महाभारत · अध्याय 6.113
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.113.1
भगदत्तः कृपः शल्यः कृतवर्ता तथैव च ।
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ सैन्धवश्च जयद्रथः ॥ ६.११३.१ ॥
भगदत्त, कृप, शल्य, कृतवर्मा तथा उसी प्रकार विन्द और अनुविन्द, दोनों अवन्ती के राजकुमार, और सैन्धव जयद्रथ।
6.113.2
चित्रसेनो विकर्णश्च तथा दुर्मर्षणो युवा ।
दशैते तावका योधा भीमसेनमयोधयन् ॥ ६.११३.२ ॥
चित्रसेन, विकर्ण तथा युवा दुर्मर्षण, ये दस आपके योद्धा भीमसेन से युद्ध करने लगे।
6.113.3
महत्या सेनया युक्ता नानादेशसमुत्थया ।
भीष्मस्य समरे राजन्प्रार्थयाना महद्यशः ॥ ६.११३.३ ॥
हे राजन्, विशाल सेना से युक्त, अनेक देशों से एकत्र हुई सेना के साथ, वे युद्ध में भीष्म के महान यश की कामना करते हुए (आगे बढ़े)।
6.113.4
शल्यस्तु नवभिर्बाणैर्भीमसेनमताडयत् ।
कृतवर्मा त्रिभिर्भाणैः कृपश्च नवभिः शरैः ॥ ६.११३.४ ॥
शल्य ने नौ बाणों से भीमसेन पर प्रहार किया, कृतवर्मा ने तीन बाणों से, और कृप ने नौ बाणों से।
6.113.5
चित्रसेनो विकर्णश्च भगदत्तश्च मारिष ।
दशभिर्दशभिर्बाणैर्भीमसेनमताडयन् ॥ ६.११३.५ ॥
हे मारिष, चित्रसेन, विकर्ण और भगदत्त ने दस-दस बाणों से भीमसेन पर प्रहार किया।
6.113.6
सैन्धवश्च त्रिभिर्बाणैर्भीमसेनमडायत् ।
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः ॥ ६.११३.६ ॥
और सैन्धव (जयद्रथ) ने तीन बाणों से भीमसेन पर प्रहार किया; अवन्ती के दोनों राजकुमार विन्द और अनुविन्द ने पाँच-पाँच बाणों से।
6.113.7
दुर्मर्षणस्तु विंशत्या पाण्डवं निशितैः शरैः ।
स तान्सर्वान्महाराज राजमानान्पृथक्पृथक् ॥ ६.११३.७ ॥
दुर्मर्षण ने पाण्डुपुत्र (भीम) को बीस तीखे बाणों से बींध दिया। हे महाराज, उसने उन सभी चमकते हुए (योद्धाओं) को अलग-अलग (बींधा)।
6.113.8
प्रवीरान्सर्वलोकस्य धार्तराष्ट्रान्महारथान् ।
जघान समरे वीरः पाण्डवः परवीरहा ॥ ६.११३.८ ॥
समस्त लोक के श्रेष्ठ वीर, धृतराष्ट्र के महारथी पुत्रों को उस वीर पाण्डुपुत्र ने युद्ध में मार डाला, जो शत्रु-वीरों का संहारक है।
6.113.9
सप्तभिः शल्यमाविध्यत्कृतवर्माणमष्टभिः ।
कृपस्य सशरं चापं मध्ये चिच्छेद भारत ॥ ६.११३.९ ॥
उसने सात (बाणों) से शल्य को बींधा और आठ से कृतवर्मा को। हे भरतवंशी, उसने कृप के धनुष को बाण सहित बीच से काट दिया।
6.113.10
अथैनं च्छिन्नधन्वानं पुनर्विव्याध सप्तभिः ।
विन्दानुविन्दौ च तथा त्रिभिस्त्रिभिरताडयत् ॥ ६.११३.१० ॥
तब उसके धनुष के कट जाने पर उसने उसे फिर सात (बाणों) से बींधा, और विन्द तथा अनुविन्द को भी तीन-तीन से (बींधा)।
6.113.11
दुर्मर्षणं च विंशत्या चित्रसेनं च पञ्चभिः ।
विकर्णं दशभिर्बाणैः पञ्चभिश्च जयद्रथम् ॥ ६.११३.११ ॥
