মহাভারত · অধ্যায় 6.113
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.113.1
भगदत्तः कृपः शल्यः कृतवर्ता तथैव च ।
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ सैन्धवश्च जयद्रथः ॥ ६.११३.१ ॥
ভগদত্ত, কৃপ, শল্য, কৃতবর্মা, তেমনই বিন্দ ও অনুবিন্দ, অবন্তীর দুই রাজকুমার, এবং সিন্ধুরাজ জয়দ্রথ।
6.113.2
चित्रसेनो विकर्णश्च तथा दुर्मर्षणो युवा ।
दशैते तावका योधा भीमसेनमयोधयन् ॥ ६.११३.२ ॥
চিত্রসেন, বিকর্ণ এবং তরুণ দুর্মর্ষণ — এই দশজন আপনার যোদ্ধা ভীমসেনের সঙ্গে যুদ্ধ করল।
6.113.3
महत्या सेनया युक्ता नानादेशसमुत्थया ।
भीष्मस्य समरे राजन्प्रार्थयाना महद्यशः ॥ ६.११३.३ ॥
হে রাজা, নানা দেশ থেকে সমবেত বিশাল সেনায় যুক্ত হয়ে, যুদ্ধে ভীষ্মের মহাযশ কামনা করে (তারা অগ্রসর হল)।
6.113.4
शल्यस्तु नवभिर्बाणैर्भीमसेनमताडयत् ।
कृतवर्मा त्रिभिर्भाणैः कृपश्च नवभिः शरैः ॥ ६.११३.४ ॥
শল্য নয়টি বাণে ভীমসেনকে আঘাত করল; কৃতবর্মা তিনটি বাণে; এবং কৃপ নয়টি শরে।
6.113.5
चित्रसेनो विकर्णश्च भगदत्तश्च मारिष ।
दशभिर्दशभिर्बाणैर्भीमसेनमताडयन् ॥ ६.११३.५ ॥
হে মারিষ, চিত্রসেন, বিকর্ণ এবং ভগদত্ত প্রত্যেকে দশটি করে বাণে ভীমসেনকে আঘাত করল।
6.113.6
सैन्धवश्च त्रिभिर्बाणैर्भीमसेनमडायत् ।
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः ॥ ६.११३.६ ॥
সিন্ধুরাজ তিনটি বাণে ভীমসেনকে আঘাত করল; অবন্তীর দুই রাজকুমার বিন্দ ও অনুবিন্দ প্রত্যেকে পাঁচটি করে বাণে।
6.113.7
दुर्मर्षणस्तु विंशत्या पाण्डवं निशितैः शरैः ।
स तान्सर्वान्महाराज राजमानान्पृथक्पृथक् ॥ ६.११३.७ ॥
দুর্মর্ষণ তীক্ষ্ণ কুড়িটি বাণে পাণ্ডুপুত্রকে (ভীমকে) বিদ্ধ করলেন। হে মহারাজ, তিনি সেই দীপ্যমান সকলকে পৃথক পৃথকভাবে (বিদ্ধ করলেন)।
6.113.8
प्रवीरान्सर्वलोकस्य धार्तराष्ट्रान्महारथान् ।
जघान समरे वीरः पाण्डवः परवीरहा ॥ ६.११३.८ ॥
বিশ্বের শ্রেষ্ঠ বীর, মহারথী ধৃতরাষ্ট্রপুত্রদের শত্রুবীরঘাতী সেই বীর পাণ্ডুপুত্র যুদ্ধে বধ করলেন।
6.113.9
सप्तभिः शल्यमाविध्यत्कृतवर्माणमष्टभिः ।
कृपस्य सशरं चापं मध्ये चिच्छेद भारत ॥ ६.११३.९ ॥
তিনি সাতটি বাণে শল্যকে বিদ্ধ করলেন এবং আটটি বাণে কৃতবর্মাকে। হে ভারত, তিনি কৃপের ধনুক বাণসহ মাঝখান থেকে কেটে ফেললেন।
