महाभारत · अध्याय 6.118
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.118.1
असंव्यूढेष्वनीकेषु भूयिष्ठमनुवर्तिषु ।
ब्रह्मलोकपराः सर्वे समपद्यन्त भारत ॥ ६.११८.१ ॥
हे भरता, व्यूहरचना मोडलेल्या सेनांमध्ये बहुतेक जण पाठ फिरवत असताना सर्वजण ब्रह्मलोकाच्या ध्यासात गेले.
6.118.2
च ह्यनीकमनीकेषु समसञ्जत संकले ।
रथा न रथिभिः सार्धं पादाता न पदातिभिः ॥ ६.११८.२ ॥
त्या गोंधळलेल्या संकुलात सेना सेनांशी मिसळल्या; रथ रथिकांशी आणि पायदळ पायदळाशी नीट लढले नाहीत.
6.118.3
अश्वा नाश्वैरयुध्यन्त गजा न गजयोधिभिः ।
उन्मत्तवन्महाराज युध्यन्ते तत्र भारत ॥ ६.११८.३ ॥
घोडे घोड्यांशी आणि हत्ती हत्तीस्वारांशी नीट लढले नाहीत; हे महाराजा, हे भरता, तेथे ते वेड्यासारखे लढत होते.
6.118.4
महान्व्यतिकरो रौद्रः सेनयोः समपद्यत ।
नरनागगणेष्वेवं विकीर्णेषु च सर्वशः ॥ ६.११८.४ ॥
दोन्ही सेनांमध्ये मोठा भयंकर गोंधळ उडाला; माणसे आणि हत्तींचे समूह सर्वत्र विखुरले गेले.
6.118.5
क्षये तस्मिन्महारौद्रे निर्विशेषमजायत ।
ततः शल्यः कृपश्चैव चित्रसेनश्च भारत ॥ ६.११८.५ ॥
त्या महाभयंकर संहारात सर्व काही भेदरहित झाले; हे भरता, मग शल्य, कृप आणि चित्रसेनही तेथे होते.
6.118.6
दुःशासनो विकर्णश्च रथानास्थाय भास्वरान् ।
पाण्डवानां रणे शूरा ध्वजिनीं समकम्पयन् ॥ ६.११८.६ ॥
दुःशासन आणि विकर्ण तेजस्वी रथांवर आरूढ होऊन, रणात पांडवांच्या सेनेला कंपित करते झाले; ते शूर होते.
6.118.7
सा वध्यमाना समरे पाण्डुसेना महात्मभिः ।
त्रातारं नाध्यगच्छद्वै मञ्जमानेव नौर्जंले ॥ ६.११८.७ ॥
महात्म्यांकडून युद्धात मारली जाणारी पाण्डुसेना, पाण्यात बुडणाऱ्या नावेप्रमाणे, कोणताही रक्षक मिळवू शकली नाही.
6.118.8
यथा हि शैशिरः कालो गवां मर्माणि कृन्तति ।
तथा पाण्डुसुतानां वै भीष्मो मर्माणि कृन्तति ॥ ६.११८.८ ॥
जसा शिशिर ऋतू गायींचे मर्मस्थान कापतो, तसा भीष्म पाण्डुपुत्रांचे मर्मस्थान कापतो.
6.118.9
तथैव तव सैन्यस्य पार्थेन च महात्मना ।
नवमेघप्रतीकाशाः पातिता बहुधा गजाः ॥ ६.११८.९ ॥
तसेच आपल्या सैन्यातील नव्या मेघांसारखे हत्ती महात्मा पार्थाने अनेक प्रकारे पाडले गेले.
6.118.10
मृद्यमानाश्च दृश्यन्ते पार्थेन नरयूथपाः ।
इषुभिस्ताड्यमानाश्च नाराचैश्च सहस्रशः ॥ ६.११८.१० ॥
पार्थाकडून चिरडले जाणारे नरयूथपती दिसत आहेत; बाण आणि नाराच यांनी हजारो वेळा प्रहार होत असलेले.
6.118.11
पेतुरार्तस्वरं घोरं कृत्वा तत्र महागजाः ।
आनद्धाभरणैः कायैर्निहतानां महात्मनाम् ॥ ६.११८.११ ॥
तेथे महागज भयंकर आर्त स्वर करीत पडले; महात्म्यांच्या निहत देहांसह, सुशोभित आवरणांनी युक्त.
