महाभारत · अध्याय 6.12
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.12.1
उत्तरेषु च कौरव्य द्वीपेषु श्रूयते कथा ।
एवं तत्र महाराज ब्रुवतश्च निबोध मे ॥ ६.१२.१ ॥
हे कौरव्य, उत्तरी द्वीपों में भी एक कथा सुनी जाती है। हे महाराज, वहाँ की बात इस प्रकार है, अब मेरे कहने को सुनिए।
6.12.2
घृततोयः समुद्रोऽत्र दधिमण्डोदकोऽपरः ।
सुरोदः सागरश्चैव तथान्यो जलसागरः ॥ ६.१२.२ ॥
यहाँ घृत के जल वाला समुद्र है, दूसरा दधि-मण्ड के जल वाला, तथा सुरा के जल वाला सागर, और इसी प्रकार एक और जल-सागर।
6.12.3
परस्परेण द्विगुणाः सर्वे द्वीपा नराधिप ।
पर्वताश्च महाराज समुद्रैः परिवारिताः ॥ ६.१२.३ ॥
हे नराधिप, सभी द्वीप एक-दूसरे से दुगुने हैं, और हे महाराज, पर्वत भी समुद्रों से घिरे हुए हैं।
6.12.4
गौरस्तु मध्यमे द्वीपे गिरिर्मानःशिलो महान् ।
पर्वतः पश्चिमे कृष्णो नारायणसखो नृप ॥ ६.१२.४ ॥
मध्य द्वीप में गौर है, और महान पर्वत मानःशिल है। पश्चिम में कृष्ण पर्वत है, जो नारायण का सखा है, हे नृप।
6.12.5
तत्र रत्नानि दिव्यानि स्वयं रक्षति केशवः ।
प्रसन्नश्चाभवत्तत्र प्रजानां व्यदधत्सुखम् ॥ ६.१२.५ ॥
वहाँ दिव्य रत्नों की रक्षा स्वयं केशव करते हैं, और वहाँ वे प्रसन्न होकर प्रजाओं को सुख प्रदान करते हैं।
6.12.6
कुशस्तम्बः कुशद्वीपे मध्ये जनपदैः सह ।
संपूज्यते शाल्मलिश्च द्वीपे शाल्मलिके नृप ॥ ६.१२.६ ॥
कुश-द्वीप में मध्य में कुश-स्तम्ब जनपदों के साथ पूजा जाता है, और हे नृप, शाल्मलि-द्वीप में शाल्मलि (वृक्ष) पूजा जाता है।
6.12.7
क्रौञ्चद्वीपे महाक्रौञ्चो गिरी रत्नचयाकरः ।
संपूज्यते महाराज चातुर्वर्ण्येन नित्यदा ॥ ६.१२.७ ॥
क्रौञ्चद्वीप में महाक्रौञ्च पर्वत है, जो रत्नों की खान है। हे महाराज, चारों वर्णों द्वारा वह सदा पूजित होता है।
6.12.8
गोमन्तः पर्वतो राजन्सुमहान्सर्वधातुमान् ।
यत्र नित्यं निवसति श्रीमान्कमललोचनः ॥ ६.१२.८ ॥
हे राजन्, गोमन्त पर्वत अत्यंत विशाल है और सभी धातुओं से युक्त है। जहाँ कमलनेत्र श्रीमान् (विष्णु) सदा निवास करते हैं।
6.12.9
मोक्षिभिः संस्तुतो नित्यं प्रभुर्नारायणो हरिः ।
कुशद्वीपे तु राजेन्द्र पर्वतो विद्रुमैश्चितः ॥ ६.१२.९ ॥
मोक्ष चाहने वालों द्वारा सदा स्तुत प्रभु नारायण हरि (वहाँ निवास करते हैं)। हे राजेन्द्र, कुशद्वीप में एक पर्वत मूँगों से सजा है।
6.12.10
सुनामा नाम दुर्धर्षो द्वितीयो हेमपर्वतः ।
द्युतिमान्नाम कौरव्य तृतीयः कुमुदो गिरिः ॥ ६.१२.१० ॥
सुनामा नामक दुर्धर्ष दूसरा स्वर्णपर्वत है। हे कौरव्य, तीसरा द्युतिमान नामक और कुमुद पर्वत है।
6.12.11
