महाभारत · अध्याय 6.119
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.119.1
एवं ते पाण्डवाः सर्वे पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् ।
विव्यधुः समरे भीष्मं परिवार्य समन्ततः ॥ ६.११९.१ ॥
अशा प्रकारे सर्व पांडवांनी शिखंडीला पुढे करून युद्धात चोहोबाजूंनी भीष्माला वेढून प्रहार केला.
6.119.2
शतघ्नीभिः सुघोराभिः परिघैश्च परश्वथैः ।
मुद्गरैर्मुसलैः प्रासैः क्षेपणीयैश्च सर्वशः ॥ ६.११९.२ ॥
अत्यंत भयंकर शतघ्नी, परिघ, परशू, मुद्गर, मुसळ, प्रास आणि फेकण्याची शस्त्रे यांनी सर्व प्रकारे (प्रहार केला).
6.119.3
शरैः कनकपुङ्खैश्च शक्तितोमरकम्पनैः ।
नाराचैर्वत्सदन्तैश्च भुशुण्डीभिश्च सर्वशः ॥ ६.११९.३ ॥
सोनेरी पंखांच्या बाणांनी, शक्ती आणि कंपविणाऱ्या तोमरांनी, नाराच, वत्सदंत आणि भुशुंडी यांनी सर्व प्रकारे (प्रहार केला).
6.119.4
अताडयन्रणे भीष्मं सहिताः सर्वसृञ्जयाः ।
स विशीर्णतनुत्रामाः पीडितो बहुभिस्तदा ॥ ६.११९.४ ॥
युद्धात सर्व सृंजय एकत्र येऊन भीष्माला प्रहार करत होते. तेव्हा त्याचे चिलखत तुटले आणि अनेकांनी त्याला पीडा दिली.
6.119.5
न विव्यथे तदा भीष्मो भिद्यमानेषु मर्मसु ।
संदीप्तशरचापाग्निरस्त्रप्रसृतमारुतः ॥ ६.११९.५ ॥
मर्मस्थानी भेदले जात असतानाही तेव्हा भीष्म व्याकूळ झाले नाहीत. प्रज्वलित बाण आणि धनुष्य हाच त्यांचा अग्नी होता; अस्त्रांचा प्रसार हाच त्यांचा वारा होता.
6.119.6
नेमिनिर्ह्रादसंतापो महास्त्रोदयपावकः ।
चित्रचापमहाज्वालो वीरक्षयमहेन्धनः ॥ ६.११९.६ ॥
रथचक्रांचा निनाद हाच त्यांचा ताप होता; महान अस्त्रांचा उदय हाच त्यांचा अग्नी होता; विचित्र धनुष्य ही त्यांची महाज्वाला होती; वीरांचा क्षय हेच त्यांचे महान इंधन होते.
6.119.7
युगान्तागनिसमप्रख्यः परेषां समपद्यत ।
निवृत्य रथसङ्घानामन्तरेण विनिःसृतः ॥ ६.११९.७ ॥
युगान्ताच्या अग्नीसारखा तो शत्रूंना दिसला. रथसमूहांच्या मधून परत फिरून तो बाहेर आला.
6.119.8
दृश्यते स्म नेरन्द्राणां पुनर्मध्यगतश्चरन् ।
ततः पाञ्चालराजं च धृष्टकेतुमतीत्य च ॥ ६.११९.८ ॥
राजांमध्ये तो पुन्हा मध्यभागी संचार करताना दिसला. मग पांचाल राजाला आणि धृष्टकेतूला ओलांडून.
6.119.9
पाण्डवानीकिनीमध्यमाससाद विशांपते ।
ततः सात्यकिभीमौ च पाण्डवं च धनञ्जयम् ॥ ६.११९.९ ॥
हे प्रजापालका, मग तो पांडवसेनेच्या मध्यभागी पोहोचला. मग सात्यकी आणि भीम, आणि पांडव धनंजयाला.
6.119.10
द्रुपदं च विराटं च धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् ।
भीमघोषैर्महावेगैर्मर्मावरणभेदिभिः ॥ ६.११९.१० ॥
द्रुपद, विराट आणि पृषताचा पुत्र धृष्टद्युम्न यांनाही — भयंकर घोष, महावेग आणि मर्मकवच भेदणाऱ्या बाणांनी.
6.119.11
षडेतान्निशितैर्भीष्मः प्रविव्याधोत्तकैः शरैः ।
तस्य ते निशितान्बाणात्सन्निवार्य महारथाः ॥ ६.११९.११ ॥
या सहा जणांना भीष्माने तीक्ष्ण उत्तम बाणांनी विद्ध केले. त्याचे तीक्ष्ण बाण अडवून महारथींनी.
6.119.12
दशभिर्दशभिर्भीष्ममर्दयामासुरोजसा ।
शिखण्डी तु महाबाणान्यान्मुमोच महारथः ॥ ६.११९.१२ ॥
दहा दहा बाणांनी त्यांनी भीष्माला जोरदार पीडा दिली. परंतु महारथी शिखंडीने मोठे बाण सोडले.
6.119.13
न चक्रुस्ते रुजं तस्य स्वर्मपुङ्खाः शिलाशिताः ।
ततः किरीटी संरब्धो भीष्ममेवाभ्यधावत ॥ ६.११९.१३ ॥
त्यांनी त्याला काहीही इजा केली नाही; ते सोन्याच्या पंखांचे, दगडावर धार लावलेले बाण होते. तेव्हा संतप्त किरीटी (अर्जुन) भीष्मांकडेच धावला.
6.119.14
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य धनुश्चास्य समाच्छिनत् ।
भीष्मस्य धनुषश्छेदं नामृष्यन्त महारथाः ॥ ६.११९.१४ ॥
शिखंडीला पुढे करून त्याने भीष्मांचे धनुष्य तोडले. भीष्मांचे धनुष्य तुटलेले महारथ्यांना सहन झाले नाही.
6.119.15
द्रोणश्च कृतवर्मा च सैन्धवश्च जयद्रथः ।
भूरिश्रवाः शलः शल्यो भगदत्तस्तथैव च ॥ ६.११९.१५ ॥
द्रोण, कृतवर्मा, सैंधव जयद्रथ, भूरिश्रवा, शल, शल्य आणि त्याचप्रमाणे भगदत्तही.
6.119.16
सप्तैते परमक्रुद्धाः किरीटिनमभिद्रुताः ।
तत्र शस्त्राणि दिव्यानि दर्शयन्तो महारथाः ॥ ६.११९.१६ ॥
अत्यंत क्रुद्ध झालेले हे सातजण किरीटीवर तुटून पडले; तेथे दिव्य शस्त्रे दाखवणारे महारथी.