6.118.12
छन्नमायोधनं रेजे शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।
तस्मिन्नेव महाराज महावीरवरक्षये ॥ ६.११८.१२ ॥
कुंडलांसह मस्तकांनी आच्छादलेले ते रणांगण चमकत होते; हे महाराजा, त्या महावीरांच्या श्रेष्ठांच्या संहारात.
6.118.13
भीष्मे च युधि विक्रान्ते पाण्डवे च धनञ्जये ।
ते पराक्रान्तमालोक्य राजन्युधि पितामहम् ॥ ६.११८.१३ ॥
राजा, युद्धात भीष्म पराक्रमाने लढत होते आणि पांडव धनंजयही शौर्याने लढत होता; युद्धात पितामहांचा पराक्रम त्यांनी पाहिला.
6.118.14
अभ्यवर्तन्त ते पुत्राः सर्वे सैन्यपुरस्कृताः ।
इच्छन्तो निधनं युद्धे स्वर्गं कृत्वा परायणम् ॥ ६.११८.१४ ॥
तुझे सर्व पुत्र सैन्याला पुढे ठेवून पुढे सरसावले; युद्धात मृत्यू इच्छून, स्वर्गालाच परमगती मानून ते लढले.
6.118.15
पाण्डवानभ्यवर्तन्त तस्मिन्वीरवरक्षये ।
पाण्डवापि महाराज स्मरन्तो विविधान्बहून् ॥ ६.११८.१५ ॥
त्या वीरश्रेष्ठांच्या संहारक युद्धात पांडवही पुढे सरसावले. महाराजा, तेही नाना प्रकारचे अनेक क्लेश आठवत पुढे गेले.
6.118.16
क्लेशान्कृतान्सपुत्रेण त्वया पूर्वं नराधिप ।
भयं त्यक्त्वा रणे शूरा ब्रह्मलोकाय तत्पराः ॥ ६.११८.१६ ॥
नराधिपा, पूर्वी तू आणि तुझ्या पुत्रांनी त्यांना दिलेले क्लेश आठवून, भय सोडून, युद्धात ते शूर ब्रह्मलोकप्राप्तीसाठी तत्पर होते.
6.118.17
तावकांस्तव पुत्रांश्च योधयन्ति प्रहृष्टवत् ।
सेनापतिस्तु समरे प्राह सेनां महारथः ॥ ६.११८.१७ ॥
ते तुझ्या माणसांशी आणि तुझ्या पुत्रांशी आनंदाने लढत होते. पण युद्धात महारथी सेनापती सैन्याला म्हणाला.
6.118.18
अभिद्रवत गाङ्गेयं सोमकाः सृञ्जयैः सह ।
सेनापतिवचः श्रुत्वा सोमकाः सृञ्जयाश्च ते ॥ ६.११८.१८ ॥
"सोमकांसह आणि सृंजयांसह गांगेयावर (भीष्मावर) हल्ला करा." सेनापतीचे शब्द ऐकून सोमक आणि सृंजय पुढे सरसावले.
6.118.19
अभ्यद्रवन्त गाङ्गेयं शरवृष्ट्या समाहताः ।
वध्यमानस्ततो राजन्पिता शान्तनवस्तव ॥ ६.११८.१९ ॥
बाणवर्षावाने आहत होऊन त्यांनी गाङ्गेयावर (भीष्मावर) हल्ला केला. हे राजा, तेव्हा तुमचे पिता शंतनुपुत्र आक्रमणाखाली आले.
6.118.20
अमर्षवशमापन्नो योधयामास सृञ्जयान् ।
तस्य कीर्तिमतस्तात पुरा रामेण धीमता ॥ ६.११८.२० ॥
क्रोधाच्या आहारी जाऊन त्यांनी सृंजयांशी युद्ध केले. हे तात, त्या कीर्तिमान पुरुषाला पूर्वी बुद्धिमान राम (परशुराम) यांनी (शस्त्रविद्या दिली होती).
6.118.21
संप्रदत्ताऽस्त्रशिक्षा वै परानीकविनाशनी ।
स तां विद्यामधिष्ठाय कुर्वन्तपरबलक्षयम् ॥ ६.११८.२१ ॥
शत्रूसैन्याचा नाश करणारी शस्त्रशिक्षा त्यांना पूर्णपणे दिली गेली होती. ती विद्या आत्मसात करून ते शत्रुसैन्याचा संहार करत.