6.113.10
अथैनं च्छिन्नधन्वानं पुनर्विव्याध सप्तभिः ।
विन्दानुविन्दौ च तथा त्रिभिस्त्रिभिरताडयत् ॥ ६.११३.१० ॥
তখন তার ধনুক ছিন্ন হলে তিনি তাকে আবার সাতটি বাণে বিদ্ধ করলেন; এবং বিন্দ ও অনুবিন্দকেও প্রত্যেককে তিনটি করে বাণে আঘাত করলেন।
6.113.11
दुर्मर्षणं च विंशत्या चित्रसेनं च पञ्चभिः ।
विकर्णं दशभिर्बाणैः पञ्चभिश्च जयद्रथम् ॥ ६.११३.११ ॥
তিনি দুর্মর্ষণকে কুড়িটি, চিত্রসেনকে পাঁচটি, বিকর্ণকে দশটি বাণে এবং জয়দ্রথকে পাঁচটি বাণে বিদ্ধ করলেন।
6.113.12
विद्ध्वा भीमोऽनदद्धृष्टः सैन्धवं च पुनस्त्रिभिः ।
अथान्यद्धनुरादाय गौतमो रथिनां वरः ॥ ६.११३.१२ ॥
ভীম হর্ষে তাঁদের বিদ্ধ করে গর্জন করলেন; আবার সৈন্ধব (জয়দ্রথ)-কে তিনটি বাণে বিদ্ধ করলেন। তখন রথীশ্রেষ্ঠ গৌতম (কৃপ) অন্য একটি ধনুক তুলে নিলেন।
6.113.13
भीमं विव्याध संरब्धो दशभिर्निशितैः शरैः ।
स विद्धो दशभिर्बाणैस्तोत्रैरिव महाद्विपः ॥ ६.११३.१३ ॥
ক্রুদ্ধ হয়ে সে তীক্ষ্ণ দশটি বাণে ভীমকে বিদ্ধ করল। দশটি বাণে বিদ্ধ সেই বীর অঙ্কুশে আঘাত পাওয়া মহাহস্তীর মতো হল।
6.113.14
ततः क्रुद्धो महाराज भीमसेनः प्रतापवान् ।
गौतमं ताडयामास शरैर्बहुभिराहवे ॥ ६.११३.१४ ॥
তখন হে মহারাজ, প্রতাপশালী ভীমসেন ক্রুদ্ধ হয়ে যুদ্ধে বহু বাণে গৌতমকে আঘাত করলেন।
6.113.15
सैन्धवस्य तथाऽश्वांश्च सारथिं च त्रिभिः शरैः ।
प्राहिणोन्मृत्युलोकाय कालान्तकसमद्युतिः ॥ ६.११३.१५ ॥
সৈন্ধবের ঘোড়া ও সারথিকেও তিন বাণে সে মৃত্যুলোকে পাঠাল; কালান্তকের মতো দীপ্তিমান ছিল সে।
6.113.16
हताश्वात्तु रथात्तूर्णमवप्लुत्य महारथः ।
शरांश्चिक्षेप निशितान्भीमसेनस्य संयुगे ॥ ६.११३.१६ ॥
ঘোড়াগুলো নিহত হলে সেই মহারথী দ্রুত রথ থেকে লাফিয়ে নামল এবং যুদ্ধে ভীমসেনের উপর তীক্ষ্ণ বাণ নিক্ষেপ করল।
6.113.17
तस्य भीमो धनुर्मध्ये द्वाभ्यां चिच्छेद मारिष ।
भल्लाभ्यां भरतश्रेष्ठ सैन्धवस्य महात्मनः ॥ ६.११३.१७ ॥
হে মারিষ, হে ভরতশ্রেষ্ঠ, ভীম সেই মহাত্মা সৈন্ধবের ধনুক মাঝখান থেকে দুটি ভল্ল বাণে কেটে ফেললেন।
6.113.18
स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः ।
चित्रसेनरथं राजन्नारुरोह त्वरान्वितः ॥ ६.११३.१८ ॥
হে রাজন, ধনুক ভাঙা, রথহীন, ঘোড়া ও সারথি নিহত হওয়ায় সে দ্রুত চিত্রসেনের রথে আরোহণ করল।