6.119.17
अभिपेतुर्भृशं क्रुद्धाश्चादयन्तश्च पाण्डवम् ।
तेषामापततां शब्दः शुश्रुवे फल्गुनं प्रति ॥ ६.११९.१७ ॥
क्रोधाने पांडुपुत्रावर (अर्जुनावर) अत्यंत वेगाने तुटून पडून त्याला झाकू लागले. आक्रमण करणाऱ्यांचा तो आवाज फल्गुनाकडे ऐकू आला.
6.119.18
उद्धूतानां यथा शब्दः समुद्राणां युगक्षये ।
घ्नत त्वरत गृह्णीत विद्ध्यध्वमवकर्तत ॥ ६.११९.१८ ॥
युगाच्या अंती उसळलेल्या समुद्रांच्या गर्जनेसारखा (तो आवाज झाला). “मारा, घाई करा, पकडा, भेदा, छाटून टाका!”
6.119.19
इत्यासीत्तुमुलः शब्दः फल्गुनस्य रथं प्रति ।
तं शब्दं तुमुलं श्रुत्वा पाण्डवानां महारथाः ॥ ६.११९.१९ ॥
फाल्गुनाच्या रथाच्या दिशेने असा प्रचंड कोलाहल झाला. तो भयंकर आवाज ऐकून पांडवांचे महारथी...
6.119.20
अभ्यधावन्परीप्सन्तः फल्गुनं भरतर्षभ ।
सात्यकिर्भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ॥ ६.११९.२० ॥
हे भरतश्रेष्ठा, फाल्गुनाचे रक्षण करण्याच्या इच्छेने ते त्याच्याकडे धावले — सात्यकी, भीमसेन आणि पृषताचा पुत्र धृष्टद्युम्न...
6.119.21
विराटद्रुषदौ चोभौ राक्षसश्च घटोत्कचः ।
अभिमन्युश्च संक्रुद्धः सप्तैते क्रोधमूर्च्छिताः ॥ ६.११९.२१ ॥
विराट आणि द्रुपद दोघे, राक्षस घटोत्कच आणि अत्यंत संतप्त अभिमन्यू — हे सात जण क्रोधाने व्याकुळ होते...
6.119.22
समभ्यधावंस्त्वरिताश्चित्रकार्मुकधारिणः ।
तेषां समभवद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ॥ ६.११९.२२ ॥
ते त्वरेने धावले, विचित्र धनुष्ये धारण करून. त्यांच्यात रोमांच उभे करणारे तुमुल युद्ध झाले...
6.119.23
संग्रमे भरतश्रेष्ठ देवानां दानवैरिव ।
शिखण्डी तु रणे श्रेष्ठो रक्ष्ममाणः किरीटिना ॥ ६.११९.२३ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, ते युद्ध देव आणि दानव यांच्यातील संग्रामासारखे होते. रणांगणात श्रेष्ठ शिखंडी किरीटीने रक्षिलेला असताना...
6.119.24
अविध्यद्दशभिर्भीषअमं छिन्नधन्वानमाहवे ।
सारथिं दशभिश्चास्य ध्वजं चैकेन चिच्छिदे ॥ ६.११९.२४ ॥
युद्धात धनुष्य तुटलेल्या भीष्माला त्याने दहा बाणांनी विंधले; त्याच्या सारथ्याला दहा बाणांनी आणि ध्वजाला एका बाणाने तोडले.
6.119.25
सोऽन्यत्कार्मुकमादाय गाङ्गेयो वेगवत्तरम् ।
तदप्यस्य शितैर्बाणैस्त्रिभिश्चिच्छेद फल्गुनः ॥ ६.११९.२५ ॥
त्याने दुसरे, अधिक वेगवान धनुष्य घेतले; गाङ्गेयाचे ते धनुष्यही फाल्गुनाने तीन तीक्ष्ण बाणांनी छेदले.
6.119.26
एवं स पाण्डवः क्रुद्ध आत्तमात्तं पुनः पुनः ।
धनुश्चिच्छेद भीष्मस्य सव्यसाची परंतपः ॥ ६.११९.२६ ॥
अशा प्रकारे क्रुद्ध झालेल्या त्या पांडवाने, शत्रूंना तापविणाऱ्या सव्यसाचीने, भीष्माने घेतलेले प्रत्येक धनुष्य वारंवार तोडले.
6.119.27
स च्छिन्नधन्वा संक्रुद्धाः सृक्किणी परिसंलिहन् ।
शक्तिं जग्राह तरसा गिरीणामपि दारणीम् ॥ ६.११९.२७ ॥
धनुष्य तुटल्यावर अत्यंत संतप्त होऊन, ओठांचे कोपरे चाटत त्याने पर्वतांनाही फोडणारी शक्ती वेगाने हाती घेतली.
6.119.28
तां च चिक्षेप संक्रुद्धः फल्गुनस्य रथं प्रति ।
तामापतन्तीं संप्रेक्ष्य ज्वलन्तीमशनीमिव ॥ ६.११९.२८ ॥
संतप्त होऊन त्याने ती फाल्गुनाच्या रथाकडे फेकली; वीजेसारखी प्रज्वलित होऊन येत असलेली ती त्याने पाहिली.
6.119.29
समादत्त शितान्भल्लान्पञ्च पाण्डवनन्दनः ।
तस्य चिच्छेद तां शक्तिं पञ्चधा पञ्चभिः शरैः ॥ ६.११९.२९ ॥
पांडवांचा आनंददाता त्याने पाच तीक्ष्ण भल्ल घेतले; पाच बाणांनी ती शक्ती पाच तुकड्यांत तोडली.
6.119.30
संक्रुद्धो भरतश्रेष्ठ भीष्मवाहुप्रवेरिताम् ।
सा पपात तथा च्छिन्ना संक्रुद्धेन किरीटिना ॥ ६.११९.३० ॥
हे भरतश्रेष्ठा! भीष्माच्या बाहूने फेकलेली ती शक्ती, संतप्त किरीटीने अशी छेदली जाऊन पडली.
6.119.31
मेघबृन्दपरिभ्रष्टा विच्छिन्नेव शतह्रदा ।
छिन्नां तां शक्तिमालोक्य भीष्मः क्रोधसमन्वितः । ॥ ६.११९.३१ ॥
मेघसमूहातून खाली पडलेल्या, तुटलेल्या विजेसारख्या त्या तुटलेल्या शक्तीला पाहून क्रोधाने भरलेले भीष्म…
6.119.32
अचिन्तयद्रणे वीरो बुद्ध्या परपुरंजयः ।
शक्तोऽहं धनुषैकेन निहन्तुं सर्वपाण्डवान् ॥ ६.११९.३२ ॥
युद्धात त्या वीराने, शत्रुनगरे जिंकणाऱ्याने, बुद्धीने विचार केला: 'मी एकट्या धनुष्यानेच सर्व पांडवांना मारण्यास समर्थ आहे.'
