মহাভারত · অধ্যায় 6.12
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.12.1
उत्तरेषु च कौरव्य द्वीपेषु श्रूयते कथा ।
एवं तत्र महाराज ब्रुवतश्च निबोध मे ॥ ६.१२.१ ॥
হে কৌরব্য, উত্তরের দ্বীপগুলিতেও একটি কাহিনি শোনা যায়। হে মহারাজ, সেখানকার কথা আমি যেমন বলছি তা শুনুন।
6.12.2
घृततोयः समुद्रोऽत्र दधिमण्डोदकोऽपरः ।
सुरोदः सागरश्चैव तथान्यो जलसागरः ॥ ६.१२.२ ॥
এখানে ঘৃতজলের সমুদ্র, অন্যটি দধিমণ্ডজলের, সুরাজলের সাগর, এবং তেমনই আরেকটি জলসাগর।
6.12.3
परस्परेण द्विगुणाः सर्वे द्वीपा नराधिप ।
पर्वताश्च महाराज समुद्रैः परिवारिताः ॥ ६.१२.३ ॥
হে নরাধিপ, সব দ্বীপ একটি অপরটির দ্বিগুণ। হে মহারাজ, পর্বতগুলিও সমুদ্র দ্বারা বেষ্টিত।
6.12.4
गौरस्तु मध्यमे द्वीपे गिरिर्मानःशिलो महान् ।
पर्वतः पश्चिमे कृष्णो नारायणसखो नृप ॥ ६.१२.४ ॥
মধ্যদ্বীপে গৌর, আর মহান মানঃশিল পর্বত। পশ্চিমে কৃষ্ণ পর্বত, যা নারায়ণের সখা, হে নৃপ।
6.12.5
तत्र रत्नानि दिव्यानि स्वयं रक्षति केशवः ।
प्रसन्नश्चाभवत्तत्र प्रजानां व्यदधत्सुखम् ॥ ६.१२.५ ॥
সেখানে দিব্য রত্নসমূহ স্বয়ং কেশব রক্ষা করেন। সেখানে তিনি প্রসন্ন হয়ে প্রজাদের সুখ বিধান করেন।
6.12.6
कुशस्तम्बः कुशद्वीपे मध्ये जनपदैः सह ।
संपूज्यते शाल्मलिश्च द्वीपे शाल्मलिके नृप ॥ ६.१२.६ ॥
কুশদ্বীপের মধ্যে কুশস্তম্ব জনপদসমূহের সঙ্গে পূজিত হয়। হে নৃপ, শাল্মলিদ্বীপে শাল্মলি বৃক্ষ পূজিত হয়।
6.12.7
क्रौञ्चद्वीपे महाक्रौञ्चो गिरी रत्नचयाकरः ।
संपूज्यते महाराज चातुर्वर्ण्येन नित्यदा ॥ ६.१२.७ ॥
ক্রৌঞ্চদ্বীপে মহাক্রৌঞ্চ নামে এক পর্বত আছে, যা রত্নরাশির আকর। হে মহারাজ, চার বর্ণের মানুষ সর্বদা তার পূজা করেন।
6.12.8
गोमन्तः पर्वतो राजन्सुमहान्सर्वधातुमान् ।
यत्र नित्यं निवसति श्रीमान्कमललोचनः ॥ ६.१२.८ ॥
হে রাজন, গোমন্ত নামে পর্বত অতি বিশাল ও সর্ব ধাতুতে পূর্ণ। সেখানে কমললোচন শ্রীমান সর্বদা বাস করেন।
6.12.9
मोक्षिभिः संस्तुतो नित्यं प्रभुर्नारायणो हरिः ।
कुशद्वीपे तु राजेन्द्र पर्वतो विद्रुमैश्चितः ॥ ६.१२.९ ॥
মোক্ষকামীদের দ্বারা সর্বদা স্তুত প্রভু নারায়ণ হরি (সেখানে বাস করেন)। হে রাজেন্দ্র, কুশদ্বীপে একটি পর্বত প্রবালে সজ্জিত।
6.12.10
सुनामा नाम दुर्धर्षो द्वितीयो हेमपर्वतः ।
द्युतिमान्नाम कौरव्य तृतीयः कुमुदो गिरिः ॥ ६.१२.१० ॥
সুনামা নামে দুর্ধর্ষ দ্বিতীয় স্বর্ণপর্বত আছে। হে কৌরব্য, তৃতীয়টি দ্যুতিমান নামের কুমুদ পর্বত।
6.12.11
चतुर्थः पुष्पवान्नाम पञ्चमस्तु कुशेशयः ।