चतुर्थः पुष्पवान्नाम पञ्चमस्तु कुशेशयः ।
षष्ठो हरिगिरिर्नाम षडेते पर्वतोत्तमाः ॥ ६.१२.११ ॥
चौथा पुष्पवान् नामक, और पाँचवाँ कुशेशय है। छठा हरिगिरि नामक है। ये छः उत्तम पर्वत हैं।
6.12.12
तेषामन्तरविष्कम्भो द्विगुणः सर्वभागशः ।
औद्भिदं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम् ॥ ६.१२.१२ ॥
उनके बीच का अंतराल सब भागों में दुगुना है। पहला वर्ष औद्भिद है, दूसरा वेणुमण्डल।
6.12.13
तृतीयं सुरथाकारं चतुर्थं कम्बलं स्मृतम् ।
धृतिमत्पञ्चमं वर्षं षष्ठं प्रभाकरम् ॥ ६.१२.१३ ॥
तीसरा सुरथाकार, चौथा कम्बल कहा गया है। पाँचवाँ धृतिमान् वर्ष है, और छठा प्रभाकर।
6.12.14
सप्तमं कापिलं वर्षं सप्तैते वर्षलम्भकाः ।
एतेषु देवगन्धर्वाः प्रजाश्च जगतीश्वर ॥ ६.१२.१४ ॥
सातवाँ कापिल वर्ष है। ये सात वर्ष देने वाले हैं। इनमें देवता और गन्धर्व तथा प्रजाएँ रहती हैं, हे जगत्पति।
6.12.15
विहरन्ते रमन्ते च न तेषु म्रियते जनः ।
न तेषु दस्यवः सन्ति म्लेच्छजात्योपि वा नृप ॥ ६.१२.१५ ॥
वे विचरते और रमते हैं, उनमें मनुष्य नहीं मरता। उनमें डाकू नहीं हैं, न म्लेच्छ जाति के लोग भी, हे राजन्।
6.12.16
गौरप्रायो जनः सर्वः सुकुमारश्च पार्थिव ।
अवशिष्टेषु सर्वेषु वक्ष्यामि मनुजेश्वर ॥ ६.१२.१६ ॥
हे पार्थिव, वहाँ के सभी लोग प्रायः गोरे और सुकुमार हैं। शेष सब में मैं कहूँगा, हे मनुजेश्वर।
6.12.17
यथाश्रुतं महाराज तदव्यग्रमनाः श्रृणु ।
क्रौञ्चद्वीपे महारा क्रौञ्चो नाम महागिरिः ॥ ६.१२.१७ ॥
जैसा सुना गया है, हे महाराज, वह एकाग्र मन से सुनो। क्रौञ्च द्वीप में, हे महाराज, क्रौञ्च नामक एक महान पर्वत है।
6.12.18
क्रौञ्चात्परो वामनको वामनादन्धकारकः ।
अन्धकारात्परो राजन्मैनाकः पर्वतोत्तमः । ॥ ६.१२.१८ ॥
क्रौञ्च से परे वामनक है, वामनक से परे अन्धकारक है। हे राजन्, अन्धकार से परे मैनाक है, जो पर्वतों में श्रेष्ठ है।
6.12.19
मैनाकात्परतो रादन्गोविन्दो गिरिरुत्तमः ।
गोविन्दात्परतो राजन्निबिडो नाम पर्वतः ॥ ६.१२.१९ ॥
हे राजन्, मैनाक से आगे राद्न है, और गोविन्द नामक श्रेष्ठ पर्वत है। गोविन्द से आगे, हे राजन्, निबिड नामक पर्वत है।
6.12.20
परस्तु द्विगुणस्तेषां विष्कम्भो वंशवर्धन ।
देशांस्तत्र प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः श्रृणु ॥ ६.१२.२० ॥
उनसे आगे उनका विस्तार दुगुना है, हे वंशवर्धन। वहाँ के देशों का मैं वर्णन करूँगा; जैसे मैं कहता हूँ, वैसे सुनो।
6.12.21
क्रोञ्चस्य कुशलो देशो वामनस्य मनोनुगः ।
मनोनुगात्परश्चोष्णो देशः कुरुकुलोद्वह ॥ ६.१२.२१ ॥
क्रौञ्च का शुभ देश, वामन का मनोनुग देश है। मनोनुग से आगे उष्ण देश है, हे कुरुकुल के भार-वाहक।