6.119.33
यद्येषां न भवेद्गोप्ता विष्वक्सेनो महाबलः ।
अजय्यश्चैव सर्वेषां लोकानामिति मे मतिः ।
कारणद्वयमास्थाय नाहं योत्स्यामि पाण्डवान् ॥ ६.११९.३३ ॥
यांचा रक्षक महाबलवान विष्वक्सेन (कृष्ण) नसता, आणि जो सर्व लोकांना अजेय आहे, तर — हेच माझे मत आहे — दोन कारणांचा आश्रय घेऊन मी पांडवांशी युद्ध करणार नाही.
6.119.34
अवध्यत्वाच्च पाण्डूनां स्त्रीभावाच्च शिखण्डिनः ।
पित्रा तुष्टेन मे पूर्वं यदा कालीमुदवहम् ॥ ६.११९.३४ ॥
पांडव अवध्य असल्यामुळे आणि शिखंडी स्त्रीस्वभावाचा असल्यामुळे (मी युद्ध करणार नाही). पूर्वी मी कालीला आणले तेव्हा माझ्या पित्याने संतुष्ट होऊन…
6.119.35
स्वच्छन्दमरणं दत्तमवध्यत्वं रणे तथा ।
तस्मान्मृत्युमहं मन्ये प्राप्तकालमिवात्मनः ॥ ६.११९.३५ ॥
स्वेच्छामरण आणि युद्धात अवध्यत्व दिले गेले होते. म्हणून मी मृत्यूला माझा नियत काळ आला आहे असे मानतो.
6.119.36
एवं ज्ञात्वा व्यवसितं भीष्मस्यामिततेजसः ।
ऋषयो वसवश्चैव वियत्स्था भीष्ममब्रुवन् ॥ ६.११९.३६ ॥
अमित तेजस्वी भीष्माचा हा निश्चय जाणून, आकाशात स्थित असलेले ऋषी आणि वसू भीष्मांना म्हणाले.
6.119.37
यत्ते व्यवसितं तात तदस्माकमपि प्रियम् ।
तत्कुरुष्व महाराज युद्धे बुद्धिं निवर्तय ॥ ६.११९.३७ ॥
हे वत्सा, तू जो निश्चय केला आहेस तो आम्हालाही प्रिय आहे. हे महाराजा, तेच कर, युद्धापासून आपली बुद्धी परत फिरव.
6.119.38
अस्य वाक्यस्य निधने प्रादुसासीच्छिवोऽनिलः ।
अनुलोमः सुगन्धी च पृषतैश्च समन्वितः ॥ ६.११९.३८ ॥
या बोलण्याच्या शेवटी एक शुभ वारा प्रकट झाला; तो अनुकूल, सुगंधी आणि जलबिंदूंनी युक्त होता.
6.119.39
देवदुन्दुभयश्चैव संप्रणेदुर्महास्वनाः ।
पपात पुष्पवृष्टिश्च भीष्मस्योपरि मारिष ॥ ६.११९.३९ ॥
देवदुंदुभी महानादाने निनादल्या. हे मारिष, भीष्मांवर पुष्पवृष्टी झाली.
6.119.40
न च ताः शुश्रुवे कश्चित्तेषां संवदतां गिरः ।
ऋते भीष्मं महाबाहुं मां चापि मुनितेजसा ॥ ६.११९.४० ॥
त्यांचे संभाषण महाबाहू भीष्मांखेरीज आणि मुनितेजाने युक्त अशा मला सोडून कोणीही ऐकले नाही.
6.119.41
संभ्रमश्च महानासीत्रिदशानां विशांपते ।
पतिष्यति रथाद्भीष्मे सर्वलोकप्रिये तदा ॥ ६.११९.४१ ॥
हे विशांपते, देवांमध्ये मोठी खळबळ उडाली; सर्व लोकांना प्रिय असलेले भीष्म आता रथावरून पडणार होते.
6.119.42
इति देवगणानां च वाक्यं श्रुत्वा महातपाः ।
ततः शान्तनवो भीष्मो बीभत्सुं नाभ्यवर्तत ॥ ६.११९.४२ ॥
देवगणांचे हे वचन ऐकून महातपस्वी शांतनूचा पुत्र भीष्म बीभत्सूवर (अर्जुनावर) चालून गेला नाही.
6.119.43
भिद्यमानः शितैर्बाणैः सर्वावरणभेदिभिः ।
शिखण्डी तु महाराज भरतानां पितामहम् ॥ ६.११९.४३ ॥
हे महाराज, सर्व कवच भेदणाऱ्या तीक्ष्ण बाणांनी विद्ध झालेल्या शिखंडीने भरतवंशाच्या पितामहाला (भीष्माला)...
6.119.44
आजघानोरसि क्रुद्धो नवभिर्निशितैः शरैः ।
स तेनाभिहतः सङ्ख्ये भीष्मः कुरुपितामहः ॥ ६.११९.४४ ॥
क्रुद्ध होऊन त्याने छातीवर नऊ तीक्ष्ण बाणांनी प्रहार केला. युद्धात त्याच्याकडून आघात झालेले कुरुपितामह भीष्म.
6.119.45
नाकम्पत महाराज क्षितिकम्पे यथाऽचलः ।
ततः प्रहस्य बीभत्सुर्व्याक्षिपन्गाण्डिवं धनुः ॥ ६.११९.४५ ॥
हे महाराज, भूकंपात पर्वत जसा हलत नाही, तसे ते हलले नाहीत. मग हसून बीभत्सु (अर्जुन) याने गांडीव धनुष्य ओढले.
6.119.46
गाङ्गेयं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत् ।
पुनः पुनः शतैरेनं त्वरमाणो धनञ्जयः ॥ ६.११९.४६ ॥
त्याने गांगेयाला (भीष्माला) पंचवीस लहान बाणांनी प्रहार केला. धनंजयाने (अर्जुनाने) घाईने शेकडो बाणांनी वारंवार त्यांना प्रहार केला.
6.119.47
सर्वगात्रेषु संक्रुद्धस्तथा मर्मस्वताडयत् ।
एवमन्यैरपि भृशं विद्ध्यमानः सहस्रशः ॥ ६.११९.४७ ॥
अत्यंत क्रुद्ध होऊन त्याने सर्व अवयवांवर व मर्मस्थानांवर प्रहार केला. याप्रमाणेच इतरांकडूनही अनेक वेळा, हजारो वेळा विद्ध होऊन.