षष्ठो हरिगिरिर्नाम षडेते पर्वतोत्तमाः ॥ ६.१२.११ ॥
চতুর্থটি পুষ্পবান নামের, আর পঞ্চমটি কুশেশয়। ষষ্ঠটি হরিগিরি নামের। এই ছয়টি শ্রেষ্ঠ পর্বত।
6.12.12
तेषामन्तरविष्कम्भो द्विगुणः सर्वभागशः ।
औद्भिदं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम् ॥ ६.१२.१२ ॥
তাদের মধ্যবর্তী ব্যবধান সর্বাংশে দ্বিগুণ। প্রথম বর্ষ ঔদ্ভিদ, দ্বিতীয়টি বেণুমণ্ডল।
6.12.13
तृतीयं सुरथाकारं चतुर्थं कम्बलं स्मृतम् ।
धृतिमत्पञ्चमं वर्षं षष्ठं प्रभाकरम् ॥ ६.१२.१३ ॥
তৃতীয় সুরথাকার, চতুর্থ কম্বল বলে স্মৃত। পঞ্চম ধৃতিমৎ বর্ষ, ষষ্ঠ প্রভাকর।
6.12.14
सप्तमं कापिलं वर्षं सप्तैते वर्षलम्भकाः ।
एतेषु देवगन्धर्वाः प्रजाश्च जगतीश्वर ॥ ६.१२.१४ ॥
সপ্তম কাপিল বর্ষ। এই সাতটি বর্ষদাতা। এগুলিতে দেবতা, গন্ধর্ব ও প্রজারা আছেন, হে জগদীশ্বর।
6.12.15
विहरन्ते रमन्ते च न तेषु म्रियते जनः ।
न तेषु दस्यवः सन्ति म्लेच्छजात्योपि वा नृप ॥ ६.१२.१५ ॥
তারা বিচরণ করে ও আনন্দ করে; সেখানে মানুষ মরে না। সেখানে দস্যু নেই, মেচ্ছ জাতিও নেই, হে রাজন্।
6.12.16
गौरप्रायो जनः सर्वः सुकुमारश्च पार्थिव ।
अवशिष्टेषु सर्वेषु वक्ष्यामि मनुजेश्वर ॥ ६.१२.१६ ॥
হে পার্থিব, সেখানকার সকল মানুষই প্রায় গৌরবর্ণ ও সুকুমার। অবশিষ্ট সবকিছু আমি বলব, হে মনুজেশ্বর।
6.12.17
यथाश्रुतं महाराज तदव्यग्रमनाः श्रृणु ।
क्रौञ्चद्वीपे महारा क्रौञ्चो नाम महागिरिः ॥ ६.१२.१७ ॥
শোনা অনুযায়ী, হে মহারাজ, তা অবিচলিত মনে শোনো। ক্রৌঞ্চদ্বীপে, হে মহারাজ, ক্রৌঞ্চ নামে এক মহাপর্বত আছে।
6.12.18
क्रौञ्चात्परो वामनको वामनादन्धकारकः ।
अन्धकारात्परो राजन्मैनाकः पर्वतोत्तमः । ॥ ६.१२.१८ ॥
ক্রৌঞ্চের পরে বামনক; বামনকের পরে অন্ধকারক। হে রাজন্, অন্ধকারের পরে মৈনাক, পর্বতশ্রেষ্ঠ।
6.12.19
मैनाकात्परतो रादन्गोविन्दो गिरिरुत्तमः ।
गोविन्दात्परतो राजन्निबिडो नाम पर्वतः ॥ ६.१२.१९ ॥
হে রাজা, মৈনাকের পরে রাদন; আর শ্রেষ্ঠ গোবিন্দ পর্বত আছে। গোবিন্দের পরে, হে রাজা, নিবিড় নামে এক পর্বত আছে।
6.12.20
परस्तु द्विगुणस्तेषां विष्कम्भो वंशवर्धन ।
देशांस्तत्र प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः श्रृणु ॥ ६.१२.२० ॥
তাদের পরে তাদের বিস্তার দ্বিগুণ; হে বংশবর্ধন। সেখানকার দেশগুলির কথা আমি বলব; আমি যেমন বলি তেমন শোনো।
6.12.21
क्रोञ्चस्य कुशलो देशो वामनस्य मनोनुगः ।
मनोनुगात्परश्चोष्णो देशः कुरुकुलोद्वह ॥ ६.१२.२१ ॥
ক্রৌঞ্চের শুভ দেশ, বামনের মনোনুগ দেশ। মনোনুগের পরে উষ্ণ দেশ, হে কুরুকুলের ভার-বহনকারী।