6.118.22
अहन्यहनि पार्थानां वृद्धः कुरुपितामहः ।
भीष्मो दशसहस्राणि जघान परवीरहा ॥ ६.११८.२२ ॥
दररोज पांडवांच्या सैन्यातील वृद्ध कुरुपितामह भीष्म, शत्रुवीरांचा संहारक, दहा हजार (योद्ध्यांना) मारत असत.
6.118.23
तस्मिंस्तु दशमे प्राप्ते दिवसे भरतर्षभ ।
एको भीष्मो हि मत्स्येषु पाञ्चालेषु च संयुगे ॥ ६.११८.२३ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, त्या दहाव्या दिवशी एकटे भीष्मच युद्धात मत्स्य आणि पांचाल यांच्यात (संहार करत होते).
6.118.24
गजाश्वममितं हत्वा हत्वा सप्त महारथान् ।
हत्वा पञ्चसहस्राणि रथानां प्रतिपामहः ॥ ६.११८.२४ ॥
असंख्य हत्ती आणि घोडे मारून, सात महारथींना मारून, पाच हजार रथींना मारून (प्रतिरोध करणाऱ्यांचा संहार केला).
6.118.25
नराणां च महायुद्धे सहस्राणि चतुर्दश ।
दन्तिनां च सहस्राणि हयानामयुतं पुनः ॥ ६.११८.२५ ॥
महायुद्धात त्याने चौदा हजार माणसे, हजारो हत्ती आणि पुन्हा दहा हजार घोडे पाडले.
6.118.26
शिक्षबलेन न्यहनत्पिता तव विशांपते ।
ततः सर्वमहीपानां क्षपयित्वा वरूथिनीम् ॥ ६.११८.२६ ॥
हे प्रजापते, तुमच्या पित्याने आपल्या कौशल्याच्या बळावर प्रहार केला; मग सर्व राजांचे सैन्य नष्ट करून.
6.118.27
विराटस्य प्रियो भ्राता शतानीको निपातितः ।
शतानीकं च समरे हत्वा भीष्मः प्रतापवान् ॥ ६.११८.२७ ॥
विराटाचा प्रिय बंधू शतानीक पडला; युद्धात शतानीकाला मारून पराक्रमी भीष्म.
6.118.28
सहस्राणि महाराज राज्ञां भल्लैरपातयत् ।
उद्विग्नाः समरे योधा विक्रोशन्ति धनञ्जयम् ॥ ६.११८.२८ ॥
हे महाराजा, त्याने भल्ल बाणांनी राजांचे हजारो पाडले; युद्धात घाबरलेले योद्धे धनंजयाला हाका मारत आहेत.
6.118.29
ये च केचन पार्थानामभियाता धनञ्जयम् ।
राजानो भीष्ममासाद्य गतास्ते यमसादनम् ॥ ६.११८.२९ ॥
पृथेच्या पुत्रांच्या बाजूने धनंजयावर चालून आलेले जे कोणी राजे होते, ते भीष्मांजवळ पोहोचून यमलोकी गेले.
6.118.30
किरन्दश दिशो भीष्मः शरजालैः समन्ततः ।
अतीत्य सेनां पार्थानामवतस्थे चमूमुखे ॥ ६.११८.३० ॥
सर्व दिशा बाणांच्या जाळ्यांनी व्यापून टाकत भीष्म पार्थांच्या सैन्याला ओलांडून सैन्याच्या अग्रभागी उभे राहिले.
6.118.31
स कृत्वा सुमहत्कर्म तस्मिन्वै दशमेऽहनि ।
सेनयोरन्तरे तिष्ठन्प्रगृहीतशरासनः ॥ ६.११८.३१ ॥
त्या दहाव्या दिवशी महान पराक्रम करून, दोन सेनांच्या मध्ये धनुष्य उंचावून तो उभा राहिला.
6.118.32
न चैनं पार्थिवाः केचिच्छक्ता राजन्निरीक्षितुम् ।
मध्यं प्राप्तं यथा ग्रीष्मे तपन्तं भास्करं दिवि ॥ ६.११८.३२ ॥
हे राजा, काही राजांना त्याच्याकडे पाहणे शक्य झाले नाही, जसे ग्रीष्मात मध्यान्ही आकाशात तापणाऱ्या सूर्याकडे पाहणे अशक्य असते.
