस्तात यमस्य वरुणस्य च ॥ ६.११२.४१ ॥
हा भीष्म अति भयंकर युद्धात महासेनेला भस्म करीत आहे, वत्सा! युद्धांत तो यम व वरुणासारखा आहे.
6.112.42
पुत्रं समनुशास्यैवं भारद्वाजः प्रतापवान् ।
महारणे महाराज धर्मराजमयोधयत् ॥ ६.११२.४२ ॥
अशा प्रकारे पुत्राला उपदेश करून प्रतापी भारद्वाज, हे महाराजा, त्या महायुद्धात धर्मराजाशी लढला.