महाभारत · अध्याय 6.116
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.116.1
अभिमन्युर्महाराज तव पुत्रमयोधयत् ।
महत्या सेनया युक्तं भीष्महेतोः पराक्रमी ॥ ६.११६.१ ॥
हे महाराज, पराक्रमी अभिमन्यु ने भीष्म के लिए एकत्र हुई विशाल सेना से युक्त आपके पुत्र से युद्ध किया।
6.116.2
दुर्योधनो रणे कार्षिं नवभिर्नतपर्वभिः ।
आजघानोरसि क्रुद्धः पुनश्चैनं त्रिभिः शरैः ॥ ६.११६.२ ॥
दुर्योधन ने रण में क्रुद्ध होकर कृष्णा-पुत्र अभिमन्यु की छाती पर नौ झुकी गाँठों वाले बाणों से प्रहार किया, और फिर उसे तीन बाणों से भी मारा।
6.116.3
तस्य शक्तिं रणे कार्ष्णिर्मृत्योर्जिह्वामिवायसीम् ।
प्रेषयामास संक्रुद्धो दुर्योधनरथं प्रति ॥ ६.११६.३ ॥
रण में अत्यंत क्रुद्ध कृष्णा-पुत्र ने मृत्यु की लोहे की जिह्वा के समान अपनी शक्ति दुर्योधन के रथ की ओर चलाई।
6.116.4
तामापतन्तीं सहसा घोररूपां विशांपते ।
द्विधा चिच्छेद ते पुत्रः क्षुरप्रेण महारथः ॥ ६.११६.४ ॥
हे प्रजापति, सहसा झपटती हुई उस भयंकर रूप वाली शक्ति को आपके महारथी पुत्र ने क्षुरप्र बाण से दो टुकड़ों में काट डाला।
6.116.5
तां शक्तिं पतितां दृष्ट्वा कार्ष्णिः परमकोपनः ।
दुर्योधनं त्रिभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत् ॥ ६.११६.५ ॥
उस शक्ति को गिरा हुआ देखकर अत्यंत क्रोधी कृष्णा-पुत्र ने दुर्योधन की भुजाओं और छाती पर तीन बाण मारे।
6.116.6
पुनश्चैनं शरैर्घोरैराजघान स्तनान्तरे ।
दशभिर्भरतश्रेष्ठ दुर्योधनममर्षणम् ॥ ६.११६.६ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, फिर उसने भयंकर बाणों से उस असहिष्णु दुर्योधन की छाती के मध्य भाग पर दस बाणों से प्रहार किया।
6.116.7
तद्युद्धमभवद्धोरं चित्ररूपं च भारत ।
ईक्षितृप्रीतितजननं सर्वपार्थिवपूजितम् ॥ ६.११६.७ ॥
हे भरतवंशी! वह युद्ध भयानक और विचित्र रूप वाला हुआ, देखने वालों में प्रसन्नता उत्पन्न करने वाला, जिसकी सभी राजाओं ने प्रशंसा की।
6.116.8
भीष्मस्य निधनार्थाय पार्थस्य विजयाय च ।
युयुधाते रणे वीरौ सौभद्रकुरुपुङ्गवौ ॥ ६.११६.८ ॥
भीष्म के वध और पार्थ की विजय के लिए, वे दोनों वीर—सौभद्र और कुरुवंश के श्रेष्ठ—युद्धभूमि में लड़े।
6.116.9
सात्यकिं रभसं युद्धे द्रौणिर्ब्राह्मणपुङ्गवः ।
आजघानोरसि क्रुद्धो नाराचेन परंतपः ॥ ६.११६.९ ॥
युद्ध में वेगवान सात्यकि को, ब्राह्मणों में श्रेष्ठ, द्रोण के पुत्र ने क्रोध में भरकर लौहबाण से उनकी छाती पर प्रहार किया — शत्रुओं को पीड़ा देने वाले वीर ने।
6.116.10
शैनेयोऽपि गुरोः पुत्रं सर्वमर्मसु भारत ।
अताडयदमेयात्मा नवभिः कङ्कपत्रिभिः ॥ ६.११६.१० ॥
शिनि के वंशज सात्यकि ने भी गुरु के पुत्र को, हे भारत, सभी मर्मस्थलों पर नौ कंकपंख वाले बाणों से प्रहार किया — वह अपरिमित आत्मा वाले वीर।
6.116.11
अश्वत्थामा तु समरे सात्यकिं नवभिः शरैः ।
त्रिंशता च पुनस्तूर्णं बाह्वोरुरसि चार्पयत् ॥ ६.११६.११ ॥