6.12.22
उष्णात्परः प्रावरकः प्रावारादन्धकारकः ।
अन्धकारकदेशात्तु मुनिदेशः परः स्मृतः ॥ ६.१२.२२ ॥
उष्ण से आगे प्रावरक है; प्रावार से आगे अन्धकारक है। अन्धकारक देश से आगे मुनियों का देश कहा गया है।
6.12.23
मुनिदेशात्परश्चैव प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः ।
सिद्धचारणसंकीर्णो गौरप्रायो जनाधिप ॥ ६.१२.२३ ॥
मुनि-देश से आगे दुन्दुभिस्वन कहा जाता है, जो सिद्धों और चारणों से भरा है और जिसके लोग प्रायः गौर वर्ण के हैं, हे जनाधिप।
6.12.24
एते देशा महाराज देवगन्धर्वसेविताः ।
पुष्करे पुष्करो नाम पर्वतो मणिरत्नवान् ॥ ६.१२.२४ ॥
हे महाराज, ये देश देवों और गन्धर्वों से सेवित हैं। पुष्कर में पुष्कर नामक मणि-रत्नों से समृद्ध पर्वत है।
6.12.25
तत्र नित्यं प्रभवति स्वयं देवः प्रजापतिः ।
तं पर्युपासते नित्यं देवाः सर्वे महर्षयः ॥ ६.१२.२५ ॥
वहाँ सदा स्वयं देव प्रजापति प्रकट रहते हैं। समस्त देवता और महर्षि सदा उनकी उपासना करते हैं।
6.12.26
वाग्भिर्मनोनुकूलाभिः पूजयन्तो जनाधिप ।
जम्बूद्वीपात्प्रवर्तन्ते रत्नानि विविधान्युत ॥ ६.१२.२६ ॥
हे जनाधिप, मन को प्रिय लगने वाले वचनों से उनकी पूजा करते हुए, जम्बूद्वीप से विविध रत्न भी आते हैं।
6.12.27
द्वीपेषु तेषु सर्वेषु प्रजानां कुरुसत्तम ।
ब्रह्मचर्येण सत्येन प्रजानां हि दमेन च ॥ ६.१२.२७ ॥
हे कुरुसत्तम, उन समस्त द्वीपों में प्रजाएँ ब्रह्मचर्य और सत्य से, और निश्चय ही संयम से (जीवन बिताती हैं)।
6.12.28
आरोग्यायुःप्रमाणाभ्यां द्विगुणं द्विगुणं ततः ।
एको जनपदो राजन्द्वीपेष्वेतेषु भारत।
उक्ता जनपदा येषु धर्मश्चैकः प्रदृश्यते ॥ ६.१२.२८ ॥
आरोग्य और आयु के प्रमाण से वह उत्तरोत्तर दुगना होता जाता है। हे राजन्, इन द्वीपों में एक ही जनपद है, हे भारत। जिन जनपदों का वर्णन हुआ, उनमें एक ही धर्म दिखाई देता है।
6.12.29
ईश्वरो दण्डमुद्यम्य स्वयमेव प्रजापतिः ।
द्वीपानेतान्महाराज रक्षंस्तिष्ठति नित्यदा ॥ ६.१२.२९ ॥
ईश्वर प्रजापति स्वयं ही दण्ड उठाकर, हे महाराज, इन द्वीपों की रक्षा करते हुए सदा खड़े रहते हैं।
6.12.30
स राजा स शिवो राजन्स पिता प्रतितामहः ।
गोपायति नरश्रेष्ठ प्रजाः सजडपण्डिताः ॥ ६.१२.३० ॥
वही राजा, वही कल्याणकारी, हे राजन, वही पिता और प्रपितामह हैं; हे नरश्रेष्ठ, वही मूर्ख और पण्डित, सब प्रजाओं की रक्षा करते हैं।
6.12.31
भोजनं चात्र कौरव्य प्रजाः स्वयमुपस्थितम् ।
सिद्धमेव महाबाहो तद्धि भुञ्जन्ति नित्यदा ॥ ६.१२.३१ ॥
हे कौरव्य, यहाँ प्रजाएँ स्वयं उपस्थित हुआ भोजन सदा तैयार मिलने पर ही उसे खाती हैं, हे महाबाहो।