6.118.33
यथा दैत्यचमूं शक्रस्तापयामास संयुगे ।
तथा भीष्मः पाण्डवेयांस्तापयामास भारत ॥ ६.११८.३३ ॥
इंद्राने युद्धात दैत्यसेनेला जसे तापवले, तसेच भीष्माने, हे भारता, पाण्डवांना तापवले.
6.118.34
तथा चैनं पराक्रान्तमालोक्य मधुसूदनः ।
उवाच देवकीपुत्रः प्रीयमाणो धनञ्जयम् ॥ ६.११८.३४ ॥
त्याचा असा पराक्रम पाहून मधुसूदन, देवकीपुत्र, प्रसन्न होऊन धनंजयाला म्हणाला.
6.118.35
एष शान्तनवो भीष्मः सेनयोरन्तरे स्थितः ।
सन्निहत्य बलादेनं विजयस्ते भविष्यति ॥ ६.११८.३५ ॥
हा शंतनूचा पुत्र भीष्म दोन सेनांच्या मध्ये उभा आहे; याला बलाने पाडल्यास तुझा विजय होईल.
6.118.36
बलात्संस्तम्भयस्वैनं यत्रैषा भिद्यते चमूः ।
न हि भीष्मशरानन्यः सोढुमुत्सहते विभो ॥ ६.११८.३६ ॥
हे विभो, जिथे हे सैन्य फुटत आहे तिथे बळाने त्याला रोख; भीष्माचे बाण सहन करण्यास दुसरा कोणी समर्थ नाही.
6.118.37
ततस्तस्मिन्क्षणे राजंश्चोदितो वानरध्वजः ।
सध्वजं सरथं साश्वं भीष्ममन्तर्दधे शरैः ॥ ६.११८.३७ ॥
तेव्हा, हे राजा, त्या क्षणी प्रेरित झालेल्या वानरध्वजाने ध्वज, रथ, अश्वांसह भीष्मांना बाणांनी झाकून टाकले.
6.118.38
स चापि कुरुमुख्यानामृषभः पाण्डवेरितान् ।
सरव्रतैः शरव्रातान्बहुधा विदुधाव तान् ॥ ६.११८.३८ ॥
कुरुप्रमुखांमधील तो वृषभही पाण्डवांनी सोडलेल्या त्या बाणसमूहांना अनेक प्रकारे छेदून टाकू लागला.
6.118.39
ततः पाञ्चालराजश्च धृष्टकेतुश्च वीर्यवान् ।
पाण्डवो भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ॥ ६.११८.३९ ॥
नंतर पांचालराज, पराक्रमी धृष्टकेतू, पाण्डव भीमसेन आणि पृषताचा पुत्र धृष्टद्युम्न—
6.118.40
यमौ च चेकितानश्च केकयाः पञ्च चैव ह ।
सात्यकिश्च महाबाहुः सौभद्रोऽथ घटोत्कचः ॥ ६.११८.४० ॥
दोन यमज, चेकितान, केकयांचे पाच बंधू, महाबाहू सात्यकी, सौभद्र आणि मग घटोत्कच—
6.118.41
द्रौपदेयाः शिखण्डी च कुन्तिभोजश्च वीर्यवान् ।
विराटश्च महाराज पाण्डवेया महाबलाः ॥ ६.११८.४१ ॥
द्रौपदीचे पुत्र, शिखंडी, पराक्रमी कुंतिभोज, हे महाराजा, विराट आणि महाबलवान पाण्डवपुत्र—
6.118.42
एते चान्ये च बहवः पीडिता भीष्मसायकैः ।
समुद्धृताः फल्गुनेन निमग्नाः शोकसागरे ॥ ६.११८.४२ ॥
हे आणि इतर अनेक भीष्मांच्या बाणांनी पीडित होऊन शोकसागरात बुडाले होते; फल्गुनाने त्यांना वर काढले.
6.118.43
ततः शिखण्डी वेगेन प्रगृह्य परमायुधम् ।
भीष्ममेवाभिदुद्राव रक्ष्यमाणः किरीटिना ॥ ६.११८.४३ ॥
नंतर शिखंडी वेगाने एक श्रेष्ठ शस्त्र घेऊन, किरीटी (अर्जुन) याच्याकडून रक्षिला जात असताना, भीष्मावरच धावून गेला.