परन्तु अश्वत्थामा ने युद्ध में सात्यकि को नौ बाणों से, फिर तीस बाणों से, शीघ्र ही उनकी भुजाओं और छाती पर प्रहार किया।
6.116.12
सोऽतिविद्धो महेष्वासो द्रोणपुत्रेण सात्यकिः ।
द्रोणपुत्रं त्रिभिर्बाणैराजघान महायशाः ॥ ६.११६.१२ ॥
द्रोण के पुत्र से अत्यन्त घायल हुए उस महाधनुर्धर सात्यकि ने, महायशस्वी, द्रोण के पुत्र को तीन बाणों से प्रहार किया।
6.116.13
पौरवो धृष्टकेतुं च शरैराच्छाद्य संयुगे ।
बहुधा दारयांचक्रे महेष्वासं महारथः ॥ ६.११६.१३ ॥
पौरव ने युद्ध में बाणों से धृष्टकेतु को ढककर अनेक प्रकार से उस महान धनुर्धर को विदीर्ण कर दिया, वह महारथी।
6.116.14
तथैव पौरवं युद्धे धृष्टकेतुर्महारथः ।
त्रिंशता निशितैर्बाणैर्विव्याधाशु महाभुजः ॥ ६.११६.१४ ॥
उसी प्रकार युद्ध में महारथी धृष्टकेतु ने पौरव को तीस तीखे बाणों से शीघ्र ही बींध दिया, वह महाबाहु।
6.116.15
पौरवस्तु धनुश्छित्त्वा धृष्टकेतोर्महारथः ।
ननाद बलवन्नादं विव्याध च शितैः शरैः ॥ ६.११६.१५ ॥
परंतु पौरव ने धृष्टकेतु का धनुष काटकर, उस महारथी ने बलपूर्वक गर्जना की और तीखे बाणों से उसे बींध दिया।
6.116.16
सोऽन्यत्कार्मुकमादाय पौरवं निशितैः शरैः ।
आजघान महाराज त्रिसप्तत्या शिलीमुखैः ॥ ६.११६.१६ ॥
उसने दूसरा धनुष लेकर, हे महाराज, पौरव को तीखे बाणों से, तिहत्तर शिलीमुख बाणों से प्रहार किया।
6.116.17
तौ तु तत्र महेष्वासौ महामात्रौ महारथौ ।
महता शरवर्षेण परस्परमवर्षताम् ॥ ६.११६.१७ ॥
वे दोनों महान धनुर्धर, महान योद्धा और महारथी वहाँ महान बाण-वर्षा से एक-दूसरे पर बरसने लगे।
6.116.18
अन्योन्यस्य धनुश्छित्त्वा हयान्हत्वा च भारत ।
विरथावसियुद्धाय समीयतुरमर्षणौ ॥ ६.११६.१८ ॥
हे भारत, एक-दूसरे का धनुष काटकर और घोड़ों को मारकर, दोनों रथहीन होकर, क्रोधित होकर तलवार-युद्ध के लिए आमने-सामने आ गए।
6.116.19
आर्षभे चर्मणी चित्रे शतचन्द्रपुरस्कृते ।
तारकाशतचित्रे च निस्त्रिंशौ सुमहाप्रभौ ॥ ६.११६.१९ ॥
वृषभ-चर्म से बनी, सैकड़ों चंद्रमाओं से सजी, सैकड़ों तारों से चित्रित दो चमकीली ढालें और अत्यंत तेजस्वी दो तलवारें।
6.116.20
प्रगृह्य विमलौ राजंस्तावन्योन्यमभिद्रुतौ ।
वासितासंगमे यत्तौ सिंहाविव महावने ॥ ६.११६.२० ॥
हे राजन्, उन दोनों ने अपनी निर्मल तलवारें उठाईं और एक-दूसरे पर टूट पड़े, मानो किसी विशाल वन में हथिनी के लिए भिड़ते दो सिंह हों।
6.116.21
मण्डलानि विचित्राणि गतप्रत्यागतानि च ।
चेरतुर्दर्शयन्तौ च प्रार्थयन्तौ परस्परम् ॥ ६.११६.२१ ॥
वे दोनों विचित्र मंडल-गतियाँ करते हुए आगे-पीछे घूमते रहे, अपना कौशल दिखाते और एक-दूसरे पर प्रहार की इच्छा रखते हुए।
6.116.22
पौरवो धृष्टकेतुं तु शङ्खदेशे महासिना ।
ताडयामास संक्रुद्धस्तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ६.११६.२२ ॥
क्रुद्ध पौरव ने धृष्टकेतु के शंखस्थान पर अपनी विशाल तलवार से प्रहार किया और कहा, "रुको, रुको!"