6.119.48
तानप्याशु शरैर्भीष्मः प्रविव्याध महारथः ।
तैश्च मुक्ताञ्छरान्भीष्मो युधि सत्यपराक्रमः ॥ ६.११९.४८ ॥
महारथी भीष्मांनी त्यांनाही तात्काळ बाणांनी विद्ध केले. त्यांनी सोडलेल्या बाणांना युद्धात सत्यपराक्रमी भीष्मांनी...
6.119.49
निवारयामास शरैः समं सन्नतपर्वभिः ।
शिखण्डी तु रणे बाणान्यान्मुमोच महारथः ॥ ६.११९.४९ ॥
रणात महारथी शिखंडीने वाकलेल्या पेरांच्या बाणांनी एकाच वेळी त्यांना अडवले; त्याने बाण सोडले.
6.119.50
न चक्रुस्ते रुजं तस्य रुक्मपुङ्खाः शिलासिताः ।
ततः किरीटी संक्रुद्धो भीष्ममेवाभ्यवर्तत ॥ ६.११९.५० ॥
सोन्याच्या पंखांचे व दगडावर धार लावलेले ते बाण त्याला इजा करू शकले नाहीत. तेव्हा संतप्त किरीटी थेट भीष्मावर चालून गेला.
6.119.51
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य धनुश्चास्य समाच्छिनत् ।
अथैनं नवभिर्विद्ध्वा ध्वजमेकेन चिच्छिदे ॥ ६.११९.५१ ॥
शिखंडीला पुढे करून त्याने भीष्माचे धनुष्य तोडले. नंतर त्याला नऊ बाणांनी विद्ध करून एका बाणाने त्याचा ध्वज छेदला.
6.119.52
सारथिं विशिखैश्चास्य दशभिः समकम्पयत् ।
सोऽन्यत्कार्मुकमादाय गाङ्गेयो बलवत्तरम् ॥ ६.११९.५२ ॥
दहा बाणांनी त्याच्या सारथ्याला थरथर कापवले. तेव्हा गांगेय भीष्माने दुसरे, अधिक बलवान धनुष्य घेतले.
6.119.53
तदप्यस्य शितैर्भल्लैस्त्रिधा त्रिभिरघातयत् ।
निमेषार्धेन कौन्तेय आत्तमात्तं महारणे ॥ ६.११९.५३ ॥
त्याचे ते धनुष्यही तीक्ष्ण भल्लांनी तीन तुकडे केले. महायुद्धात कौंतेयाने अर्ध्या निमिषात उचललेले प्रत्येक धनुष्य पाडले.
6.119.54
एवमस्य धनूंष्याजौ चिच्छेद सुबहून्यथ ।
ततः शान्तनवो भीष्मो बीभत्सुं नात्यवर्तत ॥ ६.११९.५४ ॥
अशा प्रकारे युद्धात त्याची अनेक धनुष्ये त्याने तोडली. नंतर शंतनुपुत्र भीष्म बीभत्सूच्या पुढे जाऊ शकले नाहीत.
6.119.55
अथैनं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत् ।
सोऽतिविद्धो महेष्वासो दुःशासनमभाषत ॥ ६.११९.५५ ॥
नंतर त्याने भीष्मांना पंचवीस लहान बाणांनी विद्ध केले. अति विद्ध झालेले ते महाधनुर्धर दुःशासनाला म्हणाले.
6.119.56
एष पार्थो रणे क्रुद्धः पाण्डवानां महारथः ।
शरैरनेकसाहस्त्रैर्मामेवाभ्यपतद्रणे ॥ ६.११९.५६ ॥
हा पार्थ रणात क्रुद्ध झालेला पांडवांचा महारथी आहे. रणात त्याने अनेक हजारो बाणांनी माझ्यावरच हल्ला केला आहे.
6.119.57
न चैष समरे शक्यो जेतुं वज्रभृता अपि ।
न चापि सहिता वीरा देवदानवराक्षसाः ॥ ६.११९.५७ ॥
रणात याला वज्रधारी इंद्रही जिंकू शकत नाही, आणि देव, दानव, राक्षस हे वीर एकत्र आले तरीही जिंकू शकत नाहीत.
6.119.58
मां चापि शक्ता निर्जेतुं किमु मर्त्या महारथाः ।
ऋतेऽर्जुनं सुसंक्रुद्धमेतत्सत्यं ब्रवीमि ते ॥ ६.११९.५८ ॥
मलाही जिंकण्यास समर्थ असे मर्त्य महारथी कुठे आहेत? अतिशय क्रुद्ध झालेल्या अर्जुनाशिवाय — हे सत्य मी तुला सांगतो.
6.119.59
एवं तयोः संवदतोः फल्गुनो निशितैः शरैः ।
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य भीष्मं विव्याध संयुगे ॥ ६.११९.५९ ॥
अशा प्रकारे ते दोघे बोलत असताना, फाल्गुनाने शिखंडीला पुढे करून तीक्ष्ण बाणांनी रणात भीष्मांना विद्ध केले.
6.119.60
ततो दुःशासनं भीष्मः स्मयमान इवाब्रवीत् ।
अर्दितो निशितैर्बाणैर्भृशं गाण्डीवधन्वना ॥ ६.११९.६० ॥
मग भीष्म हसत असल्यासारखे दुःशासनाला म्हणाले; गांडीवधन्व्याच्या तीक्ष्ण बाणांनी अत्यंत पीडित होऊन.
6.119.61
वज्राशनिसमस्पर्शाः सुपुङ्खाः सुप्रतेजनाः ।
सुमुक्ता अव्यवच्छिन्ना नेमे बाणाःशिखण्डिनः ॥ ६.११९.६१ ॥
वज्र आणि अशनी यांच्या स्पर्शासारखे, सुंदर पंख असलेले, उत्तम धारदार, उत्तम सोडलेले, अखंड — हे बाण शिखंडीचे नाहीत.
6.119.62
निकृन्तमाना मर्माणि दृढावरणभेदिनः ।
सुसला इव मे ध्नन्ति नेमे बाणः शिखण्डिनः ॥ ६.११९.६२ ॥
मर्मस्थाने कापत, दृढ कवच भेदत, उत्तम भाल्यांसारखे माझ्यावर प्रहार करत — हे बाण शिखंडीचे नाहीत.