6.113.19
अत्यद्भुतं रणे कर्म कृतवांस्तत्र पाण्डवः ।
महारथाञ्शरैर्विद्ध्वा वारयित्वा च मारिष ॥ ६.११३.१९ ॥
হে মহাশয়, সেখানে যুদ্ধে পাণ্ডুপুত্র অত্যন্ত অদ্ভুত কর্ম করলেন। মহারথীদের বাণে বিদ্ধ করে তাঁদের প্রতিরোধ করলেন।
6.113.20
विरथं सैन्धवं चक्रे सर्वलोकस्य पश्यतः ।
तदा न ममृषे शल्यो भीमसेस्य विक्रमम् ॥ ६.११३.२० ॥
সকলের চোখের সামনেই তিনি সৈন্ধবকে রথহীন করলেন। তখন শল্য ভীমসেনের বিক্রম সহ্য করতে পারলেন না।
6.113.21
स संधाय शरांस्तीक्ष्णान्करमारपरिमार्जितान् ।
भीमं विव्याध समरे तिष्ठितिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ६.११३.२१ ॥
তীক্ষ্ণ বাণ সন্ধান করে, হাতের নৈপুণ্যে শাণিত সেই বাণে যুদ্ধে ভীমকে বিদ্ধ করে বললেন, "দাঁড়াও, দাঁড়াও!"
6.113.22
कृपश्च कृतवर्माच भगदत्तश्च वीर्यवान् ।
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ चित्रसेनश्च संयुगे ॥ ६.११३.२२ ॥
কৃপ, কৃতবর্মা, বীর্যবান ভগদত্ত, অবন্তীর দুই রাজপুত্র বিন্দ ও অনুবিন্দ, এবং চিত্রসেন যুদ্ধে।
6.113.23
दुर्मर्षणो विकर्णश्च सिन्धुराजश्च वीर्यवान् ।
भीमं ते विव्यधुस्तूर्णं शल्यहेतोररिन्दमाः ॥ ६.११३.२३ ॥
দুর্মর্ষণ, বিকর্ণ ও বীর্যবান সিন্ধুরাজ শল্যের জন্য দ্রুত ভীমকে বিদ্ধ করলেন, হে শত্রুদমনকারীগণ।
6.113.24
स च तान्प्रति विव्याध पञ्चभिः पञ्चभिः शरैःक ।
शल्यं विव्याध सप्तत्या पुनश्च दशभिः शरैः ॥ ६.११३.२४ ॥
তিনি তাঁদের প্রত্যেককে পাঁচটি করে বাণে বিদ্ধ করলেন; শল্যকে সত্তরটি বাণে বিদ্ধ করলেন, আবার দশটি বাণে।
6.113.25
तं शल्यो नवभिर्भित्त्वा पुनर्विव्याध पञ्चभिः ।
सारथिं चास्य भल्लेन गाढं विव्याध मर्मणि ॥ ६.११३.२५ ॥
শল্য তাঁকে নয়টি বাণে বিদ্ধ করে আবার পাঁচটি বাণে বিদ্ধ করলেন; তাঁর সারথিকে ভল্ল বাণে মর্মস্থানে গভীরভাবে বিদ্ধ করলেন।
6.113.26
विशोकं प्रेक्ष्य निर्भिन्नं भीमसेनः प्रतापवान् ।
मद्रराजं त्रिभिर्बाणैर्बाह्वोरुरुसि चार्पयत् ॥ ६.११३.२६ ॥
মহাপরাক্রমী ভীমসেন, বিদ্ধ হয়েও অবিচলিত তাঁকে দেখে, মদ্ররাজকে তিনটি বাণে তাঁর বাহুতে, উরুতে ও বুকে আঘাত করলেন।
6.113.27
तथेतरान्महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः ।