6.116.23
चेदिराजोऽपि समरे पौरवं पुरुषर्षभम् ।
आजघान शिताग्रेण जत्रुदेशे महासिना ॥ ६.११६.२३ ॥
चेदिराज ने भी समर में पौरव, उस पुरुषों में वृषभ समान योद्धा, पर तीखी नोक वाली बड़ी तलवार से कंधे की हड्डी के स्थान पर प्रहार किया।
6.116.24
तावन्योन्यं महाराज समासाद्य महाहवे ।
अन्योन्यवेगाभिहतौ निपेततुररिंदमौ ॥ ६.११६.२४ ॥
हे महाराज, उस महायुद्ध में वे दोनों एक-दूसरे से भिड़कर, एक-दूसरे के वेग से आहत होकर, शत्रुओं के दमनकर्ता दोनों वीर गिर पड़े।
6.116.25
ततः स्वरथमारोप्य पौरवं तनयस्तव ।
जयत्सेनो रथेनाजावपोवाह रणाजिरात् ॥ ६.११६.२५ ॥
तब आपके पुत्र जयत्सेन ने पौरव को अपने रथ पर चढ़ाकर युद्धभूमि से दूर ले गया।
6.116.26
धृष्टकेतु तु समरे माद्रीपुत्रः प्रतापवान् ।
अपोवाह रणे क्रुद्धः सहदेवः पराक्रमी ॥ ६.११६.२६ ॥
किंतु युद्ध में माद्री के पराक्रमी पुत्र सहदेव ने क्रुद्ध होकर धृष्टकेतु को रणभूमि से दूर ले गया।
6.116.27
चित्रसेनः सुशर्माणं विद्ध्वा बहुभिरायसैः ।
पुनर्विव्याध तं षष्ट्या पुनश्च नवभि शरैः ॥ ६.११६.२७ ॥
चित्रसेन ने सुशर्मा को अनेक लोहे के बाणों से बींधा, फिर उसे साठ और नौ बाणों से पुनः बींध दिया।
6.116.28
सुशर्मा तु रणे क्रुद्धस्तव पुत्रं विशांपते ।
दशमिर्दशभिश्चैव विव्याध निशितैः शरैः ॥ ६.११६.२८ ॥
हे राजन्! युद्ध में क्रुद्ध सुशर्मा ने आपके पुत्र को तीखे बाणों से दस-दस बाणों से बींध दिया।
6.116.29
चित्रसेनश्च तं राजंस्त्रिंशता नतपर्वभिः ।
आजघान रमे क्रुद्धः स च तं प्रत्यविध्यत ॥ ६.११६.२९ ॥
हे राजन्! चित्रसेन ने क्रुद्ध होकर सुशर्मा को तीस टेढ़ी गाँठवाले बाणों से मारा, और सुशर्मा ने भी उसे उत्तर में बींध दिया।
6.116.30
भीष्मस्य समरे राजन्यशो मानं च वर्धयन् ।
सौभद्रो राजपुत्रं तु बृहद्बलमयोधयत् ॥ ६.११६.३० ॥
हे राजन्! भीष्म के यश और सम्मान को बढ़ाते हुए सौभद्र ने युद्ध में राजपुत्र बृहद्बल से युद्ध किया।
6.116.31
पार्थहेतोः पराक्रान्तो भीष्मस्य निधनं प्रति ।
आर्जुनिं कोसलेन्द्रस्तु विद्ध्वा पञ्चभिरायसैः ॥ ६.११६.३१ ॥
पार्थ के हेतु से, भीष्म के वध की ओर पराक्रम से बढ़ते हुए, कोसल-नरेश ने अर्जुन के पुत्र को पाँच लोहे के बाणों से बींध दिया।
6.116.32
पुनर्विव्याध विंशत्या शरैः सन्नतपर्वभिः ।
सौभद्रः कोसलेन्द्रं तु विव्याधाष्टभिरायसैः ॥ ६.११६.३२ ॥
फिर सुभद्रा के पुत्र ने झुकी गाँठों वाले बीस बाणों से बींधा, और कोसल-नरेश को आठ लोहे के बाणों से बींध दिया।
6.116.33