6.119.63
वज्रदण्डसमस्पर्शा वज्रवेगदुरासदाः ।
मम प्राणानारुजन्ति नेमे बाणाः शिखण्डिनः ॥ ६.११९.६३ ॥
वज्रदंडासारखा स्पर्श असलेले, वज्रवेगाने दुर्धर्ष — हे बाण माझे प्राण चिरडत आहेत; हे शिखंडीचे नाहीत.
6.119.64
नाशयन्तीव मे प्राणान्यमदूता इवागताः ।
गदापरिघसंस्पर्शा नेमे बाणाः शिखण्डिनः ॥ ६.११९.६४ ॥
यमदूत आल्यासारखे माझे प्राण नष्ट करत; गदा आणि परिघाच्या स्पर्शासारखे — हे बाण शिखंडीचे नाहीत.
6.119.65
भुजगा इव संक्रुद्धा लेलिहाना विषोल्बणाः ।
समाविशन्ति मर्माणि नेमे बाणाः शिखण्डिनः ॥ ६.११९.६५ ॥
संतापलेल्या सापांसारखे, जीभ लवलवणारे, विषाने भयंकर — हे बाण मर्मस्थानांत शिरतात; हे शिखंडीचे नाहीत.
6.119.66
अर्जुनस्य इमे बाणा नेमे बाणाः शिखण्डिनः ।
कृन्तन्ति मम गात्राणि माघमां सेगवा इव ॥ ६.११९.६६ ॥
हे बाण अर्जुनाचे आहेत; शिखंडीचे नाहीत — माघ महिन्यातील गाईंप्रमाणे माझे अवयव कापतात.
6.119.67
सर्वे ह्यपि न मे दुःखं कुर्युरन्ये नराधिपाःक ।
वीरं गाण्डीवधन्वानमृते जिष्णुं कपिध्वजम् ॥ ६.११९.६७ ॥
कपिध्वज, विजयी, गाण्डीवधारी वीर अर्जुन सोडून इतर सर्व राजे मला दुःख देऊ शकणार नाहीत.
6.119.68
इति ब्रुवञ्छान्तनवो दिधक्षुरिव पाण्डवम् ।
शक्तिं भीष्मः स पार्थाय ततश्चिक्षेप भारत ॥ ६.११९.६८ ॥
असे बोलून शंतनुपुत्र भीष्माने पांडवाला जणू भस्म करण्याच्या इच्छेने पार्थावर शक्ती फेकली, हे भारता.
6.119.69
तामस्य विशिखैश्छित्त्वा त्रिधा त्रिभिरपातयत् ।
पश्यतां कुरुवीराणां सर्वेषां तत्र भारत ॥ ६.११९.६९ ॥
त्याने आपल्या बाणांनी ती तीन तुकडे करून तीन बाणांनी पाडली, हे भारता; तेथे सर्व कुरुवीर पाहत असताना.
6.119.70
चर्माथादत्त गाङ्गेयो जातरूपपरिष्कृतम् ।
खङ्गं चान्यतरप्रेप्सुर्मृत्योरग्रे जयाय वा ॥ ६.११९.७० ॥
मग गांगेयाने सोन्याने सजवलेली ढाल घेतली, आणि मृत्यूसमोर किंवा विजयासाठी दुसरे शस्त्र, तलवार, घेतली.
6.119.71
तस्य तच्छतधा चर्म व्यधमत्सायकैस्तथा ।
रथादनवरूढस्य तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ६.११९.७१ ॥
त्याने त्याची ती ढाल बाणांनी शंभर तुकडे करून फोडली; रथातून न उतरलेल्या त्याच्यासाठी ते अद्भुतासारखे झाले.
6.119.72
ततो युधिष्ठिरो राजा स्वान्यनीकान्यचोदयत् ।
अभिद्रवत गाङ्गेयं मा वोऽस्तु भयमण्वपि ॥ ६.११९.७२ ॥
तेव्हा राजा युधिष्ठिराने आपल्या सैन्यांना प्रेरित केले: 'गांगेयावर तुटून पडा; तुम्हाला थोडीही भीती नसावी.'
6.119.73
अथ ते तोमरैः प्रासैर्बाणौघैश्च समन्ततः ।
पट्टसैश्च सुनिस्त्रिंशैर्नाराचैश्च तथा शितैः ॥ ६.११९.७३ ॥
तेव्हा त्यांनी तोमर, प्रास, चहूबाजूंनी बाणांचा वर्षाव, पट्टिश, उत्तम तलवारी आणि तीक्ष्ण नाराच घेऊन हल्ला केला.
6.119.74
वत्सदन्तैश्च भल्लैश्च तमेकमभिदुद्रुवुः ।
सिंहनादस्ततो घोरः पाण्डवानामभूत्तदा ॥ ६.११९.७४ ॥
वत्सदंत आणि भल्ल घेऊन त्यांनी एकट्यावरच हल्ला केला; तेव्हा पांडवांचा भयंकर सिंहनाद झाला.
6.119.75
तथैव तव पुत्राश्च नेदुर्भीष्मजयैषिणः ।
तमेकमभ्यरक्षन्त सिंहनादांश्च चक्रिरे ॥ ६.११९.७५ ॥
त्याचप्रमाणे आपले पुत्रही भीष्माचा विजय इच्छून गर्जले; त्याचेच रक्षण करीत सिंहनाद केला.
6.119.76
तत्रासीत्तुमुलं युद्धं तावकानां परैः सह ।
दशमेऽहनि राजेन्द्र भीष्मार्जुनसमागमे ॥ ६.११९.७६ ॥
तेथे आपल्या सैन्याचे शत्रूंशी घनघोर युद्ध झाले; हे राजेंद्रा, दहाव्या दिवशी भीष्म आणि अर्जुन यांच्या भेटीच्या वेळी.
6.119.77
आसीद्धोर इवावर्तो मुहूर्तमुदधेरिव ।
सैन्यानां युध्यमानानां निघ्नतामितरेतरम् ॥ ६.११९.७७ ॥
समुद्रात क्षणभर भयानक भोवरा उठतो तसे, एकमेकांवर घाव घालत लढणाऱ्या सैन्यांत भयंकर भोवऱ्यासारखे दृश्य झाले.
6.119.78
असौम्यरूपा पृथिवी शोणिताक्ताऽभवत्तदा ।
समं च विषमं चैव न प्राज्ञायत किंचन ॥ ६.११९.७८ ॥
तेव्हा पृथ्वी भयानक रूप धारण करून रक्ताने माखली; सपाट आणि खडबडीत काहीच ओळखता येईना.