ताजयामास समरे सिंहवाद्विननाद च ॥ ६.११३.२७ ॥
তেমনই যুদ্ধে অন্য মহাধনুর্ধরদেরও প্রত্যেককে তিনটি করে সরল বাণে পরাজিত করলেন এবং সিংহের মতো গর্জন করলেন।
6.113.28
ते हि यत्ता महेष्वासाः पाण्डवं युद्धकोविदम् ।
त्रिभिस्त्रिभिरकुण्ठाग्रैर्भृशं मर्मस्वताडयन् ॥ ६.११३.२८ ॥
প্রস্তুত সেই মহাধনুর্ধরেরা যুদ্ধনিপুণ পাণ্ডবকে অভঙ্গুর অগ্রভাগযুক্ত তিনটি তিনটি বাণে মর্মস্থানে প্রচণ্ডভাবে আঘাত করলেন।
6.113.29
सोऽतिविद्धो महेष्वासो भीमसेनो न विव्यथे ।
पर्वतो वारिधाराभिर्वर्षमाणैरिवाम्बुदैः ॥ ६.११३.२९ ॥
অতিশয় বিদ্ধ হয়েও সেই মহাধনুর্ধর ভীমসেন ব্যথিত হলেন না; বর্ষণরত মেঘের জলধারায় পর্বত যেমন বিচলিত হয় না।
6.113.30
स तु क्रोधसमाविष्टः पाण्डवानां महारथः ।
मद्रेश्वरं त्रिभिर्बाणैर्भृशं विद्ध्वा महायशाः ॥ ६.११३.३० ॥
কিন্তু ক্রোধে পূর্ণ সেই পাণ্ডবদের মহারথী, মহাযশা, মদ্রেশ্বরকে তিনটি বাণে প্রচণ্ডভাবে বিদ্ধ করলেন।
6.113.31
कृपं च नवभिर्बाणैर्भृशं विद्ध्वा समन्ततः ।
प्रग्ज्योतिषं शतैराजौ राजन्विव्याध सायकैः ॥ ६.११३.३१ ॥
কৃপকে নয়টি বাণে চারদিক থেকে ভীষণভাবে বিদ্ধ করে, হে রাজন্, যুদ্ধে প্রাগ্জ্যোতিষরাজ (ভগদত্ত)-কে শত শত সায়কে বিদ্ধ করলেন।
6.113.32
ततस्तु सशरं चापं सात्वतस्य महात्मनः ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन चिच्छेद कृतहस्तवत् ॥ ६.११३.३२ ॥
তারপর সাত্বত (সাত্যকি) মহাত্মার শরসহ ধনুককে, দক্ষ হস্তের অধিকারীর মতো, অতি তীক্ষ্ণ ক্ষুরপ্র দিয়ে ছেদন করলেন।
6.113.33
तथान्यद्धनुरादाय कृतवर्मा वृकोदरम् ।
आजघान भ्रुवोर्मध्ये नाराचेन परंतपः ॥ ६.११३.३३ ॥
সেইরূপ অন্য একটি ধনুক নিয়ে শত্রুদের তাপদানকারী কৃতবর্মা বৃকোদর (ভীম)-কে ভ্রূদ্বয়ের মাঝখানে নারাচ দিয়ে আঘাত করলেন।
6.113.34
भीमस्तु समरे विद्ध्वा शल्यं नवभिरायसैः ।
भगदत्तं त्रिभिश्चैव कृतवर्माणमष्टभिः ॥ ६.११३.३४ ॥
ভীম যুদ্ধে শল্যকে নয়টি লোহার শরে বিদ্ধ করলেন, ভগদত্তকে তিনটি দিয়ে, এবং কৃতবর্মাকে আটটি দিয়ে।
6.113.35
द्वाभ्यां द्वाभ्यां तु विव्याध गौतमप्रभृतीन्रथान् ।
तेऽपि तं समरे राजन्विव्यधुर्निशितैः शरैः ॥ ६.११३.३५ ॥
দুটি দুটি করে বাণে তিনি গৌতম (কৃপ) প্রভৃতি রথীদের বিদ্ধ করলেন। হে রাজন্, তারাও যুদ্ধে তাঁকে তীক্ষ্ণ শরে বিদ্ধ করলেন।