नाकम्पयत संग्रामे विव्याध च पुनः शरैः ।
कौसल्यस्य धनुश्चापि पुनश्चिच्छेद फाल्गुनिः ॥ ६.११६.३३ ॥
संग्राम में वह विचलित न हुआ; और फिर बाणों से बींधा। फिर अर्जुन के पुत्र ने कौसल्य का धनुष भी फिर से काट डाला।
6.116.34
आजघान शरैश्चापि त्रिंशता कङ्कपत्रिभिः ।
सोऽन्यत्कार्मुकमादाय राजपुत्रो बृहद्बलः ॥ ६.११६.३४ ॥
और तीस कंक-पंखी बाणों से प्रहार किया। तब राजकुमार बृहद्बल ने दूसरा धनुष उठाकर—
6.116.35
फाल्गुनिं समरे क्रुद्धो विव्याध बहुभिः शरैः ।
तयोर्युद्धं समभवद्भीष्महेतोः परंतप ॥ ६.११६.३५ ॥
क्रोधित होकर उसने युद्ध में अर्जुन के पुत्र को बहुत से बाणों से बींध दिया। भीष्म के हेतु से उन दोनों में युद्ध छिड़ गया, हे शत्रुतापन।
6.116.36
संरब्धयोर्महाराज समरे चित्रयोधिनोः ।
यथा देवासुरे युद्धे बलिवासवयोरभूत् ॥ ६.११६.३६ ॥
हे महाराज, युद्ध में क्रोध से भरे हुए, विचित्र योद्धा उन दोनों का युद्ध ऐसा हुआ जैसे देवासुर-युद्ध में बलि और वासव (इन्द्र) का हुआ था।
6.116.37
भीमसेनो गजानीकं योधयन्बह्वशोभत ।
यथा शक्रो वज्रपाणिर्दारयन्पर्वतोत्तमान् ॥ ६.११६.३७ ॥
भीमसेन हाथियों की सेना से युद्ध करते हुए अत्यधिक शोभित हुए, जैसे वज्रपाणि इन्द्र श्रेष्ठ पर्वतों को विदीर्ण करते हुए शोभित होते हैं।
6.116.38
ते वध्यमाना भीमेन मात्गा गिरिसन्निभाः ।
निपेतुरुर्व्यां सहिता नादयन्तो वसुधराम् ॥ ६.११६.३८ ॥
भीम द्वारा मारे जाते हुए वे पर्वत-सदृश हाथी एक साथ पृथ्वी पर गिर पड़े, धरती को गुँजाते हुए।
6.116.39
गिरिमात्रा हि ते नागा भिन्नाञ्जनचयोपमाः ।
विरेजुर्वसुधां प्राप्ता विकीर्णा इव पर्वताः ॥ ६.११६.३९ ॥
पर्वत के समान विशाल वे हाथी, टूटे हुए अंजन-ढेरों के समान, पृथ्वी पर पड़े हुए बिखरे पर्वतों की भाँति शोभित हुए।
6.116.40
युधिष्ठिरो महेष्वासो मद्रराजानमाहवे ।
महत्या सेनया गुप्तं पीडयामास संगतम् ॥ ६.११६.४० ॥
महान धनुर्धर युधिष्ठिर ने युद्ध में मद्रराज को, जो विशाल सेना से सुरक्षित था और सामने आ डटा था, पीड़ित किया।
6.116.41
मद्रेश्वरश्च समरे धर्मपुत्रं महारथम् ।
पीडयामास संरब्धो भीष्महेतोः पराक्रमी ॥ ६.११६.४१ ॥
और मद्रेश्वर ने भी युद्ध में क्रोधित होकर, पराक्रमी होते हुए, भीष्म के लिए धर्मपुत्र महारथी को पीड़ित किया।
6.116.42
विराटं सैन्धवो राजा विद्ध्वा सन्नतपर्वभिः ।
नवभिः सायकैस्तीक्ष्णैस्त्रिंशता पुनरार्पयत् ॥ ६.११६.४२ ॥
सैन्धव राजा ने विराट को नौ तीखे, झुके-गाँठ वाले बाणों से बींधकर फिर तीस बाणों से प्रहार किया।