6.119.79
योधानामयुतं हत्वा तस्मिन्स दशमेऽहनि ।
अतिष्ठदाहवे भीष्मो भिद्यमानेषु मर्मसु ॥ ६.११९.७९ ॥
त्या दहाव्या दिवशी दहा हजार योद्ध्यांना मारून, मर्मस्थाने भेदली जात असताना भीष्म रणात उभे राहिले.
6.119.80
ततः सेनामुखे तस्मिन्स्थितः पार्थो धनुर्धरः ।
मध्येन कुरुसैन्यानां द्रावयामास वाहिनीम् ॥ ६.११९.८० ॥
तेव्हा सेनेच्या अग्रभागी उभा असलेला धनुर्धर पार्थ कौरव सैन्याच्या मध्यातून त्या सेनेला पळवून लावला.
6.119.81
तत्राद्भुतमपश्याम पाण्डवानां पराक्रमम् ।
द्रावयामासुरिषुभिः सर्वान्भीष्मपदानुगान् ॥ ६.११९.८१ ॥
तिथे आम्ही पांडवांचा अद्भुत पराक्रम पाहिला; भीष्माच्या मागे चालणाऱ्या सर्वांना त्यांनी बाणांनी पळवून लावले.
6.119.82
वयं श्वेतहयाद्भीताः कुन्तीपुत्राद्धनञ्जयात् ।
पीड्यमानाः शितैः शस्त्रैः प्राद्रवाम रणे तदा ॥ ६.११९.८२ ॥
तेव्हा श्वेत अश्व असलेल्या कुंतीपुत्र धनंजयाच्या भीतीने, तीक्ष्ण शस्त्रांनी पीडित होऊन आम्ही रणातून पळालो.
6.119.83
पाण्डवैः पञ्चभिः सार्धं सात्यकेन च धन्विना ।
धृष्टद्युम्नसुखैः सर्वैः पाञ्चालैश्च समन्ततःक ॥ ६.११९.८३ ॥
पाच पांडवांसह, धनुर्धर सात्यकीसह, आणि धृष्टद्युम्न प्रमुख सर्व पांचालांसह, चहूबाजूंनी.
6.119.84
भिद्यमानाः शरैस्तीक्ष्णैः सर्वे कार्ष्णिपुरोगमैः ।
द्रोणद्रौणिकृतैः सार्धं सर्वे शल्यशलादयः।
तावकाः समरे राजञ्जहुर्भीष्मं महामृधे ॥ ६.११९.८४ ॥
तीक्ष्ण बाणांनी भेदलेले, कृष्णपुत्र प्रमुख सर्वजण, द्रोण आणि द्रौणी यांच्यासह, शल्य, शल इत्यादी सर्व, हे राजा, तुझे लोक त्या महायुद्धात भीष्माला सोडून गेले.
6.119.85
सौवीराः कितवाः प्राच्याःप्रतीच्योदीच्यमालवाः ।
अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः ॥ ६.११९.८५ ॥
सौवीर, कितव, पूर्वेकडील, पश्चिमेकडील, उत्तरेकडील, मालव, अभीषाह, शूरसेन, शिबी आणि वसाती.
6.119.86
साल्वाश्रयास्त्रिगर्ताश्च अम्बष्ठाः केकयैः सह ।
द्वादशैते जनपदाः शरार्ता व्रणपीडिताः।
संग्रामे प्रजहुर्भीष्मं युध्यमानाः किरीटिना ॥ ६.११९.८६ ॥
साल्व आणि त्यांचे मित्र, त्रिगर्त, अंबष्ठ व केकय यांच्यासह हे बारा जनपद बाणांनी पीडित व जखमांनी व्यथित होऊन, किरीटी (अर्जुन) याच्याशी लढताना, युद्धात भीष्मांना सोडून गेले.
6.119.87
ततस्तमेकं बहवः परिवार्य समन्ततः ।
परिकाल्य कुरून्सर्वाञ्शरर्षैरवाकिरन् ॥ ६.११९.८७ ॥
तेव्हा पुष्कळांनी त्या एकट्याला सर्व बाजूंनी वेढले, सर्व कुरूंना दूर हटवून बाणांचा वर्षाव करून त्याला झाकून टाकले.
6.119.88
निपातयत गृह्णीत युध्यध्वमवकृन्तत ।
इत्यासीत्तुमुलः शब्दो राजन्भीष्मरथं प्रति ॥ ६.११९.८८ ॥
'पाडा, धरा, लढा, छेदा!' असा, हे राजा, भीष्मांच्या रथाकडे प्रचंड कोलाहल उठला.
6.119.89
निहत्य समरे राजञ्शतशोऽथ सहस्रशः ।
न तस्यासीदनिर्भिन्नं गात्रे द्व्यङ्गुलमन्तरम् ॥ ६.११९.८९ ॥
हे राजा, युद्धात शेकडो आणि हजारो जणांना मारूनही त्याच्या शरीरावर दोन बोटे रुंदीची जागाही बाणांनी न भेदलेली नव्हती.
6.119.90
एवंभूतस्तव पिता शरैर्विशकलीकृतः ।
शिताग्रैः फल्गुनेनाजौ प्राक्शिराः प्रापतद्रथात् ॥ ६.११९.९० ॥
अशा अवस्थेत तुमच्या पित्याला युद्धात फाल्गुनाच्या (अर्जुनाच्या) तीक्ष्ण बाणांनी तुकडे तुकडे करून, डोके पुढे करत रथावरून पाडण्यात आले.
6.119.91
किंचिच्छेषे दिनकरे पुत्राणां तव पश्यताम् ।
हाहेति दिवि देवानां पार्थिवानां च भारत ॥ ६.११९.९१ ॥
हे भरता! सूर्य थोडाच शिल्लक असताना, तुमच्या पुत्रांच्या डोळ्यांदेखत, स्वर्गात देवांमध्ये आणि भूमीवर राजांमध्ये 'हाय हाय' असा आक्रोश झाला.
6.119.92
पतमाने रथाद्भीष्मे बभूव सुमहास्वनः ।
संपतन्तमभिप्रेक्ष्य महात्मानं पितामहम् ॥ ६.११९.९२ ॥
भीष्म रथावरून पडत असताना मोठा गोंधळ उडाला. महात्मा पितामहांना पडताना पाहून असे झाले.
6.119.93
सह भीष्मेण सर्वेषां प्रापतन्हृदयानि नः ।
स पपात महाबाहुर्वसुधामनुनादयन् ॥ ६.११९.९३ ॥
भीष्मांबरोबर आमची सर्वांची हृदये जणू कोसळली. तो महाबाहू पृथ्वीला निनादवत पडला.