6.12.22
उष्णात्परः प्रावरकः प्रावारादन्धकारकः ।
अन्धकारकदेशात्तु मुनिदेशः परः स्मृतः ॥ ६.१२.२२ ॥
উষ্ণ দেশের পরে প্রাবরক; প্রাবার থেকে পরে অন্ধকারক। অন্ধকারক দেশের পরে মুনিদেশ স্মৃত হয়।
6.12.23
मुनिदेशात्परश्चैव प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः ।
सिद्धचारणसंकीर्णो गौरप्रायो जनाधिप ॥ ६.१२.२३ ॥
মুনিদেশের পরে দুন্দুভিস্বন বলা হয়; তা সিদ্ধ ও চারণে পূর্ণ, এখানকার মানুষ প্রায় গৌরবর্ণ, হে জনাধিপ।
6.12.24
एते देशा महाराज देवगन्धर्वसेविताः ।
पुष्करे पुष्करो नाम पर्वतो मणिरत्नवान् ॥ ६.१२.२४ ॥
হে মহারাজ, এই দেশগুলি দেব ও গন্ধর্বদের দ্বারা সেবিত। পুষ্করে পুষ্কর নামে মণিরত্নসমৃদ্ধ এক পর্বত আছে।
6.12.25
तत्र नित्यं प्रभवति स्वयं देवः प्रजापतिः ।
तं पर्युपासते नित्यं देवाः सर्वे महर्षयः ॥ ६.१२.२५ ॥
সেখানে নিত্য স্বয়ং দেব প্রজাপতি প্রকাশিত থাকেন। সকল দেবতা ও মহর্ষিগণ সর্বদা তাঁর উপাসনা করেন।
6.12.26
वाग्भिर्मनोनुकूलाभिः पूजयन्तो जनाधिप ।
जम्बूद्वीपात्प्रवर्तन्ते रत्नानि विविधान्युत ॥ ६.१२.२६ ॥
হে জনাধিপ, মনোরম বাক্যে তাঁর পূজা করতে করতে জম্বুদ্বীপ থেকেও বিবিধ রত্ন আসে।
6.12.27
द्वीपेषु तेषु सर्वेषु प्रजानां कुरुसत्तम ।
ब्रह्मचर्येण सत्येन प्रजानां हि दमेन च ॥ ६.१२.२७ ॥
হে কুরুশ্রেষ্ঠ, সেই সকল দ্বীপে প্রজারা ব্রহ্মচর্য, সত্য ও আত্মসংযমের দ্বারা জীবন যাপন করে।
6.12.28
आरोग्यायुःप्रमाणाभ्यां द्विगुणं द्विगुणं ततः ।
एको जनपदो राजन्द्वीपेष्वेतेषु भारत।
उक्ता जनपदा येषु धर्मश्चैकः प्रदृश्यते ॥ ६.१२.२८ ॥
স্বাস্থ্য ও আয়ুর পরিমাপে তা ক্রমশ দ্বিগুণ হয়। হে রাজন, এই দ্বীপগুলিতে একটাই জনপদ, হে ভারত। যে জনপদগুলির কথা বলা হল, তাদের মধ্যে একটিমাত্র ধর্মই দেখা যায়।
6.12.29
ईश्वरो दण्डमुद्यम्य स्वयमेव प्रजापतिः ।
द्वीपानेतान्महाराज रक्षंस्तिष्ठति नित्यदा ॥ ६.१२.२९ ॥
ঈশ্বর প্রজাপতি স্বয়ং দণ্ড উত্তোলন করে, হে মহারাজ, এই দ্বীপগুলিকে রক্ষা করতে সর্বদা দাঁড়িয়ে থাকেন।
6.12.30
स राजा स शिवो राजन्स पिता प्रतितामहः ।
गोपायति नरश्रेष्ठ प्रजाः सजडपण्डिताः ॥ ६.१२.३० ॥
তিনিই রাজা, তিনিই শিব; হে রাজন, তিনিই পিতা ও প্রপিতামহ। হে নরশ্রেষ্ঠ, জড় ও পণ্ডিত সকল প্রজাকে তিনিই রক্ষা করেন।
6.12.31
भोजनं चात्र कौरव्य प्रजाः स्वयमुपस्थितम् ।
सिद्धमेव महाबाहो तद्धि भुञ्जन्ति नित्यदा ॥ ६.१२.३१ ॥
হে কৌরব্য, এখানে প্রজারা নিজেরাই উপস্থিত সিদ্ধ ভোজনই সর্বদা গ্রহণ করে, হে মহাবাহো।