6.116.43
विराटश्च महाराज सैन्धवं वाहिनीपतिः ।
त्रिंशद्भिर्निशितैर्बाणैराजघान स्तनान्तरे ॥ ६.११६.४३ ॥
हे महाराज, सेनापति विराट ने सिन्धु-राजा को तीस तीखे बाणों से उसकी छाती पर प्रहार किया।
6.116.44
चित्रकार्मुकनिस्त्रिंशौ चित्रवर्मायुधध्वजौ ।
रेजतुश्चित्ररूपौ तौ संग्रामे मत्स्यसैन्धवौ ॥ ६.११६.४४ ॥
विचित्र धनुष, खड्ग, कवच, शस्त्र और ध्वजा से युक्त वे दोनों, मत्स्य और सिन्धु के राजा, युद्ध में विचित्र रूप से चमक रहे थे।
6.116.45
द्रोणः पाञ्चालपुत्रेण समागम्य महारणे ।
महासमुदयं चक्रे शरैः सन्नतपर्वभिः ॥ ६.११६.४५ ॥
द्रोण ने महासंग्राम में पाञ्चालपुत्र से भिड़कर झुके हुए जोड़ों वाले बाणों से भीषण प्रहार किया।
6.116.46
ततो द्रोणो महाराज पार्षतस्य महद्धनुः ।
छित्त्वा पञ्चाशतेषूंश्च पार्षतं प्रति सृष्टवान् ॥ ६.११६.४६ ॥
तब हे महाराज, द्रोण ने पार्षत का महान धनुष काटकर और पचास बाण लेकर पार्षत की ओर छोड़े।
6.116.47
सोऽन्यत्कार्मुकमादाय पार्षतः परवीरहा ।
द्रोणस्य मिषतो युद्धे प्रेषयामास सायकान् ॥ ६.११६.४७ ॥
परवीरों का संहारक पार्षत दूसरा धनुष उठाकर, युद्ध में द्रोण के देखते-देखते, बाणों को छोड़ने लगा।
6.116.48
ताञ्छराञ्छरघातेन चिच्छेद स महारथः ।
द्रोणो द्रुपदपुत्राय प्राहिणोत्पञ्च सायकान् ॥ ६.११६.४८ ॥
उस महारथी द्रोण ने बाण-प्रहार से उन बाणों को काट डाला और द्रुपद-पुत्र की ओर पाँच बाण छोड़े।
6.116.49
ततः क्रुद्धो महाराज पार्षतः परवीरहा ।
द्रोणाय चिक्षेप गदां यमदण्डोपमां रणे ॥ ६.११६.४९ ॥
तब हे महाराज, क्रोधित पार्षत, शत्रु-वीरों का संहार करने वाले, ने युद्ध में द्रोण पर यमदण्ड के समान गदा फेंकी।
6.116.50
तामापतन्तीं सहसा हेमपट्टविभूषिताम् ।
शरैः पञ्चाशता द्रोणो वारयामास संयुगे ॥ ६.११६.५० ॥
सहसा अपनी ओर आती हुई, सुनहरी पट्टियों से सजी उस गदा को द्रोण ने युद्ध में पचास बाणों से रोक दिया।
6.116.51
सा छिन्ना बहुधा राजन्द्रोगचापच्युतैः शरैः ।
चूर्णीकृता विशीर्यन्ती पपात वसुधातले ॥ ६.११६.५१ ॥
हे राजन्, द्रोण के धनुष से छूटे बाणों से वह गदा अनेक टुकड़ों में कट गई, चूर-चूर होकर बिखरती हुई धरती पर गिर पड़ी।
6.116.52
गदां विनिहतां दृष्ट्वा पार्षतः शत्रुतापनः ।
द्रोणाय शक्तिं चिक्षेप सर्वपारशवीं शुभाम् ॥ ६.११६.५२ ॥
गदा को नष्ट हुई देखकर, शत्रुओं को तपाने वाले पार्षत ने द्रोण पर एक सुंदर, सर्वलौह शक्ति फेंकी।
6.116.53
तां द्रोणो नवभिर्बाणैश्चिच्छेद युधि भारत ।