6.119.94
इन्द्रध्वज इवोत्सृष्टः केतुः सर्वधनुष्मताम् ।
धरणीं न स पस्पर्श शरसङ्घैः समावृतः ॥ ६.११९.९४ ॥
इंद्रध्वज खाली टाकला जावा तसा, सर्व धनुर्धरांचा ध्वज असलेला तो बाणांच्या समूहांनी झाकलेला, जमिनीला स्पर्शही करू शकला नाही.
6.119.95
शलतल्पे महेष्वासं शयानं पुरुषर्षभम् ।
रथात्प्रपतितं चैनं दिव्यो भावः समाविशत् ॥ ६.११९.९५ ॥
बाणांच्या शय्येवर पडलेल्या त्या महान धनुर्धराला, पुरुषश्रेष्ठाला, रथातून पडलेल्याला दिव्य भाव प्रविष्ट झाला.
6.119.96
अभ्यवर्षच्च पर्जन्यः प्राकम्पत च मेदिनी ।
पतन्स ददृशे चापि दक्षिणेन दिवाकरम् ॥ ६.११९.९६ ॥
ढग बरसले, पृथ्वी कंपली. पडताना तो दक्षिण दिशेला सूर्याकडे पाहताना दिसला.
6.119.97
संज्ञां चोपालभद्वीरः कालं संचिन्त्य भारत ।
अन्तरिक्षे च शुश्राव दिव्या वाचः समन्ततः ॥ ६.११९.९७ ॥
हे भारता, वीराने शुद्धी परत मिळवली आणि काळाचा विचार करून सर्वत्र आकाशात दिव्य वाणी ऐकल्या.
6.119.98
कथं महात्मा गाङ्गेयः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
कालकर्ता नरव्याघ्रः संप्राप्ते दक्षिणायने ॥ ६.११९.९८ ॥
सर्व शस्त्रधार्‍यांत श्रेष्ठ महात्मा गाङ्गेय, दक्षिणायन आल्यावर आपला मृत्युकाळ कसा निवडेल?
6.119.99
स्थितोऽस्मीति च गाङ्गेयस्तच्छ्रुत्वा वाक्यमब्रवीत् ।
धारयिष्याम्यहं प्राणान्पतितिऽपि महीतले ॥ ६.११९.९९ ॥
'मी स्थिर आहे' असे म्हणून, ते वचन ऐकून गाङ्गेय म्हणाला: 'पृथ्वीवर पडलो तरी मी प्राण धारण करीन.'
6.119.100
उत्तरायणमन्विच्छन्सुगतिप्रतिकाङ्क्षया ।
तस्य तन्मतमाज्ञाय गह्गा हिमवतः सुताः ॥ ६.११९.१०० ॥
उत्तरायणाची इच्छा धरून, उत्तम गतीच्या आकांक्षेने, त्याचा हा मानस जाणून, गङ्गा आणि हिमवानाचे पुत्र—
6.119.101
महर्षीन्हंसरूपेण प्रेषयामास तत्र वै ।
ततस्तं प्रति ते हंसास्त्वरिता मानसौकसः ॥ ६.११९.१०१ ॥
तेथे त्यांनी महर्षींना हंसरूपात पाठवले; तेव्हा मानसरोवरात राहणारे ते हंस त्वरेने त्याच्याकडे आले.
6.119.102
आजग्मुः सहिता द्रष्टुं भीष्मं कुरुपितामहम् ।
यत्र शेते नरश्रेष्ठः शरतल्पे पितामहः ॥ ६.११९.१०२ ॥
कुरूंचे पितामह भीष्म यांना पाहण्यासाठी ते सर्व एकत्र आले; जेथे नरश्रेष्ठ पितामह बाणांच्या शय्येवर पडले होते.
6.119.103
ते तु भीष्मं समासाद्य ऋषयो हंसरूपिणः ।
अपश्यञ्छरतल्पस्थं भीष्मं कुरुकुलोद्वहम् ॥ ६.११९.१०३ ॥
हंसरूपधारी ते ऋषी भीष्मांजवळ येऊन, शरशय्येवर पडलेल्या कुरुकुलाचा भार वाहणाऱ्या भीष्मांना पाहते झाले.
6.119.104
ते तं दृष्ट्वा महात्मानं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
गाङ्गेयं भरतश्रेष्ठं दक्षिणेन च भास्करम् ॥ ६.११९.१०४ ॥
त्या महात्म्याला पाहून आणि प्रदक्षिणा करून, गंगापुत्र भरतश्रेष्ठ भीष्मांकडे, उजव्या बाजूला सूर्य असताना, त्यांनी पाहिले.
6.119.105
इतरेतरमामन्त्र्य प्राहुस्तत्र मनीषिणः ।
भीष्मः कथं महात्मा सन्संस्थाता दक्षिणायने ॥ ६.११९.१०५ ॥
तेथील मनीषी एकमेकांना संबोधून म्हणाले, "महात्मा भीष्म दक्षिणायनात देहत्याग कसा करतील?"
6.119.106
इत्युक्त्वा प्रस्थिता हंसा दक्षिणामभितो दिशम् ।
संप्रेक्ष्य वै महाबुद्धिश्चिन्तयित्वा च भारत ॥ ६.११९.१०६ ॥
असे बोलून हंस दक्षिण दिशेकडे निघाले. हे भारता, त्या महाबुद्धी (भीष्मां)नी त्यांना पाहून व विचार करून...
6.119.107
तानब्रवीच्छान्तनवो नाहं गन्ता कथंचन ।
दक्षिणावर्त आदित्ये एतन्मे मनसि स्थितम् ॥ ६.११९.१०७ ॥
शंतनूचा पुत्र त्यांना म्हणाला, "सूर्य दक्षिणावर्तात असताना मी कोणत्याही प्रकारे जाणार नाही; हेच माझ्या मनात निश्चित आहे."
6.119.108
गमिष्यामि स्वकं स्थानमासीद्यन्मे पुरातनम् ।
उदगायन आदित्ये हंसाः सत्यं ब्रवीमि वः ॥ ६.११९.१०८ ॥
सूर्य उत्तरायणात असताना मी माझ्या जुन्या, स्वतःच्या स्थानाकडे जाईन. हे हंसांनो, मी तुम्हाला खरे सांगतो.
6.119.109
धारयिष्याम्यहं प्राणानुत्तरायणकाङ्क्षया ।
प्राणानां च समुत्सर्ग ऐश्वर्यं नियतं मम ॥ ६.११९.१०९ ॥
उत्तरायणाच्या इच्छेने मी प्राण धारण करीन. प्राणत्याग हे माझे निश्चित सामर्थ्य आहे.