उसने दुर्मर्षण को बीस (बाणों) से, चित्रसेन को पाँच से, विकर्ण को दस बाणों से, और जयद्रथ को भी पाँच से (बींधा)।
6.113.12
विद्ध्वा भीमोऽनदद्धृष्टः सैन्धवं च पुनस्त्रिभिः ।
अथान्यद्धनुरादाय गौतमो रथिनां वरः ॥ ६.११३.१२ ॥
भीम ने हर्षित होकर (उन्हें) बींधकर गर्जना की, और फिर सैन्धव (जयद्रथ) को तीन (बाणों) से (बींधा)। तब गौतम (कृप), रथियों में श्रेष्ठ, दूसरा धनुष उठाकर (आगे बढ़े)।
6.113.13
भीमं विव्याध संरब्धो दशभिर्निशितैः शरैः ।
स विद्धो दशभिर्बाणैस्तोत्रैरिव महाद्विपः ॥ ६.११३.१३ ॥
क्रोध में भरे उसने दस तीखे बाणों से भीम को बींध डाला। दस बाणों से बिंधा वह ऐसा लगा जैसे अंकुशों से घायल महागज हो।
6.113.14
ततः क्रुद्धो महाराज भीमसेनः प्रतापवान् ।
गौतमं ताडयामास शरैर्बहुभिराहवे ॥ ६.११३.१४ ॥
तब हे महाराज, प्रतापी भीमसेन क्रुद्ध हो उठे और युद्ध में अनेक बाणों से गौतम को मारने लगे।
6.113.15
सैन्धवस्य तथाऽश्वांश्च सारथिं च त्रिभिः शरैः ।
प्राहिणोन्मृत्युलोकाय कालान्तकसमद्युतिः ॥ ६.११३.१५ ॥
सैन्धव के घोड़ों और सारथी को भी तीन बाणों से उसने मृत्युलोक भेज दिया; वह काल और अंतक के समान तेजस्वी था।
6.113.16
हताश्वात्तु रथात्तूर्णमवप्लुत्य महारथः ।
शरांश्चिक्षेप निशितान्भीमसेनस्य संयुगे ॥ ६.११३.१६ ॥
घोड़े मारे जाने पर वह महारथी शीघ्र रथ से कूद पड़ा और युद्ध में भीमसेन पर तीखे बाण फेंकने लगा।
6.113.17
तस्य भीमो धनुर्मध्ये द्वाभ्यां चिच्छेद मारिष ।
भल्लाभ्यां भरतश्रेष्ठ सैन्धवस्य महात्मनः ॥ ६.११३.१७ ॥
हे मारिष, हे भरतश्रेष्ठ, भीम ने उस महात्मा सैन्धव के धनुष को बीच से दो भल्ल बाणों से काट डाला।
6.113.18
स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः ।
चित्रसेनरथं राजन्नारुरोह त्वरान्वितः ॥ ६.११३.१८ ॥
हे राजन्, धनुष टूटने, रथहीन, घोड़ों और सारथी के मारे जाने पर वह शीघ्रता से चित्रसेन के रथ पर चढ़ गया।
6.113.19
अत्यद्भुतं रणे कर्म कृतवांस्तत्र पाण्डवः ।
महारथाञ्शरैर्विद्ध्वा वारयित्वा च मारिष ॥ ६.११३.१९ ॥
हे आर्य, युद्ध में पाण्डुपुत्र ने वहाँ अत्यन्त अद्भुत कर्म किया। उन्होंने महारथियों को बाणों से बेधकर रोक दिया।
6.113.20
विरथं सैन्धवं चक्रे सर्वलोकस्य पश्यतः ।
तदा न ममृषे शल्यो भीमसेस्य विक्रमम् ॥ ६.११३.२० ॥
सब लोगों के देखते-देखते उन्होंने सैन्धव को रथहीन कर दिया। तब शल्य भीमसेन के पराक्रम को सहन न कर सके।
6.113.21
स संधाय शरांस्तीक्ष्णान्करमारपरिमार्जितान् ।
भीमं विव्याध समरे तिष्ठितिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ६.११३.२१ ॥
तीखे बाणों को चढ़ाकर, हाथों की कुशलता से माँजे गए, उसने युद्ध में भीम को बेधा और कहा, "ठहरो, ठहरो!"