6.113.36
स तथा पीड्यमानोऽपि सर्वशस्त्रैर्महारथैः ।
मत्वा तृणेन तांस्तुल्यान्विचचार गतव्यथः ॥ ६.११३.३६ ॥
মহারথীদের সমস্ত অস্ত্রে এভাবে পীড়িত হয়েও, তাঁদের তৃণের সমান মনে করে, ব্যথাহীন হয়ে তিনি বিচরণ করলেন।
6.113.37
ते चापि रथिनां श्रेष्ठा भीमाय निशिताञ्शरान् ।
प्रेषयामासुरव्याग्राः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६.११३.३७ ॥
রথীদের শ্রেষ্ঠ সেই বীরেরাও অবিচলিত হয়ে ভীমের দিকে শত শত ও সহস্র সহস্র তীক্ষ্ণ বাণ নিক্ষেপ করলেন।
6.113.38
तस्य शक्तिं महावेगां भगदत्तो महारथः ।
चिक्षेप समरे वीरः स्वर्णदण्डां महमते ॥ ६.११३.३८ ॥
হে মহামতি, মহারথ ভগদত্ত যুদ্ধে সেই বীরের মহাবেগ, স্বর্ণদণ্ড শক্তিটি নিক্ষেপ করলেন।
6.113.39
तोमरं सैन्धवो राजा पट्टसं च महाभुजः ।
शतघ्नीं च कृपो राजञ्छरं शल्यश्च संयुगे ॥ ६.११३.३९ ॥
সৈন্ধবরাজ তোমর, মহাবাহু পট্টিশ, হে রাজন, কৃপ শতঘ্নী এবং শল্য যুদ্ধে শর নিক্ষেপ করলেন।
6.113.40
अथेतरे महेष्वासाः पञ्च पञ्च शिलीमुखान् ।
भीमसेनं समुद्दिश्य प्रेषयमासुरोजसा ॥ ६.११३.४० ॥
অতঃপর অন্য মহাধনুর্ধরেরা ভীমসেনকে লক্ষ্য করে সবেগে প্রতিজনে পাঁচটি করে বাণ নিক্ষেপ করলেন।
6.113.41
तोमरं च द्विधा चक्रे क्षुरप्रेणानिलात्मजः ।
पट्टसं च त्रिभिर्बाणैश्चिच्छेद तिलकाण्डवत् ॥ ६.११३.४१ ॥
বায়ুপুত্র ক্ষুরপ্র বাণে তোমরকে দুই ভাগে ভাগ করলেন; তিনটি বাণে পট্টিশকে তিলের ডাঁটার মতো কেটে ফেললেন।
6.113.42
स बिभेद शतघ्नीं च नवभिः कङ्कपत्रिभिः ।
मद्रराजप्रयुक्तं च शरं छित्त्वा महारथः ॥ ६.११३.४२ ॥
সেই মহারথ নয়টি কঙ্কপত্র বাণে শতঘ্নীকে বিদ্ধ করলেন, এবং মদ্ররাজের নিক্ষিপ্ত বাণটিও ছিন্ন করলেন।
6.113.43
शक्तिं चिच्छेद सहसा भगदत्तेरितां रणे ।
तथेतराञ्शरान्घोराञ्शरैः सन्नतपर्वभिः ॥ ६.११३.४३ ॥
যুদ্ধে ভগদত্তের নিক্ষিপ্ত শক্তিকে তিনি সহসা ছিন্ন করলেন; তেমনই অন্য ভয়ংকর বাণগুলিকেও বাঁকানো গাঁটের বাণে ছিন্ন করলেন।
6.113.44
भीमसेनो रणश्लाघी त्रिधैकैकं समाच्छिनत् ।
तांश्च सर्वान्महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरताडयत् ॥ ६.११३.४४ ॥
যুদ্ধে নিজের বীরত্বে গর্বিত ভীমসেন প্রতিটি বাণকে তিন টুকরো করে কাটলেন; সেই মহান ধনুর্ধরদের সবাইকে তিনটি করে বাণে আঘাত করলেন।