6.119.110
तस्मात्प्राणान्धारयिष्ये मुमूर्षुरुदगायने ।
यश्च दत्तो वरो मह्यं पित्रा तेन महात्मना ॥ ६.११९.११० ॥
म्हणून उत्तरायणापर्यंत मी प्राण धारण करीन; त्या महात्मा पित्याने मला दिलेला वर तोच आहे.
6.119.111
छन्दतस्ते भवेन्मृत्युरिति तत्सत्यमस्तु मे ।
धारयिष्ये ततः प्राणानुत्सर्गे नियते सति ॥ ६.११९.१११ ॥
'तुझ्या इच्छेने मृत्यू येवो' हे माझ्यासाठी सत्य होवो. मग नियत वेळी प्राणत्याग होईपर्यंत मी प्राण धारण करीन.
6.119.112
इत्युक्त्वा तांस्तदा हंसान्स शेते शरतल्पगः ।
एवं कुरूणां पतिते शृङ्गे भीष्मे महौजसि ॥ ६.११९.११२ ॥
त्या हंसांना असे सांगून तो बाणांच्या शय्येवर पडून राहिला. अशा प्रकारे कुरूंचा महापराक्रमी भीष्म पर्वतशिखराप्रमाणे पडला असता.
6.119.113
पाण्डवाः सृञ्जयाश्चैव सिंहनादं प्रचक्रिरे ।
तस्मिन्हते महासत्वे भरतानां पितामहे ॥ ६.११९.११३ ॥
पांडव आणि सृंजयांनी सिंहनाद केला. त्या महासत्त्व, भरतांचे पितामह मारले गेले असता.
6.119.114
न किंचित्प्रत्यपद्यन्त पुत्रास्ते भरतर्षभ ।
संमोहश्चैव तुमुलः करूणामभवत्तदा ॥ ६.११९.११४ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, तुझे पुत्र काहीही प्रत्युत्तर देऊ शकले नाहीत. तेव्हा कुरूंमध्ये मोठा गोंधळ आणि मोह उत्पन्न झाला.
6.119.115
कृपदुर्योधनमुखा निःश्वस्य रुरुदुस्ततः ।
विषादाच्च चिरं कालमतिष्ठन्विगतेन्द्रियाः ॥ ६.११९.११५ ॥
कृप आणि दुर्योधन पुढे असताना त्यांनी दीर्घ नि:श्वास टाकून रडले; विषादाने इंद्रिये शिथिल होऊन ते बराच वेळ उभे राहिले.
6.119.116
दध्युश्चैव महाराज न युद्धे दधिरे मनः ।
ऊरुग्राहगृहीताश्च नाभ्यधावन्त पाण्डवान् ॥ ६.११९.११६ ॥
हे महाराज, ते निराश झाले; युद्धात मन लावले नाही; मांड्यांना धरल्यासारखे होऊन पांडवांवर धावून गेले नाहीत.
6.119.117
अवध्ये शन्तनोः पुत्रे हते भीष्मे महौजसि ।
दुःखार्तास्ते ततो राजन्कुरूणां पतयोऽभवन् ।
अभाव सहसा राजन्कुरुराजस्य तर्कितः ॥ ६.११९.११७ ॥
अवध्य शंतनूपुत्र, महातेजस्वी भीष्म मारले गेल्यावर, हे राजा, कुरूंचे नेते दुःखाने पीडित झाले; हे राजा, कुरुराजाच्या नाशाची शंका अचानक निर्माण झाली.
6.119.118
हतप्रवीरास्तु वयं निकृत्ताश्च शितैः शरैः ।
कर्तव्यं नाभिजानीमो निर्जिताः सव्यसाचिना ॥ ६.११९.११८ ॥
आमचे वीर मारले गेले; तीक्ष्ण बाणांनी आम्ही छिन्न झालो; सव्यसाचीने पराजित झालो; काय करावे हे आम्हाला कळत नाही.
6.119.119
पाणडवाश्च जयं लब्ध्वा परत्र च परां गतिम् ।
सर्वे दध्युर्महाशङ्खञ्शूराः परिघवाहवः ॥ ६.११९.११९ ॥
पांडवांनी विजय मिळवून आणि परलोकात परम गती मिळेल असे मानून सर्वांनी महाशंख फुंकले; परिघासारख्या बाहूंचे ते शूर होते.
6.119.120
सोमकाश्च सपाञ्चालाः प्राहृष्यन्त जनेश्वर ।
ततस्तूर्यसहस्रेषु नदत्सु स महाबलः ॥ ६.११९.१२० ॥
हे जनेश्वर, सोमक आणि पांचाल हर्षित झाले; तेव्हा हजारो वाद्ये वाजत असताना तो महाबली…
6.119.121
आस्फोटयामास भृशं भीमसेनो ननाद च ।
सेनयोरुभयोश्चापि गाङ्गेये निहते विभौ ॥ ६.११९.१२१ ॥
गंगापुत्र भीष्म मारला गेल्यावर भीमसेनाने अत्यंत उत्साहाने दंड आपटले आणि गर्जना केली; दोन्ही सैन्यांनीही तसेच केले.
6.119.122
संन्यस्य विराः शस्त्राणि प्राध्यायन्त समन्ततः ।
प्राक्रोशन्प्राद्रवंश्चान्ये जग्मुर्मोहं तथाऽपरे ॥ ६.११९.१२२ ॥
काही वीरांनी शस्त्रे टाकून सर्वत्र चिंतामग्न झाले; काही ओरडले, काही पळाले, तर इतर मोहात पडले.
6.119.123
क्षत्रं चान्येऽभ्यनिन्दन्त भीष्मं चान्येऽभ्यपूजयन् ।
ऋषयः पितरश्चैव प्रशशसुर्महाव्रतम् ॥ ६.११९.१२३ ॥
काहींनी क्षत्रियधर्माची व भीष्माची निंदा केली; इतरांनी त्यांचा सन्मान केला; ऋषी व पितरांनी महाव्रती भीष्मांची स्तुती केली.
6.119.124
भरतानां च ये पूर्वे ते चैनं प्रशशंसिरे ।
महोपनिषदं चैव योगमास्थाय विर्यवान् ॥ ६.११९.१२४ ॥
भरतवंशातील पूर्वजांनीही त्यांची स्तुती केली; पराक्रमी भीष्मांनी महोपनिषद व योगाचा आश्रय घेतला.
6.119.125
जपञ्शान्तनवो धीमान्कालाकाङ्क्षी स्थितोऽभवत् ॥ ६.११९.१२५ ॥
शंतनूचा बुद्धिमान पुत्र जप करत कालाची प्रतीक्षा करत स्थिर राहिला.