6.113.22
कृपश्च कृतवर्माच भगदत्तश्च वीर्यवान् ।
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ चित्रसेनश्च संयुगे ॥ ६.११३.२२ ॥
कृप, कृतवर्मा, पराक्रमी भगदत्त, अवन्ती के दोनों राजकुमार विन्द और अनुविन्द, तथा चित्रसेन युद्ध में (आगे आए)।
6.113.23
दुर्मर्षणो विकर्णश्च सिन्धुराजश्च वीर्यवान् ।
भीमं ते विव्यधुस्तूर्णं शल्यहेतोररिन्दमाः ॥ ६.११३.२३ ॥
दुर्मर्षण, विकर्ण और पराक्रमी सिन्धुराज ने शल्य के लिए भीम को शीघ्र ही बेधा, हे शत्रुदमन वीरो।
6.113.24
स च तान्प्रति विव्याध पञ्चभिः पञ्चभिः शरैःक ।
शल्यं विव्याध सप्तत्या पुनश्च दशभिः शरैः ॥ ६.११३.२४ ॥
उसने उन पर पाँच-पाँच बाणों से प्रहार किया, और शल्य को सत्तर बाणों से बेधा, फिर दस बाणों से।
6.113.25
तं शल्यो नवभिर्भित्त्वा पुनर्विव्याध पञ्चभिः ।
सारथिं चास्य भल्लेन गाढं विव्याध मर्मणि ॥ ६.११३.२५ ॥
शल्य ने उसे नौ बाणों से बींधकर फिर पाँच से बींधा, और उसके सारथि को भल्ल से मर्मस्थल पर गहरा बींध दिया।
6.113.26
विशोकं प्रेक्ष्य निर्भिन्नं भीमसेनः प्रतापवान् ।
मद्रराजं त्रिभिर्बाणैर्बाह्वोरुरुसि चार्पयत् ॥ ६.११३.२६ ॥
भीमसेन ने, जिसका पराक्रम महान था, उसे छिदा हुआ पर शोकरहित देखकर मद्रराज को तीन बाणों से उसकी दोनों भुजाओं, जाँघों और छाती में मारा।
6.113.27
तथेतरान्महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः ।
ताजयामास समरे सिंहवाद्विननाद च ॥ ६.११३.२७ ॥
इसी प्रकार युद्ध में उसने दूसरे महाधनुर्धरों को भी तीन-तीन सीधे चलने वाले बाणों से परास्त किया और सिंह के समान गर्जना की।
6.113.28
ते हि यत्ता महेष्वासाः पाण्डवं युद्धकोविदम् ।
त्रिभिस्त्रिभिरकुण्ठाग्रैर्भृशं मर्मस्वताडयन् ॥ ६.११३.२८ ॥
वे महाधनुर्धर, जो तत्पर थे, युद्धकुशल पाण्डुपुत्र को तीन-तीन अकुण्ठित नोक वाले बाणों से भयंकरता से उसके मर्मस्थलों पर मारने लगे।
6.113.29
सोऽतिविद्धो महेष्वासो भीमसेनो न विव्यथे ।
पर्वतो वारिधाराभिर्वर्षमाणैरिवाम्बुदैः ॥ ६.११३.२९ ॥
अत्यधिक बिंधे हुए भी उस महाधनुर्धर भीमसेन को कोई कष्ट नहीं हुआ, जैसे बरसते मेघों की जलधाराओं से पर्वत विचलित नहीं होता।
6.113.30
स तु क्रोधसमाविष्टः पाण्डवानां महारथः ।
मद्रेश्वरं त्रिभिर्बाणैर्भृशं विद्ध्वा महायशाः ॥ ६.११३.३० ॥
परन्तु क्रोध से भरे, पाण्डवों के उस महारथी, महायशस्वी ने मद्रेश्वर को तीन बाणों से अत्यंत बींध दिया।
6.113.31
कृपं च नवभिर्बाणैर्भृशं विद्ध्वा समन्ततः ।
प्रग्ज्योतिषं शतैराजौ राजन्विव्याध सायकैः ॥ ६.११३.३१ ॥
कृप को नौ बाणों से और चारों ओर से अत्यधिक घायल करके, हे राजन्, युद्ध में प्राग्ज्योतिष (भगदत्त) को सैकड़ों सायकों से बींध डाला।
6.113.32
ततस्तु सशरं चापं सात्वतस्य महात्मनः ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन चिच्छेद कृतहस्तवत् ॥ ६.११३.३२ ॥