6.12.32
ततः परं समा नाम दृश्यते लोकसंस्थितिः ।
चतुरश्र महाराज त्रयस्त्रिंशत्तु मण्डलम् ॥ ६.१२.३२ ॥
उसके परे 'समा' नाम से लोकों की व्यवस्था दिखाई देती है, चौकोर, हे महाराज; और तैंतीस मंडल।
6.12.33
तत्र तिष्ठन्ति कौरव्य चत्वारो लोकसंमताः ।
दिग्गजा भरतश्रेष्ठ वामनैरावतादयः ॥ ६.१२.३३ ॥
वहाँ हे कौरव्य, लोकों द्वारा सम्मानित चार दिग्गज खड़े रहते हैं, हे भरतश्रेष्ठ — वामन, ऐरावत आदि।
6.12.34
सुप्रतीकस्तदा राजन्प्रभिन्नकरटामुखः ।
तस्याहं परिमाणं तु न संख्यातुमिहोत्सहे ॥ ६.१२.३४ ॥
तब हे राजन्, मदजल से भरे कपोल और मुखवाला सुप्रतीक (वहीं है); उसका परिमाण मैं यहाँ गिनने में समर्थ नहीं हूँ।
6.12.35
असंख्यातः स नित्यं हि तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ।
तत्र वै वायवो वान्ति दिग्भ्यः सर्वाभ्य एव हि ॥ ६.१२.३५ ॥
वह सदा ही असंख्य है — तिरछा, ऊपर और नीचे भी; वहाँ वायु सभी दिशाओं से ही बहती है।
6.12.36
असंबद्धा महाराज तान्निगृह्णन्ति ते गजाः ।
पुष्करैः पद्मसंकाशैर्विकसद्भिर्महाप्रभैः ॥ ६.१२.३६ ॥
हे महाराज, उन असंबद्ध (वायुओं) को वे हाथी रोक लेते हैं — अपनी सूँडों से, कमल जैसी, खिलती हुई, महान कांति वाली।
6.12.37
शतधा पुनरेवाशु ते तान्मुञ्चन्ति नित्यशः ।
श्वसद्भिर्मुच्यमानास्तु दिग्गजैरिह मारुताः ।
आगच्छन्ति महाराज ततस्तिष्ठन्ति वै प्रजाः ॥ ६.१२.३७ ॥
वे उन्हें बार-बार सौ प्रकार से शीघ्र छोड़ते हैं। यहाँ दिग्गजों की साँसों से छोड़े जाने पर वायु आती है, हे महाराज, तब प्रजाएँ स्थिर रहती हैं।
6.12.38
परो वै विस्तरोऽत्यर्थं त्वया सञ्जय कीर्तितः ।
दर्शितं द्वीपसंस्थानमुत्तरं ब्रूहि सञ्जय ॥ ६.१२.३८ ॥
हे संजय, तुमने बहुत विस्तार से वर्णन किया है। द्वीपों की रचना तो दिखा दी; अब आगे का वर्णन करो, हे संजय।
6.12.39
उक्ता द्वीपा महाराज ग्रहं वै शृणु तत्त्वतः ।
स्वर्भानोः कौरवश्रेष्ठ यावदेव प्रमाणतः ॥ ६.१२.३९ ॥
हे महाराज, द्वीपों का वर्णन हो चुका। अब ग्रह के विषय में यथार्थ रूप से सुनो, हे कौरवश्रेष्ठ — स्वर्भानु का, उसके प्रमाण के अनुसार।
6.12.40
परिमण्डलो महाराज स्वर्भानुः श्रूयते ग्रहः ।
योजनानां सहस्राणि विष्कम्भो द्वादशास्य वै ॥ ६.१२.४० ॥
हे महाराज, स्वर्भानु नामक ग्रह गोलाकार कहा जाता है। इसका व्यास बारह हज़ार योजन है।
6.12.41
परिणाहेन षट्त्रिंशद्विपुलत्वेन चानघ ।
षष्टिमाहुः शतान्यस्य बुधाः पौराणिकास्तथा ॥ ६.१२.४१ ॥
हे निष्पाप, इसकी परिधि छत्तीस हज़ार और विस्तार छह सौ योजन कहा है — ऐसा बुद्धिमान और पुराणज्ञ कहते हैं।
6.12.42