6.12.32
ततः परं समा नाम दृश्यते लोकसंस्थितिः ।
चतुरश्र महाराज त्रयस्त्रिंशत्तु मण्डलम् ॥ ६.१२.३२ ॥
তার পরে 'সমা' নামে লোকব্যবস্থা দেখা যায়, চতুষ্কোণ, হে মহারাজ; এবং তেত্রিশ মণ্ডল।
6.12.33
तत्र तिष्ठन्ति कौरव्य चत्वारो लोकसंमताः ।
दिग्गजा भरतश्रेष्ठ वामनैरावतादयः ॥ ६.१२.३३ ॥
সেখানে হে কৌরব্য, লোকসমাদৃত চার দিগ্গজ দাঁড়িয়ে থাকে, হে ভরতশ্রেষ্ঠ — বামন, ঐরাবত প্রভৃতি।
6.12.34
सुप्रतीकस्तदा राजन्प्रभिन्नकरटामुखः ।
तस्याहं परिमाणं तु न संख्यातुमिहोत्सहे ॥ ६.१२.३४ ॥
তখন হে রাজন, মদজল ঝরানো গণ্ড ও মুখবিশিষ্ট সুপ্রতীক (সেখানে); তার পরিমাপ এখানে গণনা করতে আমি সাহস করি না।
6.12.35
असंख्यातः स नित्यं हि तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ।
तत्र वै वायवो वान्ति दिग्भ्यः सर्वाभ्य एव हि ॥ ६.१२.३५ ॥
তা সর্বদা অসংখ্য — তির্যক, উর্ধ্ব ও অধঃ সর্বত্র; সেখানে সকল দিক থেকেই বায়ু বয়।
6.12.36
असंबद्धा महाराज तान्निगृह्णन्ति ते गजाः ।
पुष्करैः पद्मसंकाशैर्विकसद्भिर्महाप्रभैः ॥ ६.१२.३६ ॥
হে মহারাজ, সেই অসংবদ্ধ (বায়ুদের) সেই হাতিরা রোধ করে — পদ্মের মতো, বিকশিত, মহাপ্রভ শুঁড় দিয়ে।
6.12.37
शतधा पुनरेवाशु ते तान्मुञ्चन्ति नित्यशः ।
श्वसद्भिर्मुच्यमानास्तु दिग्गजैरिह मारुताः ।
आगच्छन्ति महाराज ततस्तिष्ठन्ति वै प्रजाः ॥ ६.१२.३७ ॥
তারা সেগুলিকে শত প্রকারে দ্রুত সর্বদা ছেড়ে দেয়। দিগ্গজদের নিঃশ্বাসে মুক্ত হয়ে বায়ুরা এখানে আসে; হে মহারাজ, তখন প্রজারা স্থিত থাকে।
6.12.38
परो वै विस्तरोऽत्यर्थं त्वया सञ्जय कीर्तितः ।
दर्शितं द्वीपसंस्थानमुत्तरं ब्रूहि सञ्जय ॥ ६.१२.३८ ॥
হে সঞ্জয়, তুমি অত্যন্ত বিস্তারিতভাবে বর্ণনা করেছ। দ্বীপগুলির বিন্যাস দেখিয়েছ; এখন পরবর্তী অংশ বলো, হে সঞ্জয়।
6.12.39
उक्ता द्वीपा महाराज ग्रहं वै शृणु तत्त्वतः ।
स्वर्भानोः कौरवश्रेष्ठ यावदेव प्रमाणतः ॥ ६.१२.३९ ॥
হে মহারাজ, দ্বীপগুলি বর্ণিত হয়েছে। এখন গ্রহের কথা যথার্থভাবে শোনো, হে কৌরবশ্রেষ্ঠ — স্বর্ভানুর কথা, তার পরিমাণ অনুযায়ী।
6.12.40
परिमण्डलो महाराज स्वर्भानुः श्रूयते ग्रहः ।
योजनानां सहस्राणि विष्कम्भो द्वादशास्य वै ॥ ६.१२.४० ॥
হে মহারাজ, স্বর্ভানু নামক গ্রহটি বৃত্তাকার বলে শোনা যায়। এর বিস্তার বারো হাজার যোজন।
6.12.41
परिणाहेन षट्त्रिंशद्विपुलत्वेन चानघ ।
षष्टिमाहुः शतान्यस्य बुधाः पौराणिकास्तथा ॥ ६.१२.४१ ॥
হে নিষ্পাপ, এর পরিধি ছত্রিশ হাজার এবং বিস্তার ছয়শত যোজন — বুদ্ধিমান ও পুরাণজ্ঞরা এমনই বলেন।