पार्षतं च महेष्वासं पीजयामास संयुगे ॥ ६.११६.५३ ॥
हे भरतवंशी, द्रोण ने युद्ध में नौ बाणों से उस शक्ति को काट डाला, और महान धनुर्धर पार्षत को भी युद्ध में पीड़ित कर दिया।
6.116.54
एवमेतन्महायुद्धं द्रोणपार्षतयोरभूत् ।
भीष्मं प्रति महाराज घोररूपं भयानकम् ॥ ६.११६.५४ ॥
हे महाराज, इस प्रकार द्रोण और पार्षत के बीच भीष्म के निमित्त यह घोर और भयानक महायुद्ध हुआ।
6.116.55
अर्जुनः प्राप्य गाङ्गेयं पीडयन्निशितैः शरैः ।
अभ्यद्रवत संयत्तो वने मत्तमिव द्विपम् ॥ ६.११६.५५ ॥
अर्जुन ने गाङ्गेय तक पहुँचकर तीखे बाणों से उन्हें पीड़ित करते हुए, वन में मदमत्त हाथी की भाँति, पूरे उत्साह से उन पर धावा बोल दिया।
6.116.56
प्रत्युद्ययौ च तं राजा भगदत्तः प्रतापवान् ।
त्रिधा भिन्नेन नागेन मदान्धेन महाबलः ॥ ६.११६.५६ ॥
और प्रतापी राजा भगदत्त, जो महाबली थे, मदान्ध और तीन स्थानों से मद बहाते हाथी पर सवार होकर उनका सामना करने आगे बढ़े।
6.116.57
तमापतन्तं सहसा महेन्द्रगजसन्निभम् ।
परं यत्नं समस्थाय बीभत्सुः प्रत्यपद्यत ॥ ६.११६.५७ ॥
अचानक इन्द्र के हाथी के समान अपनी ओर झपटते उस हाथी को देखकर बीभत्सु (अर्जुन) ने पूरे प्रयत्न से सावधान होकर उसका सामना किया।
6.116.58
ततो गजगतो राजा भगदत्तः प्रतापवान् ।
अर्जुनं शरवर्षेण वारयामास संयुगे ॥ ६.११६.५८ ॥
तब हाथी पर सवार प्रतापी राजा भगदत्त ने युद्ध में बाणों की वर्षा से अर्जुन को रोक दिया।
6.116.59
अर्जुनस्तु ततो नागमायान्तं रजतोपमैः ।
विमलैरायसैस्तीक्ष्णैरविध्यत महारणे ॥ ६.११६.५९ ॥
परन्तु अर्जुन ने तब उस हाथी को आते देखकर चाँदी जैसे उज्ज्वल, निर्मल और तीखे लोहे के बाणों से महायुद्ध में उसे बींध डाला।
6.116.60
शिखण्डिनं च कौन्तेयो याहियाहीत्यचोदयत् ।
भीष्मं प्रति महाराज जह्येनमिति चाब्रवीत् ॥ ६.११६.६० ॥
और कौन्तेय (अर्जुन) ने शिखण्डी को प्रेरित किया कि "चलो, चलो"; हे महाराज, भीष्म की ओर जाओ और इसे मार डालो, ऐसा उसने कहा।
6.116.61
प्राग्ज्योतिषस्ततो हित्वा पाण्डवं पाण्डुपूर्वज ।
प्रययौ त्वरितो राजन्द्रुपदस्य रथं प्रति ॥ ६.११६.६१ ॥
हे पाण्डुवंशज! तब प्राग्ज्योतिष (नरेश) पाण्डव को छोड़कर, हे राजन्, शीघ्रता से द्रुपद के रथ की ओर चल पड़े।
6.116.62
ततोऽर्जुनो महाराज भीष्ममभ्यद्रवद्द्रुतम् ।
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य ततो युद्धमवर्तत । ॥ ६.११६.६२ ॥
तब हे महाराज, अर्जुन शिखण्डी को आगे रखकर तेज़ी से भीष्म पर टूट पड़ा, और फिर युद्ध आरंभ हुआ।