6.118.44
ततोऽस्यानुचरान्हत्वा सर्वान्रणविभागवित् ।
भीष्ममेवाभिदुद्राव बीभत्सुरपराजितः ॥ ६.११८.४४ ॥
नंतर रणविभाग जाणणारा, अपराजित बीभत्सू (अर्जुन) याने त्याचे सर्व अनुचर मारून भीष्मावरच धाव घेतली.
6.118.45
सात्यकिश्चेकितानश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
विराटो द्रुपदश्चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ॥ ६.११८.४५ ॥
सात्यकी, चेकितान, धृष्टद्युम्न, पृषताचा पुत्र, विराट, द्रुपद आणि माद्रीचे दोन पाण्डवपुत्र.
6.118.46
दुद्रुवुर्भीष्ममेवाजौ रक्षिता दृढधन्वना ।
अभिमन्युश्च समरे द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः ॥ ६.११८.४६ ॥
दृढधन्वा याच्याकडून रक्षिले जात असताना ते युद्धात भीष्मावरच धावून गेले; अभिमन्यू आणि द्रौपदीचे पाच पुत्रही.
6.118.47
ददृशुः समरे भीष्मं समुद्यतमहायुधम् ।
ते सर्वे दृढधन्वानः संयुगेष्वपलायिनः ॥ ६.११८.४७ ॥
युद्धात त्यांनी भीष्माला उगारलेल्या महा आयुधासह पाहिले; ते सर्व दृढधनुर्धर होते, युद्धात पळ न काढणारे.
6.118.48
बहुधा भीष्ममानर्च्छुर्मार्गणैः क्षतमार्गणैः ।
विधूय तान्बाणगणान्ये मुक्ताः पार्थिवोत्तमैः ॥ ६.११८.४८ ॥
अनेक प्रकारे त्यांनी जखम करणाऱ्या बाणांनी भीष्मावर प्रहार केले; श्रेष्ठ राजांनी सोडलेल्या बाणसमूहांना त्याने झटकून टाकले.
6.118.49
पाण्डवानामदीनात्मा व्यगाहत वरूथिनीम् ।
चक्रे शरविघातं च क्रीडन्निव पितामहः ॥ ६.११८.४९ ॥
अदीनात्मा पितामह पांडवांच्या सेनेत शिरले आणि खेळत असल्याप्रमाणे बाणांचा वर्षाव करू लागले.
6.118.50
नाभिसंधत्त पाञ्चाल्ये स्मयमानो मुहुर्मुहुः ।
स्त्रीत्वं तस्यानुसंस्मृत्य भीष्मो बाणाञ्शिखण्डिने ॥ ६.११८.५० ॥
हसत हसत वारंवार त्याचे स्त्रीत्व आठवून भीष्मांनी शिखंडीवर बाण सोडले नाहीत.
6.118.51
जघान द्रुपदानीके रथान्सप्त महारथः ।
ततः किलकिलाशब्दः क्षणेन समभूत्तदा ॥ ६.११८.५१ ॥
महारथींनी द्रुपदाच्या सैन्यातील सात रथ पाडले; तेव्हा क्षणात किलकिलाट उसळला.
6.118.52
मत्स्यपाञ्चालचेदीनां तमेकमभिधावताम् ।
ते नराश्वरथव्रातैर्मार्गणैश्च परंतप ॥ ६.११८.५२ ॥
हे शत्रुतापना! मत्स्य, पांचाल, चेदी देशांचे योद्धे त्या एकट्यावर धावून गेले; मनुष्य, घोडे, रथांच्या समूहांसह आणि बाणांसह.
6.118.53
तमेकं छादयामासुर्मेघा इव दिवाकरम् ।
भीष्मं भागीरथीपुत्रं प्रतपन्तं रणे रिपून् ॥ ६.११८.५३ ॥
ढग जसे सूर्याला झाकतात, तसे त्यांनी त्या एकट्याला—रणात शत्रूंना तापवणाऱ्या गंगापुत्र भीष्मांना—झाकून टाकले.
6.118.54
ततस्तस्य च तेषां च युद्धे देवासुरोपमे ।
किरीटी भीष्ममानर्च्छ पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् ॥ ६.११८.५४ ॥
तेव्हा देवासुर युद्धासारख्या त्या रणात किरीटी (अर्जुन) शिखंडीला पुढे करून भीष्मांवर चाल करून गेला.