6.12.42
चन्द्रमास्तु सहस्राणि राजन्नेकादश स्मृतः ।
विष्कम्भेण कुरुश्रेष्ठ त्रयस्त्रिंशत्तु मण्डलम् ॥ ६.१२.४२ ॥
হে রাজন, চন্দ্রের বিস্তার এগারো হাজার যোজন বলে স্মৃত। হে কুরুশ্রেষ্ঠ, তার মণ্ডল তেত্রিশ হাজার।
6.12.43
एकोनषष्टिविष्कम्भं शीतरश्मेर्महात्मनः ॥ ६.१२.४३ ॥
মহাত্মা শীতরশ্মি (চন্দ্র)-র ব্যাস উনষাট।
6.12.44
सूर्यस्त्वष्टौ सहस्राणि द्वे चान्ये कुरुनन्दन ।
विष्कम्भेण ततो राजन्मण्डलं त्रिंशता समम् ॥ ६.१२.४४ ॥
সূর্যের ব্যাস আট হাজার এবং আরও দুই। হে কুরুনন্দন, রাজা, তার মণ্ডল ত্রিশের সমান।
6.12.45
अष्टपञ्चाशतं राजन्विपुलत्वेन चानघ ।
श्रूयते परमोदारः पतगोऽसौ विभावसुः ॥ ६.१२.४५ ॥
হে রাজা, হে নিষ্পাপ, বিস্তারে আটান্ন বলে শোনা যায়; সেই পরম উদার পতগ বিভাবসু (সূর্য)।
6.12.46
एतत्प्रमाणमर्कस्य निर्दिष्टमिह भारत ।
स राहुश्छादयत्येतौ यथाकालं महात्तया ॥ ६.१२.४६ ॥
হে ভারত, এখানে সূর্যের এই পরিমাপ নির্দেশিত হল; সেই রাহু নিজ মহত্ত্বে যথাকালে এই দুইকে আচ্ছাদিত করে।
6.12.47
चन्द्रादित्यौ महाराज संक्षेपोऽयमुदाहृतः ।
इत्येतत्ते महाराज पृच्छतः शास्त्रचक्षुषा ॥ ६.१२.४७ ॥
হে মহারাজ, চন্দ্র ও আদিত্যের এই সংক্ষেপ বলা হল; হে মহারাজ, শাস্ত্র-চক্ষুতে জিজ্ঞাসু আপনাকে এইসব বলা হল।
6.12.48
सर्वमुक्तं यथातत्त्वं तस्माच्छममवाप्नुहि ।
यथोद्दिष्टं मया प्रोक्तं सनिर्माणमिदं जगत् ॥ ६.१२.४८ ॥
সবকিছু যথার্থভাবে বলা হল; অতএব শান্তি লাভ করুন। নির্দেশমতো আমি সৃষ্টিসহ এই জগৎ বললাম।
6.12.49
तस्मादाश्वस कौरव्य पुत्रं दुर्योधनं प्रति ।
श्रुत्वेदं भरतश्रेष्ठ भूमिपर्व मनोनुगम् ॥ ६.१२.४९ ॥
হে কৌরব্য, তাই পুত্র দুর্যোধনের বিষয়ে আশ্বস্ত হও। হে ভরতশ্রেষ্ঠ, মনের প্রিয় এই ভূমিপর্ব শুনে।
6.12.50
श्रीमान्भवति राजन्यः सिद्धार्थः साधुसंमतः ।
आयुर्बलं च कीर्तिश्च तस्य तेजश्च वर्धते ॥ ६.१२.५० ॥
যে রাজা এটি শোনেন, তিনি শ্রীমান, সিদ্ধার্থ এবং সাধুদের সম্মানিত হন; তাঁর আয়ু, বল, কীর্তি ও তেজ বৃদ্ধি পায়।
6.12.51
यः शृणोति महीपाल पर्वणीदं यतव्रतः ।
प्रीयन्ते पितरस्तस्य तथैव च पितामहाः ॥ ६.१२.५१ ॥
হে মহীপাল, যিনি ব্রতনিষ্ঠ হয়ে এই পর্ব শোনেন, তাঁর পিতৃপুরুষরা এবং পিতামহরাও প্রসন্ন হন।
6.12.52
इदं तु भारतं वर्षं यत्र वर्तामहे वयम् ।
पूर्वैः प्रवर्तितं पुण्यं तत्सर्वं श्रुतवानसि ॥ ६.१२.५२ ॥
আমরা যেখানে বাস করি এই ভারতবর্ষ পূর্বপুরুষদের প্রবর্তিত পুণ্যভূমি; সে সবই তুমি শুনলে।