6.116.63
ततस्ते तावकाः शूराः पाण्डवं रभसं युधि ।
समभ्यधावन्क्रोशन्तस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ६.११६.६३ ॥
तब आपके वे शूरवीर योद्धा चिल्लाते हुए युद्ध में पाण्डव पर वेग से टूट पड़े, और वह दृश्य मानो अद्भुत-सा हो गया।
6.116.64
नानाविधान्यनीकानि पुत्राणां ते जनाधिप ।
अर्जुनो व्यधमत्काले दिवीवाभ्राणि मारुतः ॥ ६.११६.६४ ॥
हे जनाधिप, आपके पुत्रों की नाना प्रकार की सेनाओं को अर्जुन ने उचित समय पर वैसे ही बिखेर दिया, जैसे आकाश में वायु बादलों को उड़ा देती है।
6.116.65
शिखण्डी तु समासाद्य भरतानां पितामहम् ।
इषुभिस्तूर्णमव्यग्रो बहुभिः स समाचिनोत् ॥ ६.११६.६५ ॥
परन्तु शिखण्डी भरतवंशियों के पितामह (भीष्म) के समीप पहुँचकर, अविचलित होकर, शीघ्र ही अनेक बाणों से उन्हें ढक दिया।
6.116.66
रथाग्न्यगारश्चापार्चिरशिशक्तिगदेन्धनः ।
शरसङ्घमहाज्वालः क्षत्रियान्समरेऽदहत् ॥ ६.११६.६६ ॥
रथों की अग्नि-गृह-सी, धनुष की ज्वालाओं वाली, शक्ति और गदा रूपी ईंधन से भरी, बाणों के समूह की महाज्वाला ने युद्ध में क्षत्रियों को जला डाला।
6.116.67
यथाऽग्निः सुमहानिद्धः कक्षे चरति सानिलः ।
तथा जज्वाल भीष्मोऽपि दिव्यान्यस्त्राण्युदीरयन् ॥ ६.११६.६७ ॥
जैसे वायु के साथ अत्यन्त प्रज्वलित अग्नि वन में विचरती है, वैसे ही भीष्म भी दिव्य अस्त्रों का प्रयोग करते हुए जल उठे।
6.116.68
सोमकांश्च रणे भीष्मो जघ्ने पार्थपदानुगान् ।
न्यवारयत तत्सैन्यं पाण्डवस्य महारथः ॥ ६.११६.६८ ॥
युद्ध में भीष्म ने सोमकों को और पार्थ के पीछे चलने वाले योद्धाओं को मार गिराया, और महारथी ने पाण्डवों की उस सेना को रोक दिया।
6.116.69
सुवर्णपुङ्खैरिषुभिः शितैः सन्नतपर्वभिः ।
नादयन्स दिशो भीष्मः प्रदिशश्च महाहवे ॥ ६.११६.६९ ॥
सुनहरे पंखों वाले, तीखे और झुकी गाँठों वाले बाणों से वह भीष्म महायुद्ध में दिशाओं और प्रदिशाओं को गुँजाते रहे।
6.116.70
पातयन्रथिनो राजन्हयांश्च सह सादिभिः ।
मुण्डतालवनानीव चकार स रथव्रजान् ॥ ६.११६.७० ॥
हे राजन्, उन्होंने रथियों को, घोड़ों को और उनके सवारों सहित गिराते हुए रथों के समूहों को ऐसा कर दिया जैसे सिर कटे ताड़ के वन हों।
6.116.71
निर्मनुष्यान्रथान्राजन्गजानश्वांश्च संयुगे ।
चकार समरे भीष्मः सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥ ६.११६.७१ ॥
हे राजन्, युद्ध में सब शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ भीष्म ने रथों, हाथियों और घोड़ों को बिना सवार वाले कर दिया।