तब उन्होंने सात्वत (सात्यकि) महात्मा के बाण सहित धनुष को अत्यंत तीक्ष्ण क्षुरप्र से काट डाला, मानो कोई कुशल हस्तवाला हो।
6.113.33
तथान्यद्धनुरादाय कृतवर्मा वृकोदरम् ।
आजघान भ्रुवोर्मध्ये नाराचेन परंतपः ॥ ६.११३.३३ ॥
उसी प्रकार दूसरा धनुष लेकर शत्रुओं को तपाने वाले कृतवर्मा ने वृकोदर (भीम) को भौंहों के बीच नाराच से प्रहार किया।
6.113.34
भीमस्तु समरे विद्ध्वा शल्यं नवभिरायसैः ।
भगदत्तं त्रिभिश्चैव कृतवर्माणमष्टभिः ॥ ६.११३.३४ ॥
परंतु भीम ने युद्ध में शल्य को नौ लोहे के बाणों से बींधा, भगदत्त को तीन से, और कृतवर्मा को आठ से।
6.113.35
द्वाभ्यां द्वाभ्यां तु विव्याध गौतमप्रभृतीन्रथान् ।
तेऽपि तं समरे राजन्विव्यधुर्निशितैः शरैः ॥ ६.११३.३५ ॥
दो-दो बाणों से उसने गौतम (कृप) आदि रथियों को बींधा। हे राजन्, वे भी युद्ध में उसे तीखे बाणों से बींधने लगे।
6.113.36
स तथा पीड्यमानोऽपि सर्वशस्त्रैर्महारथैः ।
मत्वा तृणेन तांस्तुल्यान्विचचार गतव्यथः ॥ ६.११३.३६ ॥
यद्यपि वह महारथियों के सभी शस्त्रों से इस प्रकार पीड़ित हो रहा था, फिर भी उन्हें तिनके के समान तुच्छ समझकर, व्यथारहित होकर वह विचरण करता रहा।
6.113.37
ते चापि रथिनां श्रेष्ठा भीमाय निशिताञ्शरान् ।
प्रेषयामासुरव्याग्राः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६.११३.३७ ॥
और उन रथियों में श्रेष्ठ, अविचलित वीरों ने भीम की ओर सैकड़ों और हज़ारों तीखे बाण चलाए।
6.113.38
तस्य शक्तिं महावेगां भगदत्तो महारथः ।
चिक्षेप समरे वीरः स्वर्णदण्डां महमते ॥ ६.११३.३८ ॥
हे महामति, महारथी भगदत्त ने युद्ध में उस वीर की महावेगवान, स्वर्ण-दण्ड वाली शक्ति को चलाया।
6.113.39
तोमरं सैन्धवो राजा पट्टसं च महाभुजः ।
शतघ्नीं च कृपो राजञ्छरं शल्यश्च संयुगे ॥ ६.११३.३९ ॥
राजा सैन्धव ने तोमर, महाभुज वीर ने पट्टिश, हे राजन, कृप ने शतघ्नी और शल्य ने युद्ध में बाण चलाया।
6.113.40
अथेतरे महेष्वासाः पञ्च पञ्च शिलीमुखान् ।
भीमसेनं समुद्दिश्य प्रेषयमासुरोजसा ॥ ६.११३.४० ॥
फिर अन्य महाधनुर्धर, भीमसेन को लक्ष्य करके, बल से पाँच-पाँच बाण चलाने लगे।
6.113.41
तोमरं च द्विधा चक्रे क्षुरप्रेणानिलात्मजः ।
पट्टसं च त्रिभिर्बाणैश्चिच्छेद तिलकाण्डवत् ॥ ६.११३.४१ ॥
वायुपुत्र ने क्षुरप्र बाण से तोमर को दो टुकड़ों में कर दिया और तीन बाणों से पट्टिश को तिल के डंठल की भाँति काट डाला।
6.113.42
स बिभेद शतघ्नीं च नवभिः कङ्कपत्रिभिः ।
मद्रराजप्रयुक्तं च शरं छित्त्वा महारथः ॥ ६.११३.४२ ॥
उस महारथी ने नौ कंकपत्र बाणों से शतघ्नी को भेद डाला और मद्रराज द्वारा चलाए गए बाण को भी काट दिया।
6.113.43
शक्तिं चिच्छेद सहसा भगदत्तेरितां रणे ।
तथेतराञ्शरान्घोराञ्शरैः सन्नतपर्वभिः ॥ ६.११३.४३ ॥