चन्द्रमास्तु सहस्राणि राजन्नेकादश स्मृतः ।
विष्कम्भेण कुरुश्रेष्ठ त्रयस्त्रिंशत्तु मण्डलम् ॥ ६.१२.४२ ॥
हे राजन, चन्द्रमा का व्यास ग्यारह हज़ार योजन कहा गया है। हे कुरुश्रेष्ठ, उसका मण्डल तैंतीस (हज़ार योजन परिधि) का है।
6.12.43
एकोनषष्टिविष्कम्भं शीतरश्मेर्महात्मनः ॥ ६.१२.४३ ॥
महात्मा शीतरश्मि (चन्द्रमा) का व्यास उनसठ (योजन) है।
6.12.44
सूर्यस्त्वष्टौ सहस्राणि द्वे चान्ये कुरुनन्दन ।
विष्कम्भेण ततो राजन्मण्डलं त्रिंशता समम् ॥ ६.१२.४४ ॥
सूर्य का व्यास आठ हज़ार और दो और (योजन) है; हे राजन, कुरुनन्दन, उसका मण्डल तीस के समान (कहा गया) है।
6.12.45
अष्टपञ्चाशतं राजन्विपुलत्वेन चानघ ।
श्रूयते परमोदारः पतगोऽसौ विभावसुः ॥ ६.१२.४५ ॥
हे राजन, हे निष्पाप, विस्तार में अट्ठावन (योजन) कहा जाता है; वह परम उदार पतंग विभावसु (सूर्य) है।
6.12.46
एतत्प्रमाणमर्कस्य निर्दिष्टमिह भारत ।
स राहुश्छादयत्येतौ यथाकालं महात्तया ॥ ६.१२.४६ ॥
हे भारत, यहाँ सूर्य का यही माप कहा गया है; वह राहु महत्ता से यथासमय इन दोनों को ढक लेता है।
6.12.47
चन्द्रादित्यौ महाराज संक्षेपोऽयमुदाहृतः ।
इत्येतत्ते महाराज पृच्छतः शास्त्रचक्षुषा ॥ ६.१२.४७ ॥
हे महाराज, चन्द्र और आदित्य का यह संक्षेप कहा गया; हे महाराज, शास्त्र-चक्षु से पूछने वाले आपको यह सब कहा गया।
6.12.48
सर्वमुक्तं यथातत्त्वं तस्माच्छममवाप्नुहि ।
यथोद्दिष्टं मया प्रोक्तं सनिर्माणमिदं जगत् ॥ ६.१२.४८ ॥
सब कुछ यथार्थ रूप से कहा गया; इसलिए शान्ति प्राप्त करो। जैसा निर्देशित था, मैंने इस जगत् का उसकी सृष्टि सहित वर्णन किया।
6.12.49
तस्मादाश्वस कौरव्य पुत्रं दुर्योधनं प्रति ।
श्रुत्वेदं भरतश्रेष्ठ भूमिपर्व मनोनुगम् ॥ ६.१२.४९ ॥
इसलिए हे कौरव्य, पुत्र दुर्योधन के विषय में धैर्य धारण करो। हे भरतश्रेष्ठ, मन को प्रिय लगने वाला यह भूमिपर्व सुनकर।
6.12.50
श्रीमान्भवति राजन्यः सिद्धार्थः साधुसंमतः ।
आयुर्बलं च कीर्तिश्च तस्य तेजश्च वर्धते ॥ ६.१२.५० ॥
जो राजा इसे सुनता है, वह श्रीमान, सफल-मनोरथ और साधुजनों द्वारा सम्मानित होता है, और उसकी आयु, बल, कीर्ति तथा तेज बढ़ते हैं।
6.12.51
यः शृणोति महीपाल पर्वणीदं यतव्रतः ।
प्रीयन्ते पितरस्तस्य तथैव च पितामहाः ॥ ६.१२.५१ ॥
हे महीपाल, जो यतव्रत होकर इस पर्व को सुनता है, उसके पितर प्रसन्न होते हैं, और उसी प्रकार पितामह भी।
6.12.52
इदं तु भारतं वर्षं यत्र वर्तामहे वयम् ।
पूर्वैः प्रवर्तितं पुण्यं तत्सर्वं श्रुतवानसि ॥ ६.१२.५२ ॥
यह भारतवर्ष, जहाँ हम रहते हैं, पूर्वजों द्वारा प्रवर्तित पुण्य भूमि है; वह सब तुमने सुन लिया है।