6.116.72
तस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः ।
निशम्य सर्वतो राजन्समकम्पन्त सैनिकाः ॥ ६.११६.७२ ॥
हे राजन्, उनकी धनुष की प्रत्यंचा और हथेली की ध्वनि को, जो वज्र की गड़गड़ाहट जैसी थी, सुनकर चारों ओर के सैनिक एक साथ काँप उठे।
6.116.73
अघोमा न्यपतन्बाणाः पितुस्ते मनुजेश्वर ।
नासञ्जन्त शरीरेषु भीष्मचापच्युताः शराः ॥ ६.११६.७३ ॥
हे मनुजेश्वर, तुम्हारे पिता की ओर नीचे की ओर गिरने वाले बाण, भीष्म के धनुष से छूटे हुए बाण शरीरों में नहीं चिपके।
6.116.74
निर्मनुष्यान्रथान्राजन्सुयुक्ताञ्जवनैर्हयैः ।
वातायमानानद्राक्षं ध्रियमाणान्विशांपते ॥ ६.११६.७४ ॥
हे राजन्, मैंने देखा कि सुयुक्त, वेगवान घोड़ों से जुते रथ मनुष्यों से रहित हो गए थे, वायु के समान दौड़ते हुए, हे प्रजापति, और (घोड़ों द्वारा) खींचे जाते हुए।
6.116.75
चेदिकाशिकरूशानां सहस्राणि चतुर्दश ।
महारथाः समाख्याताः कुलपुत्रास्तनुत्यजः ॥ ६.११६.७५ ॥
चेदि, काशि और करूषों के चौदह हज़ार महारथी, जो प्रसिद्ध थे, उच्च कुलों के पुत्र थे और जिन्होंने अपने शरीर त्याग दिए।
6.116.76
अपरावर्तिनः शूराः सुवर्णविकृतध्वजाः ।
संग्रामे भीष्ममासाद्य सवाजिरथकुञ्जराः ॥ ६.११६.७६ ॥
अपराजित शूरवीर, स्वर्ण-चित्रित ध्वजाओं वाले, युद्ध में भीष्म के समीप पहुँचकर, घोड़ों, रथों और हाथियों सहित।
6.116.77
जग्मुस्ते परलोकाय व्यादितास्यमिवान्तकम् ।
न तत्रासीद्रणे राजन्सोमकानां महारथः ॥ ६.११६.७७ ॥
वे परलोक की ओर चले गए, मानो खुले मुख वाले यम के पास; हे राजन, उस युद्ध में सोमकों का कोई महारथी वहाँ नहीं रहा।
6.116.78
यः संप्राप्य रणे भीष्मं जीविते स्म मनो दधे ।
तांश्च सर्वान्रणे योधान्प्रेतराजपुरं प्रति ॥ ६.११६.७८ ॥
जिस (महारथी) ने युद्ध में भीष्म के पास पहुँचकर जीवन की आशा रखी थी, उन सभी योद्धाओं को युद्ध में यमराज की नगरी की ओर (भेजा गया)।
6.116.79
नीतानमन्यन्त जना दृष्ट्वा भीष्मस्य विक्रमम् ।
न कश्चिदेनं समरे प्रत्युद्याति महारथः ॥ ६.११६.७९ ॥
भीष्म के पराक्रम को देखकर लोगों ने उन्हें मरा हुआ मान लिया। युद्ध में कोई भी महारथी उनका सामना करने आगे नहीं बढ़ा।
6.116.80
ऋते पाण्डुसुतं वीरं श्वेताश्वं कृष्णसारथिम् ।
शिखण्डिनं च समरे पाञ्चाल्यममितौजसम् ॥ ६.११६.८० ॥
पाण्डु के पुत्र वीर को छोड़कर, जिनके सारथी कृष्ण और घोड़े श्वेत थे, तथा शिखण्डी और अमित तेजस्वी पांचाल वीर को छोड़कर युद्ध में कोई भी उनका सामना न कर सका।