6.113.45
ततो धनञ्जयस्तत्र वर्तमाने महारणे ।
आजगाम रथेनाजौ भीमं दृष्ट्वा महारथम् ॥ ६.११३.४५ ॥
তখন সেই মহাযুদ্ধ চলতে থাকা অবস্থায় ধনঞ্জয় রথে যুদ্ধক্ষেত্রে এলেন এবং মহারথ ভীমকে দেখলেন।
6.113.46
निघ्नन्तं समरे शत्रून्योधयानं च सायकैः ।
तौ तु तत्र महात्मानौ समेतौ वीक्ष्य पाण्डवौ ॥ ६.११३.४६ ॥
যুদ্ধে শত্রুদের বধ করতে করতে ও বাণ দিয়ে যুদ্ধ করতে করতে তিনি সেখানে সেই দুই মহাত্মা পাণ্ডবকে মিলিত হতে দেখলেন।
6.113.47
न शशंसुर्जयं तत्र तावकाः पुरुषर्षभाः ।
अथार्जुनो रणे भीमं योधयन्तं महारथान् ॥ ६.११३.४७ ॥
সেখানে আপনার পুরুষশ্রেষ্ঠ যোদ্ধারা জয় ঘোষণা করতে পারলেন না। তখন অর্জুন যুদ্ধে ভীমকে মহারথীদের সঙ্গে লড়তে দেখলেন।
6.113.48
भीष्मस्य निधनाकाङ्क्षी पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् ।
आससाद रणे वीरांस्तावकान्दश भारत ॥ ६.११३.४८ ॥
ভীষ্মের মৃত্যু কামনা করে শিখণ্ডীকে সামনে রেখে, হে ভরতবংশধর, যুদ্ধে আপনার দশজন বীরের সম্মুখীন হলেন।
6.113.49
ये स्म भीमं रणे राजन्योधयन्तो व्यवस्थिताः ।
बीभत्सुस्तानथाविध्यद्भीमस्य प्रियकाम्यया ॥ ६.११३.४९ ॥
হে রাজন, যারা রণক্ষেত্রে ভীমের সঙ্গে যুদ্ধ করতে দাঁড়িয়েছিল, ভীমের প্রিয়কামনায় অর্জুন তাদের বাণে বিদ্ধ করলেন।
6.113.50
ततो दुर्योधनो राजा सुशर्माणमचोदयत् ।
अर्जुनस्य वधार्थाय भीमसेनस्य चोभयोः ॥ ६.११३.५० ॥
তখন রাজা দুর্যোধন সুশর্মাকে প্রেরণ করলেন, অর্জুন ও ভীমসেন উভয়কে বধ করার জন্য।
6.113.51
सुशर्मन्गच्छ शीघ्रं त्वं बलौघैः परिवारितः ।
जहि पाण्डुसुतावेतौ धनञ्जयवृकोदरौ ॥ ६.११३.५१ ॥
হে সুশর্মা, তুমি সেনাসমূহে পরিবেষ্টিত হয়ে দ্রুত যাও। পাণ্ডুর এই দুই পুত্র — ধনঞ্জয় ও বৃকোদরকে বধ কর।
6.113.52
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य त्रैगर्तः प्रस्थलाधिपः ।
अभिद्रुत्य रणे भीममर्जुनं चैव धन्विनौ ॥ ६.११३.५२ ॥
তাঁর সেই কথা শুনে, প্রস্থলাধিপতি ত্রৈগর্ত রণক্ষেত্রে ধনুর্ধর ভীম ও অর্জুন উভয়ের উপর ধেয়ে গেল।
6.113.53
रथैरनेकसाहस्रैः समन्तात्पर्यवारयत् ।
ततः प्रववृते युद्धमर्जुनस्य परैः सह ॥ ६.११३.५३ ॥
অনেক সহস্র রথে সে চারদিক থেকে ঘিরে ফেলল। তখন অর্জুনের সঙ্গে শত্রুদের যুদ্ধ শুরু হল।