उसने युद्ध में भगदत्त द्वारा चलाई गई शक्ति को सहसा काट डाला, और इसी प्रकार अन्य भयानक बाणों को झुकी हुई गाँठों वाले बाणों से काट दिया।
6.113.44
भीमसेनो रणश्लाघी त्रिधैकैकं समाच्छिनत् ।
तांश्च सर्वान्महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरताडयत् ॥ ६.११३.४४ ॥
युद्ध में अपनी वीरता पर गर्व करने वाले भीमसेन ने प्रत्येक बाण को तीन टुकड़ों में काट डाला, और उन सभी महान धनुर्धरों को तीन-तीन बाणों से घायल किया।
6.113.45
ततो धनञ्जयस्तत्र वर्तमाने महारणे ।
आजगाम रथेनाजौ भीमं दृष्ट्वा महारथम् ॥ ६.११३.४५ ॥
तब जब वह महायुद्ध वहाँ चल रहा था, धनंजय (अर्जुन) रथ पर युद्धभूमि में आए और महारथी भीम को देखा।
6.113.46
निघ्नन्तं समरे शत्रून्योधयानं च सायकैः ।
तौ तु तत्र महात्मानौ समेतौ वीक्ष्य पाण्डवौ ॥ ६.११३.४६ ॥
युद्ध में शत्रुओं का वध करते और बाणों से लड़ते हुए उसने, वहाँ उन दोनों महात्मा पाण्डवों को मिलते देखा।
6.113.47
न शशंसुर्जयं तत्र तावकाः पुरुषर्षभाः ।
अथार्जुनो रणे भीमं योधयन्तं महारथान् ॥ ६.११३.४७ ॥
वहाँ आपके पुरुषश्रेष्ठ योद्धाओं ने विजय की घोषणा नहीं की। तब अर्जुन युद्ध में भीम को और महारथियों से लड़ते हुए देखा गया।
6.113.48
भीष्मस्य निधनाकाङ्क्षी पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् ।
आससाद रणे वीरांस्तावकान्दश भारत ॥ ६.११३.४८ ॥
भीष्म के वध की इच्छा रखते हुए, शिखण्डी को आगे रखकर, हे भरतवंशी, उसने युद्ध में आपके दस वीरों का सामना किया।
6.113.49
ये स्म भीमं रणे राजन्योधयन्तो व्यवस्थिताः ।
बीभत्सुस्तानथाविध्यद्भीमस्य प्रियकाम्यया ॥ ६.११३.४९ ॥
हे राजन्, जो लोग रणभूमि में भीम से युद्ध करने के लिए खड़े थे, अर्जुन ने भीम के प्रिय की कामना से उन्हें बींध डाला।
6.113.50
ततो दुर्योधनो राजा सुशर्माणमचोदयत् ।
अर्जुनस्य वधार्थाय भीमसेनस्य चोभयोः ॥ ६.११३.५० ॥
तब राजा दुर्योधन ने सुशर्मा को प्रेरित किया, अर्जुन और भीमसेन दोनों के वध के लिए।
6.113.51
सुशर्मन्गच्छ शीघ्रं त्वं बलौघैः परिवारितः ।
जहि पाण्डुसुतावेतौ धनञ्जयवृकोदरौ ॥ ६.११३.५१ ॥
हे सुशर्मा, तुम शीघ्र जाओ, सेना के समूहों से घिरे हुए। इन दोनों पाण्डुपुत्रों — धनञ्जय और वृकोदर — को मार डालो।
6.113.52
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य त्रैगर्तः प्रस्थलाधिपः ।
अभिद्रुत्य रणे भीममर्जुनं चैव धन्विनौ ॥ ६.११३.५२ ॥
यह वचन सुनकर त्रिगर्त देश का, प्रस्थल का स्वामी, रणभूमि में भीम और अर्जुन दोनों धनुर्धरों पर टूट पड़ा।
6.113.53
रथैरनेकसाहस्रैः समन्तात्पर्यवारयत् ।
ततः प्रववृते युद्धमर्जुनस्य परैः सह ॥ ६.११३.५३ ॥
अनेक सहस्र रथों से उसने चारों ओर से घेर लिया। तब अर्जुन का शत्रुओं के साथ युद्ध आरम्भ हो गया।